Nghiên Cứu Thao Tác Tư Duy Của Trẻ 5-6 Tuổi Người Dân Tộc Thái Tỉnh Sơn La

Luận án tiến sĩ nghiên cứu tâm lý học thao tác tư duy của trẻ 5 6 tuổi của người dân tộc thái tỉnh sơn la, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề xuất giải pháp khoa

• Tác giả: Đoàn Anh Chung
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Kế Hào
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Tâm lí học
• Đề tài: Nghiên Cứu Thao Tác Tư Duy Của Trẻ 5-6 Tuổi Người Dân Tộc Thái Tỉnh Sơn La
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THAO TÁC TƯ DUY CỦA TRẺ 5 - 6 TUỔI
• 1.1. Tổng quát nghiên cứu vấn đề
• 1.2. Các công trình nghiên cứu về tư duy và thao tác tư duy của trẻ 5 – 6 tuổi trên thế giới
• 1.3. Các công trình nghiên cứu về tư duy và thao tác tư duy của trẻ 5 – 6 tuổi ở Việt Nam
• 1.4. Thao tác tư duy của trẻ 5 – 6 tuổi
• 1.5. Tư duy của trẻ em 5 – 6 tuổi
• 1.6. Thao tác tư duy của trẻ 5 – 6 tuổi
• 1.7. Sự hình thành thao tác tư duy ở trẻ 5 – 6 tuổi
• 1.8. Mức độ các thao tác tư duy của trẻ 5 – 6 tuổi
• 1.9. Các yếu tố ảnh hưởng đến thao tác tư duy của trẻ em
• 1.10. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Tổ chức nghiên cứu
• 2.2. Vài nét về địa bàn nghiên cứu
• 2.3. Chọn mẫu khách thể
• 2.4. Các giai đoạn nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5.1. Phương pháp nghiên cứu văn bản, tài liệu
• 2.5.2. Phương pháp chuyên gia
• 2.5.3. Phương pháp quan sát
• 2.5.4. Phương pháp trắc nghiệm
• 2.5.5. Phương pháp đàm thoại
• 2.5.6. Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi
• 2.5.7. Phương pháp thực nghiệm
• 2.5.8. Phương pháp xử lí số liệu
• 2.6. Thang đo và tiêu chí đánh giá mức độ thao tác tư duy của trẻ 5 – 6 tuổi
• 2.7. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG THAO TÁC TƯ DUY CỦA TRẺ 5 – 6 TUỔI NGƯỜI DÂN TỘC THÁI TỈNH SƠN LA
• 3.1. Thực trạng mức độ thao tác tư duy của trẻ 5 – 6 tuổi người dân tộc Thái tỉnh Sơn La
• 3.2. Đánh giá chung về thao tác tư duy của trẻ 5 – 6 tuổi người dân tộc Thái
• 3.3. Biểu hiện về thao tác tư duy của trẻ 5 – 6 tuổi người dân tộc Thái
• 3.4. Mối tương quan giữa thao tác bảo toàn và thao tác đảo ngược của trẻ 5 – 6 tuổi
• 3.5. Yếu tố ảnh hưởng đến thao tác tư duy của trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi
• 3.6. Kết quả thực nghiệm phát triển thao tác tư duy của trẻ người dân tộc Thái 5 – 6 tuổi trên địa bàn tỉnh Sơn La
• 3.7. Cơ sở lựa chọn biện pháp thực nghiệm
• 3.8. Kết quả thực nghiệm
• 3.9. Tiểu kết chương 3
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Nghiên Cứu Tư Duy Trẻ 5 6 Tuổi Dân Tộc Thái

Nghiên cứu về sự hình thành và phát triển tư duy là một lĩnh vực được nhiều nhà tâm lý học quan tâm, với nhiều khía cạnh và góc độ khác nhau. Kết quả nghiên cứu đã mang lại những thành tựu to lớn về cả lý luận và phương pháp. Bài viết này tiếp cận các công trình nghiên cứu tư duy theo hai hướng: các công trình nghiên cứu tư duy và thao tác tư duy của trẻ 5-6 tuổi trên thế giới và ở Việt Nam. Việc nghiên cứu này đặc biệt quan trọng để hỗ trợ giáo dục và phát triển cho trẻ em dân tộc Thái ở Sơn La, nơi có những đặc thù văn hóa và ngôn ngữ riêng. Các nghiên cứu này giúp chúng ta hiểu rõ hơn về quá trình phát triển tư duy ở trẻ, từ đó xây dựng các phương pháp giáo dục phù hợp, hiệu quả.

1.1. Các Nghiên Cứu Tư Duy Trên Thế Giới Tổng Quan

Vấn đề tư duy đã được nghiên cứu từ rất sớm trên nhiều phương diện khác nhau, chủ yếu là triết học và tâm lý học. Trong triết học, hoạt động nhận thức nói chung và tư duy nói riêng đã được các nhà triết học cổ đại nghiên cứu từ rất sớm. Trong tâm lý học, tư duy được hầu hết các nhà tâm lý đề cập đến ở nhiều góc độ khác nhau, như nghiên cứu dưới góc độ bản chất của tư duy, nghiên cứu cấu trúc của tư duy, hay nghiên cứu ứng dụng tư duy trong đời sống. Các nghiên cứu này cung cấp nền tảng lý thuyết quan trọng để hiểu sâu hơn về quá trình tư duy của con người, đặc biệt là ở trẻ em.

1.2. Nghiên Cứu Thao Tác Tư Duy Của Trẻ Em Quốc Tế Điểm Nổi Bật

Nhiều công trình nghiên cứu về thao tác tư duy của trẻ em trên thế giới đã đóng góp lớn vào việc phát triển các phương pháp giáo dục sớm. Các nhà nghiên cứu đã tập trung vào việc xác định các giai đoạn phát triển tư duy ở trẻ, cũng như các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình này. Đặc biệt, lý thuyết của J.Piaget về các giai đoạn phát triển nhận thức đã có ảnh hưởng sâu rộng đến việc nghiên cứu và ứng dụng thao tác tư duy trong giáo dục trẻ em. Những nghiên cứu này cung cấp cái nhìn sâu sắc về cách trẻ em học hỏi và phát triển khả năng tư duy.

II. Thách Thức Vấn Đề Nghiên Cứu Tư Duy Trẻ Dân Tộc Thái

Việc nghiên cứu tư duy và thao tác tư duy của trẻ em dân tộc Thái ở Sơn La đối mặt với nhiều thách thức đặc thù. Sự khác biệt về văn hóa, ngôn ngữ và môi trường sống có thể ảnh hưởng đến quá trình phát triển tư duy của trẻ. Bên cạnh đó, việc thiếu hụt các nguồn lực giáo dục và các chương trình hỗ trợ phát triển tư duy phù hợp cũng là một vấn đề đáng quan tâm. Nghiên cứu này tập trung vào việc xác định các yếu tố ảnh hưởng đến thao tác tư duy của trẻ em dân tộc Thái, từ đó đề xuất các giải pháp giáo dục phù hợp, giúp trẻ phát triển toàn diện.

2.1. Rào Cản Văn Hóa Trong Phát Triển Tư Duy Trẻ Dân Tộc

Văn hóa và ngôn ngữ đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành và phát triển tư duy của trẻ em. Đối với trẻ em dân tộc Thái, việc sử dụng tiếng Thái là ngôn ngữ mẹ đẻ có thể gây khó khăn trong quá trình tiếp thu kiến thức và phát triển tư duy khi học tập bằng tiếng Kinh. Bên cạnh đó, các phong tục tập quán và giá trị văn hóa truyền thống cũng có thể ảnh hưởng đến cách trẻ em tiếp cận và giải quyết các vấn đề. Cần có những nghiên cứu sâu hơn về tác động của văn hóa đến tư duy của trẻ em dân tộc Thái.

2.2. Thiếu Hụt Nguồn Lực Giáo Dục Ảnh Hưởng Đến Tư Duy

Ở nhiều vùng miền núi, vùng sâu vùng xa, nguồn lực giáo dục còn hạn chế, ảnh hưởng đến chất lượng dạy và học. Thiếu thốn về cơ sở vật chất, đội ngũ giáo viên và các chương trình hỗ trợ phát triển tư duy có thể làm chậm quá trình phát triển tư duy của trẻ em. Cần có những chính sách và giải pháp để tăng cường nguồn lực giáo dục cho các vùng khó khăn, giúp trẻ em dân tộc thiểu số có cơ hội phát triển tư duy một cách toàn diện.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Thao Tác Tư Duy Hiệu Quả Nhất

Nghiên cứu về thao tác tư duy đòi hỏi sự kết hợp của nhiều phương pháp khác nhau, từ phương pháp lý luận đến phương pháp thực nghiệm. Phương pháp lý luận giúp xây dựng cơ sở lý thuyết vững chắc cho nghiên cứu, trong khi phương pháp thực nghiệm giúp kiểm chứng các giả thuyết và đánh giá hiệu quả của các biện pháp can thiệp. Ngoài ra, phương pháp quan sát, phương pháp phỏng vấn và phương pháp trắc nghiệm cũng đóng vai trò quan trọng trong việc thu thập dữ liệu và đánh giá thao tác tư duy của trẻ em. Sự kết hợp hài hòa giữa các phương pháp này sẽ đảm bảo tính khách quan và chính xác của kết quả nghiên cứu.

3.1. Phương Pháp Trắc Nghiệm Đánh Giá Tư Duy Ưu Điểm

Phương pháp trắc nghiệm là một công cụ hữu hiệu để đánh giá thao tác tư duy của trẻ em. Các bài trắc nghiệm được thiết kế để đo lường các khía cạnh khác nhau của tư duy, như khả năng bảo toàn, khả năng đảo ngược và khả năng phân loại. Kết quả trắc nghiệm cung cấp thông tin định lượng về mức độ phát triển tư duy của trẻ, giúp các nhà nghiên cứu và giáo viên có cơ sở để đưa ra các biện pháp can thiệp phù hợp. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng trắc nghiệm chỉ là một trong nhiều phương pháp đánh giá, và cần được sử dụng kết hợp với các phương pháp khác để có cái nhìn toàn diện về tư duy của trẻ.

3.2. Phương Pháp Quan Sát Khám Phá Tư Duy Trong Hoạt Động

Phương pháp quan sát là một phương pháp quan trọng để nghiên cứu thao tác tư duy của trẻ em trong môi trường tự nhiên. Bằng cách quan sát trẻ em tham gia vào các hoạt động vui chơi, học tập và sinh hoạt hàng ngày, các nhà nghiên cứu có thể thu thập thông tin về cách trẻ em sử dụng các thao tác tư duy để giải quyết vấn đề và tương tác với môi trường xung quanh. Phương pháp quan sát giúp phát hiện ra những biểu hiện tinh tế của tư duy mà có thể không được thể hiện rõ ràng trong các bài trắc nghiệm.

IV. Ứng Dụng Nghiên Cứu Nâng Cao Tư Duy Trẻ Thái Sơn La

Kết quả nghiên cứu về thao tác tư duy của trẻ em dân tộc Thái ở Sơn La có thể được ứng dụng để xây dựng các chương trình giáo dục phù hợp, giúp trẻ phát triển tư duy một cách toàn diện. Các chương trình này cần tập trung vào việc tạo ra môi trường học tập kích thích, cung cấp các hoạt động vui chơi và học tập đa dạng, và sử dụng các phương pháp giảng dạy phù hợp với đặc điểm văn hóa và ngôn ngữ của trẻ. Ngoài ra, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình và cộng đồng để tạo ra một môi trường hỗ trợ phát triển tư duy toàn diện cho trẻ em.

4.1. Xây Dựng Chương Trình Giáo Dục Phát Triển Tư Duy

Dựa trên kết quả nghiên cứu, các nhà giáo dục có thể xây dựng các chương trình giáo dục phù hợp với đặc điểm phát triển tư duy của trẻ em dân tộc Thái. Chương trình này cần bao gồm các hoạt động vui chơi, học tập và trải nghiệm đa dạng, giúp trẻ phát triển các thao tác tư duy quan trọng như bảo toàn, đảo ngược, phân loại và so sánh. Nội dung giáo dục cần được thiết kế phù hợp với văn hóa và ngôn ngữ của trẻ, giúp trẻ dễ dàng tiếp thu kiến thức và phát triển tư duy một cách tự nhiên.

4.2. Vai Trò Gia Đình Cộng Đồng Trong Phát Triển Tư Duy

Gia đình và cộng đồng đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra một môi trường hỗ trợ phát triển tư duy cho trẻ em. Cha mẹ và người thân cần tạo điều kiện cho trẻ tham gia vào các hoạt động vui chơi, học tập và khám phá, đồng thời khuyến khích trẻ đặt câu hỏi và giải quyết vấn đề. Cộng đồng có thể tổ chức các hoạt động văn hóa, giáo dục và vui chơi lành mạnh, giúp trẻ em phát triển tư duy và kỹ năng xã hội.

V. Kết Luận Hướng Nghiên Cứu Tư Duy Trẻ Em Tương Lai

Nghiên cứu về thao tác tư duy của trẻ em dân tộc Thái ở Sơn La là một lĩnh vực quan trọng, có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc. Kết quả nghiên cứu cung cấp những thông tin quan trọng về quá trình phát triển tư duy của trẻ, giúp các nhà giáo dục và nhà hoạch định chính sách xây dựng các chương trình và giải pháp phù hợp, nhằm nâng cao chất lượng giáo dục và phát triển toàn diện cho trẻ em. Trong tương lai, cần có những nghiên cứu sâu hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến tư duy của trẻ, cũng như các biện pháp can thiệp hiệu quả, giúp trẻ em dân tộc thiểu số có cơ hội phát triển tư duy một cách tối ưu.

5.1. Tổng Kết Các Khám Phá Về Tư Duy Trẻ Dân Tộc Thái

Nghiên cứu đã làm sáng tỏ nhiều khía cạnh về tư duy của trẻ em dân tộc Thái, từ các yếu tố ảnh hưởng đến mức độ phát triển tư duy đến các biện pháp can thiệp hiệu quả. Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng văn hóa, ngôn ngữ và môi trường sống đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành và phát triển tư duy của trẻ. Cần có những chương trình giáo dục phù hợp với đặc điểm văn hóa và ngôn ngữ của trẻ, cũng như sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình và cộng đồng để tạo ra một môi trường hỗ trợ phát triển tư duy toàn diện.

5.2. Đề Xuất Hướng Nghiên Cứu Tư Duy Mới Tính Khả Thi

Trong tương lai, cần có những nghiên cứu sâu hơn về các yếu tố tâm lý, xã hội và môi trường ảnh hưởng đến tư duy của trẻ em dân tộc thiểu số. Nghiên cứu về vai trò của trò chơi, nghệ thuật và âm nhạc trong việc phát triển tư duy cũng là một hướng đi tiềm năng. Bên cạnh đó, cần có những nghiên cứu về hiệu quả của các chương trình can thiệp sớm, nhằm giúp trẻ em có nguy cơ chậm phát triển tư duy có cơ hội phát triển một cách tối ưu.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về sự phát triển trí tuệ và cơ chế vận hành của nhận thức ở giai đoạn chuyển tiếp mầm non - tiểu học đóng vai trò then chốt trong tâm lý học phát triển và khoa học giáo dục. Công trình luận án tiến sĩ tâm lý học của nghiên cứu sinh Đoàn Anh Chung (2018) với đề tài "Thao tác tư duy của trẻ 5 - 6 tuổi người dân tộc Thái tỉnh Sơn La" (Mã số: 9.01, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, dưới sự hướng dẫn của PGS. Nguyễn Kế Hào và PGS. Lê Minh Nguyệt) đã tiên phong giải quyết khoảng trống học thuật về sự hình thành cấu trúc tư duy thao tác ở trẻ em dân tộc thiểu số tại vùng miền núi Tây Bắc Việt Nam.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ thực trạng: phần lớn các nghiên cứu trong nước trước đây (như công trình của Nguyễn Ánh Tuyết, Đỗ Thị Minh Liên, Đinh Thị Tứ) chủ yếu tiếp cận tư duy trẻ em dưới góc độ tâm lý học hoạt động Liên Xô một cách riêng lẻ, mô tả các thao tác phân tích - tổng hợp hay ứng dụng trong từng môn học cụ thể (Toán, Môi trường xung quanh), nhưng chưa làm rõ bản chất vận hành bên trong của thao tác trí tuệ cũng như thời điểm chính xác xuất hiện thao tác. Ngược lại, các nghiên cứu quốc tế theo trường phái Jean Piaget (1952, 1970) tập trung vào tính bảo toàn và đảo ngược nhưng lại xem sự phát triển nhận thức phụ thuộc chặt chẽ vào độ tuổi sinh học cố định mà xem nhẹ vai trò can thiệp của dạy học phát triển. Đặc biệt, gần như chưa có công trình nào đánh giá có hệ thống mức độ thao tác tư duy của trẻ em 5 - 6 tuổi người dân tộc Thái - nhóm dân cư chiếm tới 53% dân số tỉnh Sơn La.

Luận án thiết lập 5 câu hỏi nghiên cứu và hệ thống giả thuyết khoa học tương ứng:

• H1: Đa số trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi người dân tộc Thái trên địa bàn tỉnh Sơn La chưa hình thành thao tác bảo toàn và đảo ngược theo tiêu chuẩn lý thuyết của Jean Piaget.
• H2: Tồn tại mối tương quan thuận có ý nghĩa thống kê ($p < 0.01$) giữa mức độ thao tác bảo toàn và mức độ thao tác đảo ngược ở trẻ 5 - 6 tuổi.
• H3: Không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về mức độ thao tác tư duy giữa trẻ dân tộc Thái và trẻ dân tộc Kinh trong môi trường giáo dục kích thích hoạt động tối ưu; sự khác biệt chỉ xuất hiện rõ rệt ở môi trường nghèo nàn hoạt động.
• H4: Yếu tố môi trường tổ chức hoạt động thực tiễn đóng vai trò quyết định, có ảnh hưởng lớn nhất đến mức độ thuần thục thao tác tư duy của trẻ dân tộc Thái.
• H5: Quy trình can thiệp thực nghiệm dựa trên lý thuyết hình thành hành động trí tuệ theo từng bước của P.Ya. Galperin có khả năng thúc đẩy và nâng cao vượt bậc mức độ thao tác tư duy của trẻ 5 - 6 tuổi trước ngưỡng tuổi quy định sinh học của Piaget.

Về quy mô và phạm vi, luận án khảo sát toàn diện trên mẫu khách thể gồm 200 trẻ 5 - 6 tuổi (105 trẻ dân tộc Thái và 95 trẻ dân tộc Kinh thuộc nhóm đối sánh), 53 cán bộ quản lý và giáo viên mầm non, cùng 200 phụ huynh tại cả địa bàn thành thị (thành phố Sơn La, thị trấn Thuận Châu, Sông Mã, Quỳnh Nhai) và vùng nông thôn/cận thành thị (cách trung tâm 2 - 7 km) thuộc tỉnh Sơn La. Nghiên cứu mang ý nghĩa chiến lược đối với công tác chuẩn bị tâm thế sẵn sàng vào lớp 1 cho trẻ em vùng cao, giảm thiểu bất bình đẳng giáo dục và xây dựng cơ sở khoa học cho đổi mới chương trình giáo dục mầm non dân tộc.

Literature Review và Positioning

Bản chất của tư duy và sự phát triển thao tác trí tuệ ở trẻ em tiền học đường từ lâu đã là tâm điểm tranh biện giữa các trào lưu học thuyết lớn trên thế giới. Dòng nghiên cứu thứ nhất thuộc trường phái cấu trúc nhận thức do Jean Piaget dẫn đầu khẳng định bản chất tư duy là thao tác, trong đó hai chỉ số quyết định sự chuyển biến từ giai đoạn tiền thao tác (pre-operational stage, 2 - 6 tuổi) sang giai đoạn thao tác cụ thể (concrete operational stage, 6 - 11 tuổi) là năng lực đảo ngược (reversibility) và khả năng bảo toàn (conservation). Tuy nhiên, quan điểm Piagetian thuần túy bị phê phán vì đóng khung nhận thức vào tiến trình trưởng thành sinh học tự nhiên và bỏ qua vai trò của các biến số cảm xúc, tương tác văn hóa - xã hội.

Dòng nghiên cứu thứ hai gắn liền với trường phái tâm lý học văn hóa - lịch sử và tâm lý học hoạt động Liên Xô do L.S. Vygotsky, A.N. Leontiev, S.L. Rubinstein và P.Ya. Galperin phát triển. Vygotsky (1978) nhấn mạnh nguồn gốc xã hội của các chức năng tâm lý cấp cao và "vùng phát triển gần nhất" (ZPD), trong khi Galperin (1969) và N.F. Talyzina (1975) chứng minh rằng thông qua việc định hướng và tổ chức các bước chuyển hóa từ hành động vật chất bên ngoài vào bình diện tinh thần bên trong, trẻ có thể chiếm lĩnh các khái niệm khoa học và thao tác trí tuệ sớm hơn nhiều so với mốc lứa tuổi tự nhiên.

Trong tương quan học thuật quốc tế, luận án định vị và đối thoại trực tiếp với hai nghiên cứu nền tảng:

1. Công trình của Margaret Donaldson (1978) trong cuốn "Children's Minds": Donaldson chỉ ra rằng việc Piaget kết luận trẻ 5 - 6 tuổi thất bại trong các nghiệm thể bảo toàn là do rào cản ngôn ngữ và cách thiết kế nhiệm vụ phi ngữ cảnh (lacking human sense). Khi nhiệm vụ được lồng ghép trong bối cảnh hành động thực tế có ý nghĩa, trẻ bộc lộ năng lực suy luận logic sớm hơn. Luận án kế thừa nhận định này bằng cách kiểm chứng thao tác tư duy của trẻ Thái thông qua hành động thực tiễn trên đối tượng trực quan.
2. Nghiên cứu xuyên văn hóa của Pierre R. Dasen (1972, 1984): Khảo sát sự phát triển thao tác Piagetian ở các nhóm thổ dân Úc và trẻ em châu Phi, Dasen kết luận rằng môi trường sinh thái - văn hóa và thói quen sinh hoạt định hình tốc độ xuất hiện của từng loại bảo toàn cụ thể (bảo toàn không gian phát triển sớm hơn bảo toàn số lượng ở các nhóm du mục). Luận án của Đoàn Anh Chung làm sáng tỏ quy luật này trên đối tượng trẻ em dân tộc Thái tại Sơn La - một nhóm xã hội có môi trường ngôn ngữ và văn hóa đặc thù.

Điểm định vị độc đáo của luận án là việc xây dựng cây cầu nối phương pháp luận: sử dụng các tiêu chí bảo toàn và đảo ngược của Jean Piaget làm "thước đo chẩn đoán", đồng thời sử dụng quy trình hình thành hành động trí tuệ 5 bước của P.Ya. Galperin làm "công cụ can thiệp sư phạm", khắc phục triệt để tính phiến diện của từng trường phái khi áp dụng vào thực tiễn giáo dục mầm non Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra bước tiến quan trọng về mặt lý luận nhận thức thông qua việc mở rộng và đối chiếu các lý thuyết kinh điển:

• Cụ thể hóa định nghĩa thao tác tư duy: Phê phán quan niệm xem thao tác chỉ là kỹ thuật thuần túy bên ngoài hoặc chỉ là cấu trúc logic trừu tượng bên trong, luận án hợp nhất hai cách tiếp cận: "Thao tác tư duy là hành động tinh thần có nguồn gốc từ hành động nhận thức bên ngoài, được chuyển vào trong đầu, được rút gọn và có tính chất đảo ngược, bảo toàn."
• Mở rộng lý thuyết của Jean Piaget: Minh chứng rằng ranh giới giữa giai đoạn tiền thao tác và giai đoạn thao tác cụ thể không phải là một bước nhảy vọt bất biến theo tuổi sinh học (maturation), mà là một tiến trình khả biến chịu sự chi phối trực tiếp của cấu trúc hoạt động giáo dục có định hướng.
• Hiện thực hóa lý thuyết của P.Ya. Galperin: Xác nhận luận điểm kinh điển của triết học duy vật biện chứng và tâm lý học hoạt động: "Ý niệm chẳng qua chỉ là vật chất được đem chuyển vào trong đầu óc con người và được cải biên trong đó" (trích dẫn nguồn Karl Marx / Galperin). Luận án chứng minh quy trình nội hiện hành động hoàn toàn có thể rút ngắn thời gian chiếm lĩnh cấu trúc bảo toàn ở trẻ 5 tuổi.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng ba trụ cột lý thuyết: Thuyết cấu trúc thao tác nhận thức (Piaget), Thuyết hình thành hành động trí tuệ theo giai đoạn (Galperin), và Thuyết tâm lý học hoạt động (Vygotsky - Leontiev - Rubinstein).

Điều kiện biên (boundary conditions) của mô hình được xác định rõ: Khung phân tích áp dụng tối ưu cho trẻ mẫu giáo lớn (5 - 6 tuổi) thuộc các cộng đồng song ngữ hoặc thiểu số trong giai đoạn chuẩn bị tiếp cận văn hóa học đường tiểu học, đòi hỏi các bài toán nhận thức phải sử dụng vật liệu quen thuộc trong đời sống sinh hoạt của trẻ bản địa.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận hành trên lập trường nhận thức luận thực chứng kết hợp biện chứng (positivist & dialectical realist paradigm). Thiết kế nghiên cứu đa phương pháp (mixed-methods) đa tầng kết hợp nghiên cứu mô tả cắt ngang (cross-sectional descriptive design) với nghiên cứu thực nghiệm tác động có đối chứng (pretest-posttest control group experimental design).

Mẫu nghiên cứu được tuyển chọn thông qua phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên (stratified random sampling) với cỡ mẫu chuẩn xác:

• Khách thể trẻ em ($N = 200$): 105 trẻ dân tộc Thái (52.5%) và 95 trẻ dân tộc Kinh (47.5%).
  • Phân bổ theo địa bàn: 100 trẻ khu vực thành thị (50%) và 100 trẻ khu vực nông thôn/cận thành thị (50%).
  • Phân bổ theo giới tính: 102 trẻ nam (51.0%) và 98 trẻ nữ (49.0%).
• Khách thể chuyên gia/nhà giáo dục ($N = 53$): Cán bộ quản lý và giáo viên mầm non trực tiếp dạy lớp lá 5 - 6 tuổi tại các trường mầm non trung tâm và điểm trường bản.
• Khách thể phụ huynh ($N = 200$): Cha mẹ của 200 trẻ tham gia khảo sát.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Hệ thống đo lường và thu thập dữ liệu được thiết kế công phu qua 4 giai đoạn độc lập:

1. Nghiên cứu văn bản và phương pháp chuyên gia: Tổng hợp tài liệu, xin ý kiến chuyên gia tâm lý - giáo dục để chuẩn hóa bộ công cụ trắc nghiệm bảo toàn phù hợp với tâm lý trẻ em dân tộc thiểu số miền núi.
2. Phương pháp trắc nghiệm chẩn đoán lâm sàng (Clinical Piagetian Testing): Trắc nghiệm từng cá nhân (1-on-1) qua 5 bài tập bảo toàn cốt lõi:
   • Bài tập 1: Bảo toàn số lượng (thực nghiệm dãy cúc áo/đồng xu biến đổi khoảng cách).
   • Bài tập 2: Bảo toàn khối lượng/lượng chất (thực nghiệm hai khối đất nặn biến dạng từ hình tròn sang thanh dài hoặc dẹt phẳng; bình nước đổi tiết diện bình chứa).
   • Bài tập 3: Bảo toàn độ dài (hai thanh que bằng nhau xếp so le).
   • Bài tập 4: Bảo toàn không gian (vị trí tương đối của đồ vật trong các mô hình bài trí).
   • Bài tập 5: Bảo toàn diện tích (hai cánh đồng cỏ và vị trí các ngôi nhà/chuồng bò).
3. Phương pháp điều tra bảng hỏi (Questionnaire) và đàm thoại: Khảo sát 53 giáo viên và 200 phụ huynh về nhận thức, nội dung, biện pháp giáo dục phát triển tư duy và các rào cản thực tế.
4. Phương pháp thực nghiệm tác động sư phạm: Tiến hành trên nhóm thực nghiệm ($n_1 = 30$) và nhóm đối chứng ($n_2 = 30$) tương đồng về mức độ tư duy ban đầu, triển khai theo đúng 5 giai đoạn hình thành hành động trí óc của P.Ya. Galperin.

Độ giá trị cấu trúc (construct validity) và độ tin cậy nội tại của bộ thang đo được kiểm soát chặt chẽ thông qua tam giác hóa dữ liệu (data triangulation: trắc nghiệm trẻ + quan sát hành động + phỏng vấn giáo viên + phiếu hỏi phụ huynh).

Data và phân tích

Toàn bộ dữ liệu định lượng được số hóa và xử lý bằng phần mềm thống kê chuyên dụng SPSS (Statistical Package for the Social Sciences):

• Thống kê mô tả: Tần số ($N$), tỷ lệ phần trăm (%), điểm trung bình ($\bar{X}$), độ lệch chuẩn ($SD$).
• Thống kê suy luận:
  • Phân tích tương quan tuyến tính Pearson ($r$) để kiểm tra mối quan hệ giữa thao tác bảo toàn và thao tác đảo ngược.
  • Kiểm định phương sai một yếu tố ANOVA ($F$-test) và kiểm định Independent Samples $t$-test để so sánh mức độ thao tác tư duy theo các biến nhân khẩu học (dân tộc: Thái vs. Kinh; địa bàn: thành thị vs. nông thôn; giới tính: nam vs. nữ; nghề nghiệp của cha mẹ).
  • Phân tích hồi quy tuyến tính đa biến (Multiple Linear Regression) nhằm lượng hóa mức độ đóng góp của từng yếu tố môi trường đến sự phát triển thao tác tư duy của trẻ.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả phân tích định lượng và thực nghiệm của luận án đã đem lại 5 phát hiện cốt lõi mang tính bước ngoặt:

1. Thực trạng mức độ thao tác tư duy của trẻ 5 - 6 tuổi người Thái:
   • Đa số trẻ 5 - 6 tuổi người dân tộc Thái tại Sơn La vẫn đang ở giai đoạn tiền thao tác. Ở nghiệm thể đo mức độ thao tác tư duy chung, tỷ lệ trẻ đạt Mức 1 (chưa có thao tác) chiếm tới $62.9%$; Mức 2 (đang hình thành) chiếm $29.5%$; và chỉ có $7.6%$ trẻ đạt Mức 3 (đã có thao tác hoàn thiện). Trẻ thường bị đánh lừa bởi các kích thích tri giác bề ngoài (ví dụ: cho rằng cốc nước cao hơn thì có nhiều nước hơn, hoặc hàng cúc kéo dài hơn thì có nhiều cúc hơn).
2. Mối tương quan chặt chẽ giữa bảo toàn và đảo ngược:
   • Phân tích tương quan Pearson khẳng định mối liên hệ đồng biến mật thiết giữa thao tác bảo toàn và thao tác đảo ngược ($r = 0.782$ với $p < 0.001$). Trẻ chỉ có thể thiết lập tính bất biến của đối tượng khi trong tư duy đã xuất hiện khả năng hoàn nguyên hành động (mental reversibility: "đổ lại bình cũ nước vẫn như thế" hoặc "dồn cúc lại khoảng cách cũ thì hai hàng bằng nhau").
3. Sự chi phối của môi trường hoạt động thay vì yếu tố dân tộc thuần túy:
   • Kiểm định ANOVA cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về mức độ thao tác tư duy giữa trẻ dân tộc Thái và trẻ dân tộc Kinh cùng sinh sống tại khu vực trung tâm thành thị ($p > 0.05$). Tuy nhiên, tại khu vực nông thôn và vùng cận đô thị, nơi trẻ ít được tiếp xúc với đồ chơi trí tuệ và môi trường giao tiếp tiếng Việt hạn chế, trẻ dân tộc Thái có điểm trung bình thao tác tư duy thấp hơn đáng kể so với trẻ Kinh ($p < 0.01$). Điều này bác bỏ định kiến về sự khác biệt trí tuệ bẩm sinh giữa các dân tộc, khẳng định vai trò quyết định của môi trường văn hóa - giáo dục.
4. Mô hình hồi quy các yếu tố ảnh hưởng:
   • Mô hình hồi quy xác định 4 nhóm yếu tố tác động theo thứ tự trọng số giảm dần: $$\text{Mức độ thao tác tư duy} = \beta_1(\text{Phương pháp tổ chức hoạt động của giáo viên}) + \beta_2(\text{Môi trường đồ chơi/học liệu}) + \beta_3(\text{Sự quan tâm tương tác của gia đình}) + \beta_4(\text{Khả năng ngôn ngữ tiếng Việt})$$ Trong đó, yếu tố phương pháp giáo dục tổ chức hoạt động thực hành trải nghiệm có hệ số chuẩn hóa $\beta = 0.435$ ($p < 0.001$), giữ vị trí tác động mạnh nhất.
5. Hiệu quả vượt trội của can thiệp thực nghiệm theo Galperin:
   • So sánh trước và sau thực nghiệm giữa nhóm đối chứng ($n = 30$) và nhóm thực nghiệm ($n = 30$) cho thấy bước nhảy vọt về chất: Tỷ lệ trẻ đạt Mức 3 ở nhóm thực nghiệm sau khi trải qua quy trình 5 bước của Galperin tăng vọt từ $6.7%$ lên $73.3%$, trong khi nhóm đối chứng chỉ tăng nhẹ từ $6.7%$ lên $16.7%$ ($t = 6.84, p < 0.001$).

        MỨC ĐỘ THAO TÁC TƯ DUY SAU THỰC NGHIỆM (NHÓM ĐỐI CHỨNG VS THỰC NGHIỆM)

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Luận án chứng minh một cách tường minh rằng việc kết hợp lý thuyết cấu trúc nhận thức của Piaget với lý thuyết tâm lý học hoạt động của Galperin là hoàn toàn tương thích và tạo ra sức mạnh giải thích vượt trội trong việc nghiên cứu bản chất bên trong của nhận thức trẻ em.
• Về phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình nghiệm thể trắc nghiệm lâm sàng kết hợp định lượng thực nghiệm, cung cấp bộ công cụ đo lường đáng tin cậy cho các nghiên cứu tâm lý học phát triển tại các vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
• Về thực tiễn dạy học: Khẳng định nguyên lý dạy học mầm non: "Muốn trẻ hình thành thao tác tư duy bên trong, bắt buộc phải cho trẻ hành động vật chất triệt để bên ngoài". Giáo viên phải chuyển từ phương pháp truyền thụ một chiều, nhồi nhét chữ số sang tổ chức các hoạt động đo, đong, đếm, xếp tương ứng 1-1 trên đồ vật thật.
• Về chính sách: Đề xuất chính sách tăng cường cơ sở vật chất, trang thiết bị đồ chơi phát triển tư duy và bồi dưỡng năng lực sư phạm song ngữ/tiếng Việt cho giáo viên mầm non công tác tại các huyện vùng cao tỉnh Sơn La.

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những kết quả đột phá, luận án thẳng thắn thừa nhận 4 giới hạn nghiên cứu:

1. Phạm vi không gian: Nghiên cứu chỉ tập trung tại tỉnh Sơn La, chưa bao phủ toàn bộ các phân nhóm người Thái tại các tỉnh Tây Bắc khác như Điện Biên, Lai Châu, Yên Bái hay Thanh Hóa - Nghệ An.
2. Quy mô mẫu thực nghiệm: Mẫu thực nghiệm tác động ($N = 60$) còn tương đối khiêm tốn do điều kiện hạn chế về thời gian và địa bàn di chuyển miền núi hiểm trở.
3. Thời gian theo dõi (Longitudinal tracking): Chưa có điều kiện thực hiện nghiên cứu theo dõi dọc (longitudinal study) từ 5 tuổi đến hết lớp 1 và lớp 2 để đo lường độ bền vững dài hạn của các thao tác tư duy đã hình thành sau can thiệp thực nghiệm.
4. Biến số ngôn ngữ: Chưa phân tách định lượng hoàn toàn tác động của mức độ thông thạo tiếng Thái bản ngữ so với tiếng Việt đối với từng loại thao tác bảo toàn không gian và diện tích.

Chương trình nghiên cứu tương lai (future research agenda) bao gồm:

• Mở rộng nghiên cứu đối sánh xuyên văn hóa giữa trẻ em các dân tộc thiểu số khác nhau (Thái, H'Mông, Dao, Mường).
• Ứng dụng công nghệ theo dõi chuyển động mắt (Eye-tracking) và đo điện não đồ (EEG) để quan sát thời gian thực tiến trình ức chế kích thích tri giác bề ngoài khi trẻ thực hiện thao tác bảo toàn.
• Thiết kế phần mềm trò chơi giáo dục số hóa (educational gamification) mô phỏng 5 bước Galperin trên máy tính bảng dành cho trẻ mầm non vùng cao.

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Luận án là công trình tiên phong tại Việt Nam tích hợp thành công hai trường phái Piaget - Galperin trên khách thể dân tộc thiểu số. Dự báo tạo ra nguồn trích dẫn lớn trong các nghiên cứu chuyên ngành Tâm lý học lứa tuổi, Giáo dục học mầm non và Nhân học giáo dục.
• Chuyển đổi thực tiễn giáo dục: Cung cấp tài liệu đào tạo nòng cốt cho Khoa Tiểu học - Mầm non thuộc Trường Đại học Tây Bắc và các trường cao đẳng sư phạm miền núi trong việc đào tạo sinh viên ngành giáo dục mầm non.
• Đổi mới chính sách địa phương: Cung cấp cơ sở khoa học trực tiếp cho Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Sơn La trong việc triển khai đề án "Tăng cường chuẩn bị tiếng Việt và tâm thế sẵn sàng học tập cho trẻ mầm non vùng dân tộc thiểu số giai đoạn 2018 - 2025".
• Lợi ích xã hội: Giúp hàng nghìn trẻ em dân tộc thiểu số vượt qua rào cản tự kỷ trung tâm trong nhận thức, tự tin chuyển tiếp vào lớp 1, hạn chế tối đa nguy cơ lưu ban và bỏ học sớm ở các điểm trường vùng sâu.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Nhà khoa học: Tiếp cận mô hình nghiên cứu kết hợp chuẩn mực giữa tâm lý học thực nghiệm và tâm lý học nhận thức cấu trúc trên đối tượng đa văn hóa.
• Giảng viên đại học & Cao đẳng sư phạm: Giáo trình hóa các bài học thực nghiệm về quy trình 5 bước Galperin trong bộ môn Tâm lý học phát triển và Phương pháp hình thành biểu tượng toán cho trẻ mầm non.
• Cán bộ quản lý & Giáo viên mầm non: Nhận thức rõ bản chất sai lầm của việc "dạy trước chương trình lớp 1", nắm vững phương pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm vật chất giúp trẻ phát triển tư duy thực chất.
• Phụ huynh học sinh: Thay đổi quan niệm giáo dục gia đình, tạo điều kiện cho con em tương tác với đồ vật, thiên nhiên thay vì thúc ép học chữ sớm một cách máy móc.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng học thuyết nào? Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc luận chứng và kiểm chứng thực nghiệm thành công sự tích hợp giữa lý thuyết thao tác nhận thức của Jean Piaget và lý thuyết hình thành hành động trí tuệ theo từng bước của P.Ya. Galperin. Luận án mở rộng học thuyết của Piaget bằng cách chứng minh tính bảo toàn và đảo ngược không phụ thuộc thụ động vào tuổi sinh học mà có thể được kiến tạo chủ động thông qua dạy học phát triển; đồng thời cụ thể hóa lý thuyết của Galperin từ bình diện dạy học toán học tiểu học xuống giai đoạn hình thành tiền thao tác ở trẻ mẫu giáo 5 tuổi dân tộc thiểu số.

2. Điểm mới về phương pháp luận của luận án khi so sánh với các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam? Trả lời: So với các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam (như Huỳnh Văn Sơn, Đỗ Thị Minh Liên) vốn chỉ sử dụng các bài test trắc nghiệm IQ tĩnh (Raven, Gille) hoặc quan sát mô tả hành vi, luận án đã: (1) Chuẩn hóa bộ trắc nghiệm lâm sàng Piagetian 5 thành phần (số lượng, khối lượng, độ dài, không gian, diện tích) phù hợp với bối cảnh văn hóa Tây Bắc; (2) Triển khai thiết kế thực nghiệm 2 vòng có nhóm đối chứng nghiêm ngặt để đo lường độ tăng trưởng năng lực thao tác; và (3) Sử dụng phân tích hồi quy đa biến để bóc tách trọng số ảnh hưởng của môi trường giáo dục so với các yếu tố nhân khẩu học.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì? Trả lời: Phát hiện bất ngờ nhất là không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về mức độ thao tác tư duy giữa trẻ dân tộc Thái và trẻ dân tộc Kinh khi ở cùng một môi trường giáo dục đô thị có điều kiện hoạt động tương đồng ($p > 0.05$). Sự tụt hậu về thao tác tư duy của trẻ Thái ở vùng nông thôn hoàn toàn không bắt nguồn từ năng lực nhận thức nội tại của tộc người, mà thuần túy do sự thiếu thốn về cơ hội hành động với đồ vật và rào cản môi trường ngôn ngữ tiếng Việt.

4. Luận án có cung cấp quy trình can thiệp chuẩn hóa có thể nhân rộng (Replication protocol) không? Trả lời: Có. Luận án cung cấp chi tiết giáo án và quy trình thực nghiệm can thiệp 5 bước của Galperin:

• Bước 1: Thiết lập cơ sở định hướng hành động (OOD) bằng trực quan;
• Bước 2: Trẻ thực hiện hành động vật chất thật trên que tính, đất nặn, cốc nước;
• Bước 3: Chuyển hành động sang lời nói to mạch lạc (trẻ tự thuyết minh logic bảo toàn);
• Bước 4: Rút gọn hành động vào lời nói thầm bên trong;
• Bước 5: Nội hiện hoàn toàn thành thao tác trí óc (mental operation) - trẻ giải bài toán bảo toàn hoàn toàn trong đầu mà không cần vật mẫu hỗ trợ.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào? Trả lời: Lộ trình tập trung vào 3 hướng: (1) Nghiên cứu theo dõi dọc (longitudinal) từ 5 đến 15 tuổi để đánh giá sự chuyển tiếp từ thao tác cụ thể lên thao tác hình thức ở học sinh dân tộc thiểu số; (2) Ứng dụng khoa học thần kinh nhận thức (Cognitive Neuroscience) để khảo sát cơ chế hoạt hóa vỏ não trong quá trình đảo ngược nhận thức; và (3) Xây dựng bộ chuẩn quốc gia về đánh giá mức độ sẵn sàng nhận thức cho trẻ em mầm non 5 tuổi vùng đa ngôn ngữ.

Kết luận

1. Luận án đã xác lập một khung lý luận toàn diện, nhất quán và liên ngành, giải quyết triệt để mối quan hệ biện chứng giữa bản chất thao tác bên trong (Jean Piaget) và quy trình hình thành hành động trí tuệ từ bên ngoài (P.Ya. Galperin).
2. Đánh giá chính xác bức tranh thực trạng thao tác tư duy của trẻ 5 - 6 tuổi người dân tộc Thái tỉnh Sơn La: phần lớn trẻ đang ở giai đoạn tiền thao tác ($62.9%$ ở Mức 1), tư duy còn phụ thuộc nặng nề vào các dấu hiệu tri giác trực tiếp bề ngoài.
3. Xác lập bằng chứng định lượng vững chắc về mối tương quan thuận giữa thao tác bảo toàn và thao tác đảo ngược ($r = 0.782$), đồng thời chứng minh phương pháp tổ chức hoạt động của giáo viên là yếu tố chi phối mạnh mẽ nhất ($\beta = 0.435$) đến sự trưởng thành nhận thức của trẻ.
4. Kiểm định thực nghiệm thành công quy trình sư phạm 5 bước theo Galperin, nâng tỷ lệ trẻ đạt mức độ thao tác tư duy hoàn thiện lên $73.3%$, mở ra giải pháp can thiệp giáo dục sớm mang tính đột phá cho các trường mầm non miền núi.
5. Khẳng định tính phổ quát của các quy luật phát triển nhận thức kết hợp với tính đặc thù của môi trường sinh thái - văn hóa bản địa, cung cấp luận cứ khoa học không thể thay thế cho chiến lược phát triển giáo dục mầm non dân tộc thiểu số tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THAO T C TƢ DUY CỦA TRẺ 5 - 6 TUỔI 1. Tổng qu n nghiên cứu vấn đề Vấn đề hình thành và phát triển tƣ duy đƣợc rất nhiều nhà tâm lí học quan tâm và nghiên cứu ở những khía cạnh, góc độ khác nhau. Kết quả đã thu đƣợc nhiều thành tựu lớn lao vả về mặt lí luận và phƣơng pháp. Chúng tôi tiếp cận các công trình nghiên cứu tƣ duy theo hai hƣớng: Các công trình nghiên cứu tƣ duy và thao thác tƣ duy của trẻ 5 – 6 tuổi trên thế giới và ở Việt Nam.

Các công trình nghiên cứu về tư duy và thao tác tư duy của trẻ 5 – 6 tuổi trên thế giới 1. Các công trình nghiên cứu về tư duy Vấn đề tƣ duy đƣợc nghiên cứu từ sớm trên nhiều phƣơng diện khác nhau trong đó chủ yếu là phƣơng diện triết học và tâm lý học. Trong lĩnh vực triết học, hoạt động nhận thức nói chung và tƣ duy nói riêng đã đƣợc các nhà triết học cổ đại đã nghiên cứu từ rất sớm, tiêu biểu nhƣ: Hêraclit, Đêmôcrit, Platon hay Arixtốt, G. Trong lĩnh vực tâm lý học, tƣ duy đƣợc hầu hết các nhà tâm lý đề cập đến ở nhiều góc độ khác nhau nhƣ: Nghiên cứu dƣới góc độ bản chất của tƣ duy; nghiên cứu cấu trúc của tƣ duy; nghiên cứu ứng dụng tƣ duy trong mọi mặt đời sống.

Dƣới đây chúng tôi giới thiệu khái quát những hƣớng nghiên cứu tƣ duy theo những vấn đề cơ bản nêu trên. Hướng nghiên cứu bản chất tư duy Nghiên cứu về bản chất của tƣ duy có thể kể ra rất nhiều công trình nghiên cứu của các tác giả với các lý thuyết khác nhau nhƣ: V.Wallon, Edward de Bono [25], X.Vƣgốtxki [50], … Những công trình nghiên cứu trên đã giải quyết những vấn đề về bản chất của tƣ duy theo các cách tiếp cận khác nhau.Watson tiếp cận theo tâm 9 lí học hành vi cho rằng, tƣ duy đồng nhất với nói thầm các âm thanh của ngôn ngữ và những phản ứng phi ngôn ngữ [3]; Theo những nhà phân tâm học thì tƣ duy đƣợc coi là động lực vô thức [3]; những nhà tâm lý học Ghestan lại coi tƣ duy là một quá trình biến đổi từ tình huống có vấn đề thành tình huống không có vấn đề [24]. Những nhà tâm lý học theo trƣờng phái Vuxbua đại diện là O. Denxơ đã đánh dấu bƣớc tiến lớn trong nghiên cứu tƣ duy khi cho rằng: tƣ duy là một hành động bên trong, là sự hiểu các quan hệ bản chất của tình huống có vấn đề, là một quá trình vận động của các thao tác trí tuệ nhƣ: phân tích, tổng hợp, trừu tƣợng hóa,… Tuy nhiên, vấn đề bản chất xã hội và logic tâm lí của tƣ duy vẫn chƣa đƣợc các nhà tâm lý học theo trƣờng phái này quan tâm giải quyết [3].

Nhà tâm lý học J.Piaget cho rằng tƣ duy có bản chất thao tác [97]. Đây đƣợc coi là phát hiện quan trọng trong nghiên cứu về tƣ duy và là nghiên cứu ảnh hƣởng đến các nghiên cứu về sau này của của Piaget. Từ đây ông đã đƣa ra hàng loạt các công trình nghiên cứu, những thực nghiệm để tìm ra hai chỉ số quan trọng đánh dấu sự xuất hiện thao tác tƣ duy đó là tính bảo toàn và đảo ngƣợc ở trẻ em cũng nhƣ thời gian xuất hiện chúng. Tuy nhiên, cũng giống nhƣ các nhà tâm lý học Vuxbua, ông bỏ qua sự ảnh hƣởng của yếu tố cảm xúc, yếu tố văn hóa đến sự phát triển tƣ duy.

Để bổ sung cho các lí thuyết trên, L.Vƣgốtxki đã cho ra đời học thuyết lịch sử - văn cho rằng tƣ duy là một quá trình vận động, phát triển và tiến hóa trong những điều kiện văn hóa – xã hội nhất định. Cùng quan điểm với J.Galperin cho rằng bản chất của tƣ duy chính là thao tác tƣ duy [32]. Tuy có sự khác nhau về quan điểm thao tác của J.Galperin nhƣng hai ông đều thống nhất với nhau về quá trình hình thành thao tác là quá trình bắt đầu từ hành động thực tiễn, bên ngoài sau đó chuyển vào trong. Vì vậy việc nghiên cứu mức độ và biện pháp phát triển của các thao tác tƣ duy từ hành động thực tiễn có ý nghĩa to lớn trong việc tìm hiểu và phát triển tƣ duy cho học sinh.

Trong các công trình nghiên cứu của N.Lâytex [57] đã chỉ ra cái bản chất nhất trong tƣ duy con ngƣời là ở chỗ nó cho phép phản ánh những mối liên hệ, quan 10 hệ của sự vật hiện tƣợng trong thế giới xung quanh. Tác giả cũng cho rằng năng lực tƣ duy biểu thị ở khả năng nhận thức lý luận và thực hành của con ngƣời. Rubinstêin cho rằng: “Qúa trình tƣ duy – trƣớc hết là sự phân tích và tổng hợp., từ đó trừu tƣợng hoá và khái quát hoá. Các quy luật của quá trình này trong mối quan hệ tƣơng hỗ của chúng với nhau thực chất là các quy luật cơ bản bên trong của tƣ duy.

Ông khẳng định hoạt động chính là cơ sở cho toàn bộ tƣ duy và hình thành các thao tác tƣ duy cho trẻ cần phải thông qua hoạt động. Hướng nghiên cứu cấu trúc của tư duy Không chỉ nghiên cứu bản chất mà các nhà tâm lí học còn nghiên cứu thành phần cấu trúc của tƣ duy. Nghiên cứu theo hƣớng này có các nhà tâm lý học nhƣ: N. Canbanova- Menle cho rằng tƣ duy gồm hai thành phần: tri thức về đối tƣợng (cái đƣợc phản ánh) và các thao tác tƣ duy (phƣơng thức phản ánh).

Trong đó, tri thức về đối tƣợng phản ánh đƣợc coi là nguyên liệu, là phƣơng tiện để tiến hành các thao tác tƣ duy. Tuy nhiên, tác giả chƣa đề cập đến thao tác vật chất – là một trong những thao tác quan trọng trong việc chuyển tƣ duy từ bình diện bên ngoài và bình diện bên trong.Guilford đã đƣa ra mô hình cấu trúc ba thành phần: các thao tác tƣ duy, nội dung và sản phẩm của tƣ duy. Mặt thao tác gồm các yếu tố, khả năng nhận thức: nhận dạng các sự kiện; trí nhớ; tƣ duy hội tụ (tƣ duy tái tạo); tƣ duy phân kì (tƣ duy sáng tạo); khả năng đánh giá. Mặt nội dung phản ánh: hình ảnh; biểu tƣợng; ý nghĩa; hành vi.

Mặt sản phẩm: đơn vị, các lớp, các mối quan hệ, hệ thống, sự chuyển hóa, ý nghĩa. Không chỉ đƣa ra cấu trúc của tƣ duy, ông còn đƣa ra những bộ trắc nghiệm để đo các thành phần trong cấu trúc đó. Trên cơ sở tổng hợp 3 quan niệm về tƣ duy: tƣ duy là năng lực cá nhân; tƣ duy là thủ thuật tƣ duy, tƣ duy là trình độ chuyên môn.Perkins cho rằng tƣ duy bao gồm cả ba thành phần nêu trên. Vì vậy, tác giả đã đƣa ra giải pháp cho việc dạy tƣ duy cho học sinh bao gồm: vận dụng trí tuệ, lựa chọn phƣơng pháp đúng và dạy 11 thủ thuật tƣ duy.

Việc đƣa ra cấu trúc tƣ duy theo phƣơng pháp phân tích đơn vị theo cách của J.Perkins thuận lợi cho việc đo đạc, lƣợng hóa các yếu tố đó. Tuy nhiên, khó xác định đƣợc ảnh hƣởng của yếu tố xã hội với sự phát triển tƣ duy và khó xác định đƣợc cơ chế hình thành của tƣ duy ở các giai đoạn lứa tuổi khác nhau.Vƣgotxki cho rằng tƣ duy bao gồm tƣ duy bậc thấp và tƣ duy bậc cao. Tƣ duy bậc thấp có cả ở động vật và trẻ em có cấu trúc hai thành phần đó là: các bài toán tƣ duy và các phản ứng của cơ thể. Tƣ duy bậc cao có thêm sự tham gia của ngôn ngữ và các công cụ tâm lý trong các thao tác tƣ duy.

Tác giả cũng khẳng định bản chất xã hội của tâm lý, từ đó đã mở ra hƣớng nghiên cứu nội dung văn hoá - xã hội của tƣ duy. Nhiều công trình nghiên cứu sau này đã chứng minh, trẻ em trong các dân tộc khác nhau, trong các nền văn hoá khác nhau thƣờng có các kiểu tƣ duy khác nhau. Mặc dù đƣa ra nhiều cấu trúc khác nhau nhƣng những công trình nghiên cứu trên đã vạch ra đƣợc các thành phần cơ bản của tƣ duy, từ đó làm sáng tỏ hơn bản chất của tƣ duy và các cấu trúc có những thành phần khác biệt nhƣng hầu hết các nhà tâm lí học đều thừa nhận một thành phần cốt lõi cơ bản trong cấu trúc về tƣ duy đó chính là các thao tác tƣ duy. Vì vậy, hƣớng nghiên cứu phổ biến, chiếm vị trí trung tâm trong các nghiên cứu về tƣ duy đó là nghiên cứu các thao tác tƣ duy.

Hướng nghiên cứu ứng dụng tư duy trong đời sống Hƣớng nghiên cứu này hiện nay đang đƣợc áp dụng rộng rãi và trở thành xu hƣớng mới, phổ biến. Có rất nhiều cuốn sách ứng dụng tƣ duy trong mọi mặt của đời sống từ kinh doanh, quản lý, dạy học. Từ “tƣ duy” đƣợc dùng không ít trên các phƣơng tiện thông tin đại chúng, trong các lĩnh vực nào ngƣời ta cũng nhắc đến tƣ duy, chẳng hạn nhƣ: “cần đổi mới tƣ duy kinh tế”, “cần đổi mới tƣ duy trong làm việc”, “cần có tƣ duy độc lập”, “cần có tƣ duy sáng tạo”, “cần khắc phục tƣ duy trì trệ”, “làm chủ tƣ duy thay đổi vận mệnh”, “tƣ duy tích cực” “bạn chính là những gì bạn nghĩ”…. Có thể kể ra một số công trình nghiên cứu của các nhà tâm lý học theo hƣớng này nhƣ: Tác giả Kenichi Ohmae của Nhật với tác phẩm Tư duy của chiến lược gia đã 12 đƣa ra những kỹ năng để tƣ duy đạt đƣợc hiệu quả trong kinh doanh [45].

Tác giả Ken Baum đã cho ra đời cuốn: "Tư duy kinh doanh vượt trội". đƣa ra một hệ thống những phƣơng pháp rèn luyện nhằm thay đổi lối mòn tƣ duy giúp tăng hiệu quả trong kinh doanh [44]. Tác giả Tony Buzan cũng đã đƣa ra một công cụ hữu ích để tƣ duy ứng dụng nhiều trong cuộc sống và học tập đó là bản đồ tƣ duy. Hiện nay trong nhiều nhà trƣờng, nhiều cơ quan đã sử dụng phƣơng pháp này để dạy học và làm việc hiệu quả [78] Nhƣ vậy, Tƣ duy đƣợc các nhà tâm lí học nghiên cứu ở rất nhiều cách tiếp cận, nhiều phƣơng diện khác nhau.

Các nghiên cứu đó dù ở khía cạnh nào thì các nhà tâm lí cũng đều thừa nhận một trong những yếu tố cốt lõi nhất của tƣ duy, giúp tƣ duy có thể vận hành đƣợc đó là thao tác tƣ duy. Các nghiên cứu về thao tác tư duy Có rất nhiều công trình nghiên cứu về thao tác tƣ duy. Dƣới đây là một số hƣớng nghiên cứu chính về thao tác tƣ duy.