Luận án tiến sĩ nghiên cứu tình trạng tái phát và tái nhiễm helicobacter pylori bằng xác định tính đa hình gen urec ở bệnh nhân loét hành tá tràng

Luận án tiến sĩ nghiên cứu tình trạng tái phát và tái nhiễm Helicobacter pylori thông qua xác định tính đa hình gen ureC ở bệnh nhân loét hành tá tràng.

• Tác giả: Đỗ Nguyệt Ánh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thúy Vinh
• Trường học: Viện Nghiên Cứu Y Dược Lâm Sàng 108
• Chuyên ngành: Nội Tiêu Hóa
• Đề tài: Nghiên Cứu Tình Trạng Tái Phát Và Tái Nhiễm Helicobacter Pylori Qua Đa Hình Gen UreC Ở Bệnh Nhân Loét Hành Tá Tràng
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ y học
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Helicobacter pylori và bệnh loét tá tràng
• 1.1.1. Đặc điểm Helicobacter pylori
• 1.1.2. Dịch tễ học nhiễm Helicobacter pylori
• 2. ĐẶT VẤN ĐỀ
• 3. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Tiêu chuẩn chọn bệnh nhân nghiên cứu
• 3.3. Tiêu chuẩn loại trừ bệnh nhân nghiên cứu
• 3.4. Nơi tiến hành nghiên cứu
• 3.5. Phương pháp nghiên cứu
• 3.6. Thiết kế nghiên cứu
• 3.7. Cỡ mẫu nghiên cứu
• 3.8. Các bước tiến hành nghiên cứu
• 3.9. Các chỉ tiêu nghiên cứu
• 3.10. Phương tiện nghiên cứu
• 3.11. Xử lý số liệu
• 3.12. Khống chế sai số
• 3.13. Đạo đức nghiên cứu
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Kết quả điều trị loét hành tá tràng có Helicobacter pylori dương tính bằng phác đồ EAC
• 4.2. Đặc điểm chung của mẫu nghiên cứu
• 4.3. Triệu chứng lâm sàng và đặc điểm nội soi trước điều trị
• 4.4. Đặc điểm mức độ nhiễm H. pylori trên mô bệnh học
• 4.5. Tỷ lệ kháng kháng sinh Clarithromycin và Amoxycillin của H. pylori
• 4.6. Kết quả điều trị của phác đồ EAC
• 4.7. Đánh giá tác dụng không mong muốn của phác đồ điều trị
• 4.8. Ảnh hưởng của kháng Clarithromycin và Amoxicillin tới hiệu quả điều trị của phác đồ EAC
• 4.9. Tình trạng tái phát và tái nhiễm H. pylori sau điều trị
• 4.10. Sơ đồ về tình trạng tái xuất hiện H. pylori và tái phát ổ loét sau điều trị tiệt trừ H. pylori
• 4.11. Đặc điểm tái phát và tái nhiễm H. pylori sau điều trị tiệt trừ của nhóm nghiên cứu
• 4.12. Kết quả sinh PCR-RFLP và giải trình tự gen UreC của các chủng H. pylori nhiễm trước và sau điều trị tiệt trừ
• 4.13. Minh họa kết quả sinh học phân tử so sánh chủng H. pylori trước và sau điều trị tiệt trừ
• 4.14. Phân tích tỷ lệ kháng Amoxicillin, Clarithromycin và hiệu quả phác đồ Esomeprazole-Amoxicilin-Clarithromycin (EAC) trên bệnh nhân loét tá tràng có Helicobacter pylori dương tính
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• 1. DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• 2. DANH MỤC BẢNG
• 3. DANH MỤC BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ
• 4. DANH MỤC HÌNH

Tóm tắt

I. Đặt Vấn Đề

Nghiên cứu tình trạng tái phát và tái nhiễm Helicobacter pylori (H. pylori) là một vấn đề quan trọng trong lĩnh vực y học, đặc biệt là trong điều trị bệnh loét hành tá tràng. H. pylori là một loại vi khuẩn gram âm, kỵ khí, có vai trò chính trong sự phát triển của bệnh viêm loét dạ dày tá tràng. Tình trạng tái phát và tái nhiễm H. pylori sau điều trị tiệt trừ đã được ghi nhận ở nhiều quốc gia, với tỷ lệ tái nhiễm thường cao hơn ở các nước đang phát triển. Việc phân biệt giữa tái phát và tái nhiễm là cần thiết để có chiến lược điều trị phù hợp. Tái phát là sự nhiễm lại các chủng H. pylori trước điều trị, trong khi tái nhiễm là sự nhiễm lại một chủng khác. Phân tích gen UreC của H. pylori là một phương pháp hiệu quả để xác định tình trạng này.

II. Tổng Quan Tài Liệu

Nghiên cứu về Helicobacter pylori và bệnh loét tá tràng cho thấy vi khuẩn này có khả năng gây ra nhiều biến chứng nghiêm trọng. Các yếu tố như kháng kháng sinh và điều kiện vệ sinh có ảnh hưởng lớn đến tỷ lệ tái phát và tái nhiễm. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng tỷ lệ tái phát H. pylori ở các nước phát triển thường thấp hơn so với các nước đang phát triển. Việc sử dụng các phương pháp sinh học phân tử như PCR-RFLP và giải trình tự gen để phân tích gen UreC đã giúp xác định chính xác tình trạng tái phát và tái nhiễm. Điều này không chỉ có ý nghĩa trong việc điều trị mà còn trong việc phòng ngừa các biến chứng liên quan đến H. pylori.

III. Đối Tượng và Phương Pháp Nghiên Cứu

Đối tượng nghiên cứu bao gồm các bệnh nhân loét hành tá tràng có kết quả dương tính với Helicobacter pylori. Tiêu chuẩn chọn bệnh nhân và tiêu chuẩn loại trừ được xác định rõ ràng để đảm bảo tính chính xác của kết quả. Phương pháp nghiên cứu bao gồm thiết kế nghiên cứu, cỡ mẫu và các bước tiến hành nghiên cứu. Các chỉ tiêu nghiên cứu được xác định để đánh giá hiệu quả của phác đồ điều trị và tình trạng tái phát, tái nhiễm H. pylori. Việc xử lý số liệu và khống chế sai số cũng được thực hiện nghiêm ngặt để đảm bảo độ tin cậy của kết quả.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ tái phát và tái nhiễm H. pylori sau điều trị tiệt trừ có sự khác biệt rõ rệt. Tình trạng kháng kháng sinh của H. pylori cũng ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị. Các phương pháp PCR-RFLP và giải trình tự gen UreC đã cho phép phân biệt rõ ràng giữa các chủng H. pylori trước và sau điều trị. Kết quả cho thấy tỷ lệ tái nhiễm cao hơn tái phát ở nhóm bệnh nhân nghiên cứu, điều này cho thấy cần có các biện pháp phòng ngừa hiệu quả hơn để giảm thiểu tình trạng tái nhiễm.

V. Hạn Chế của Nghiên Cứu

Mặc dù nghiên cứu đã đạt được nhiều kết quả quan trọng, vẫn còn một số hạn chế cần được lưu ý. Số lượng mẫu nghiên cứu còn hạn chế có thể ảnh hưởng đến tính đại diện của kết quả. Ngoài ra, việc theo dõi bệnh nhân sau điều trị cũng cần được thực hiện lâu dài hơn để có cái nhìn toàn diện về tình trạng tái phát và tái nhiễm H. pylori. Các yếu tố môi trường và lối sống của bệnh nhân cũng cần được xem xét để có thể đưa ra các khuyến nghị phù hợp trong việc phòng ngừa tái nhiễm.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori (H. pylori) là một trong những tình trạng nhiễm khuẩn mạn tính phổ biến hàng đầu ở người. Số liệu thống kê dịch tễ học ước tính đến năm 2015 có khoảng 4,4 tỷ người trên toàn cầu mang vi khuẩn này. H. pylori được xác định là nguyên nhân căn bản trong cơ chế bệnh sinh của viêm loét dạ dày tá tràng, u lympho mô liên kết niêm mạc (MALT) và ung thư biểu mô dạ dày. Bệnh lý loét dạ dày tá tràng chiếm tỷ lệ mắc từ 5% đến 10% dân số thế giới. Do đó, việc tiệt trừ H. pylori có ý nghĩa quyết định trong việc làm liền sẹo ổ loét, ngăn ngừa tái phát ổ loét và giảm thiểu nguy cơ tiến triển thành ung thư dạ dày.

Mặc dù các phác đồ tiệt trừ vi khuẩn đã được triển khai rộng rãi nhiều thập kỷ qua, việc loại bỏ hoàn toàn H. pylori vẫn đối mặt với nhiều khó khăn. Tình trạng tái xuất hiện vi khuẩn (recurrence) sau khi đã tiệt trừ thành công được ghi nhận tại nhiều quốc gia với tỷ lệ trung bình hàng năm từ 4,3% đến 4,5%, trong đó các nước đang phát triển ghi nhận tỷ lệ cao hơn đáng kể so với các nước phát triển (13% so với 2,7%). Tình trạng tái xuất hiện bao gồm hai hình thức có bản chất sinh học khác nhau:

1. Tái phát (recrudescence): Bệnh nhân bị nhiễm lại chính chủng H. pylori ban đầu do quá trình tiệt trừ chưa triệt để, vi khuẩn còn tồn tại ở dạng thể ngủ hoặc ẩn dưới màng sinh học (biofilm).
2. Tái nhiễm (reinfection): Bệnh nhân sau khi đã sạch khuẩn hoàn toàn lại nhiễm một chủng H. pylori mới từ môi trường hoặc nguồn lây xung quanh.

Việc phân định chính xác giữa tái phát và tái nhiễm có ý nghĩa thực tiễn quan trọng: tái phát đòi hỏi bác sĩ lâm sàng phải thay đổi phác đồ kháng sinh phù hợp hơn; trong khi tái nhiễm đòi hỏi các giải pháp y tế dự phòng, cải thiện điều kiện vệ sinh môi trường và kiểm soát nguồn lây gia đình. Để phân biệt hai tình trạng này, bắt buộc phải áp dụng các kỹ thuật sinh học phân tử nhằm đối chiếu kiểu gen của các chủng vi khuẩn trước và sau điều trị. Tại Việt Nam, nghiên cứu phân định bản chất tái phát và tái nhiễm bằng dấu ấn di truyền trên đối tượng bệnh nhân loét hành tá tràng còn hạn chế. Xuất phát từ thực tế đó, nghiên cứu sinh Đỗ Nguyệt Ánh đã thực hiện luận án tiến sĩ y học với đề tài: "Nghiên cứu tình trạng tái phát và tái nhiễm Helicobacter pylori bằng xác định tính đa hình gen UreC ở bệnh nhân loét hành tá tràng".

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được xác định gồm 2 nội dung:

1. Phân tích tỷ lệ kháng Amoxicillin, Clarithromycin và hiệu quả phác đồ Esomeprazole - Amoxicillin - Clarithromycin (EAC) trên bệnh nhân loét tá tràng có Helicobacter pylori dương tính.
2. Xác định tình trạng tái phát và tái nhiễm Helicobacter pylori sau điều trị tiệt trừ thành công, bằng kỹ thuật PCR-RFLP và giải trình tự xác định gen UreC.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng: Các bệnh nhân được chẩn đoán loét hành tá tràng có xét nghiệm xác định nhiễm H. pylori dương tính.
• Không gian nghiên cứu: Luận án được thực hiện tại Viện Nghiên cứu Khoa học Y Dược lâm sàng 108, phối hợp chuyên môn giữa Khoa Nội Tiêu hóa (A3) - Bệnh viện Trung ương Quân đội 108, Trung tâm Tiêu hóa, Khoa Nội soi - Thăm dò chức năng, Khoa Giải phẫu bệnh - Bệnh viện E Trung ương và Viện Công nghệ Sinh học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam.
• Thời gian công bố luận án: Năm 2021 tại Hà Nội.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng hợp có hệ thống các nghiên cứu trong nước và quốc tế về dịch tễ học, cơ chế bệnh sinh, tình trạng kháng kháng sinh và các phương pháp phân tích di truyền của H. pylori:

Về dịch tễ học nhiễm khuẩn và tỷ lệ tái xuất hiện: Luận án trích dẫn số liệu toàn cầu của Hooi và cộng sự (2017) cho thấy tỷ lệ hiện nhiễm cao nhất tại châu Phi (79,1%), khu vực Mỹ Latinh và Caribe (63,4%), châu Á (54,7%), trong khi Bắc Mỹ (37,1%) và châu Úc (24,4%) ghi nhận tỷ lệ thấp hơn. Tổng hợp của Gisbert và cộng sự, cùng nghiên cứu phân tích tổng hợp 132 công trình của Y. Hu và cộng sự (giai đoạn 1983-2017) cho thấy tỷ lệ tái xuất hiện H. pylori toàn cầu hàng năm là 4,3% - 4,5%. Tỷ lệ này có mối tương quan chặt chẽ với chỉ số phát triển con người (HDI): các quốc gia có chỉ số HDI rất cao có tỷ lệ tái xuất hiện 3,1%, trong khi các quốc gia có HDI trung bình hoặc thấp ghi nhận tỷ lệ 10,9%.

Về tình hình nghiên cứu tỷ lệ tái nhiễm tại các quốc gia:

Tác giả	Năm công bố	Đối tượng nghiên cứu	Quốc gia	Tỷ lệ tái nhiễm hàng năm (%)
Rollan và cộng sự	2000	Người lớn	Hà Lan	1,49
Hildebrand và cộng sự	2001	Người lớn	Bangladesh	23,4
Adachi và cộng sự	2002	Người lớn	Nhật Bản	1,23
Seo và cộng sự	2002	Người lớn	Nhật Bản	0,00
Gisbert và cộng sự	2006	Người lớn	Tây Ban Nha	1,04
Lee và cộng sự	2008	Người lớn	Hàn Quốc	2,94
Kim và cộng sự	2013	Người lớn	Hàn Quốc	3,51
Kim và cộng sự	2014	Người lớn	Hàn Quốc	9,3 (trong 2 năm); 2,0 (sau 2 năm)
Bruce và cộng sự	2015	Người lớn	Alaska, Hoa Kỳ	16,1 (trong 2 năm)
Kato và cộng sự	1998	Trẻ em	Nhật Bản	5,36
Leal-Herrera và cộng sự	2003	Trẻ em	Mexico	9,55
Farrell và cộng sự	2004	Trẻ em	Anh	1,19

Về tình hình kháng kháng sinh của H. pylori tại Việt Nam: Luận án điểm lại các mốc nghiên cứu thực nghiệm:

• Lục Thị Vân Bích ghi nhận tỷ lệ kháng Metronidazole là 93% và phát hiện hiện tượng kháng Clarithromycin in vitro.
• Phan Quốc Hoàn, Tạ Long và cộng sự nghiên cứu trên 163 bệnh nhân loét tá tràng qua nuôi cấy và kháng sinh đồ nhận thấy tỷ lệ kháng Metronidazole tăng từ 7% (năm 1996) lên 25% (năm 1998).
• Nguyễn Thúy Vinh và cộng sự (giai đoạn 2000-2001) đánh giá tỷ lệ đề kháng kháng sinh của vi khuẩn.
• Các công trình giai đoạn sau ghi nhận sự gia tăng kháng Clarithromycin: Trần Thanh Bình công bố tỷ lệ 33,0% (năm 2008), Phan Trung Nam ghi nhận 42,9% (2012-2013), Hà Thị Minh Thi ghi nhận 44,7% (năm 2013).

Về khoảng trống nghiên cứu: Đa số các công trình trước đây tại Việt Nam chủ yếu đánh giá hiệu quả tiệt trừ vi khuẩn và tỷ lệ liền sẹo lâm sàng thông qua các test chẩn đoán thông thường (Urease test, mô bệnh học, test thở), chưa đi sâu phân tích bản chất phân tử của các chủng vi khuẩn tái xuất hiện sau điều trị. Vị trí của luận án là áp dụng kết hợp phương pháp nuôi cấy làm kháng sinh đồ với hai kỹ thuật sinh học phân tử (PCR-RFLP và giải trình tự gen UreC) để làm rõ mối liên quan giữa tính đa hình di truyền của vi khuẩn với hiện tượng tái phát và tái nhiễm ở bệnh nhân loét hành tá tràng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và các khái niệm cốt lõi

1. Cơ chế bệnh sinh của loét tá tràng do H. pylori:

• Tăng tiết acid dịch vị: Quá trình viêm mạn tính niêm mạc hang vị làm suy giảm số lượng tế bào D dẫn đến giảm tiết somatostatin. Khi nồng độ somatostatin giảm, sự ức chế lên tế bào G mất đi, làm tăng tiết gastrin và kích thích tế bào thành tăng bài tiết acid. Vi khuẩn H. pylori còn kích thích giải phóng histamin trên tế bào D, gián tiếp gia tăng phóng thích gastrin.
• Dị sản dạ dày tại hành tá tràng: Nồng độ acid cao tràn vào tá tràng gây tổn thương niêm mạc và hình thành các đám biểu mô dị sản dạng dạ dày. H. pylori chỉ bám dính và cư trú được trên biểu mô dạ dày, do đó dị sản dạ dày là điều kiện tiên quyết để vi khuẩn khu trú tại tá tràng, gây phản ứng viêm cục bộ, phá vỡ hàng rào bảo vệ niêm mạc và tạo ổ loét.
• Suy giảm các yếu tố bảo vệ niêm mạc: Giảm tiết dịch nhầy, giảm tiết bicarbonat, giảm nồng độ các yếu tố tăng trưởng biểu mô (EGF) và yếu tố biến đổi tăng trưởng alpha (TGF-alpha).
• Độc lực vi khuẩn và phản ứng miễn dịch: Các độc tố VacA (gây không bào hóa tế bào), CagA (kích thích tế bào tiết interleukin-8 gây phản ứng viêm), men Urease (trung hòa acid và thúc đẩy tế bào chết theo chương trình apoptosis), LPS, kháng nguyên Lewis và các phân tử bám dính HopS (BabA), HopP (SabA), OipA.

2. Đặc điểm gen UreC (glmM): Gen UreC có kích thước 1335 cặp base (bp), đóng vai trò là gen "giữ nhà" (housekeeping gene) tham gia mã hóa enzyme phosphoglucosamine mutase. Enzyme này xúc tác phản ứng chuyển hóa glucosamine-6-phosphate thành glucosamine-1-phosphate, một tiền chất thiết yếu để tổng hợp UDP-N-acetylglucosamine phục vụ cấu trúc peptidoglycan của vách tế bào và lipopolysaccharide màng ngoài. Gen UreC có tính bảo thủ cao đặc trưng cho H. pylori, không hiện diện ở các vi khuẩn sinh urease khác, mang các vùng trình tự ổn định phù hợp cho thiết kế mồi PCR có độ nhạy (91%-97%) và độ đặc hiệu (96%-100%).

3. Cơ sở phân tử phân biệt tái phát và tái nhiễm:

• Phương pháp PCR-RFLP (Restriction Fragment Length Polymorphism): Đoạn gen UreC được nhân bản bằng PCR (kích thước 820 bp), sau đó được ủ và cắt bởi các enzyme cắt giới hạn đặc hiệu gồm HhaI (H), MboI (M) và HindIII (Hn). Các đoạn cắt có kích thước khác nhau được phân tách bằng điện di gel agarose, cho ra các kiểu băng RFLP đặc trưng cho từng chủng.
• Phương pháp giải trình tự gen Sanger: Giải trình tự đoạn DNA 712 bp của gen UreC trên hệ thống máy giải trình tự tự động sử dụng dideoxynucleotide gắn huỳnh quang (ddNTP), sau đó đối chiếu trình tự nucleotide qua công cụ BLAST.
• Phân loại: Nếu chủng H. pylori sau điều trị có cùng kiểu RFLP và độ tương đồng nucleotide tuyệt đối với chủng trước điều trị thì xác định là tái phát (recrudescence); nếu có sự khác biệt về kiểu cắt giới hạn hoặc sai khác trình tự nucleotide thì xác định là tái nhiễm (reinfection).

Phương pháp nghiên cứu

• Thiết kế nghiên cứu: Nghiên cứu tiến cứu, can thiệp lâm sàng mở theo dõi dọc, kết hợp thực nghiệm vi sinh vật học và sinh học phân tử.
• Cỡ mẫu và phân bổ mẫu nghiên cứu:
  • Mẫu nghiên cứu ban đầu: 303 bệnh nhân loét hành tá tràng có H. pylori dương tính qua nội soi và chẩn đoán mô bệnh học, Urease test.
  • Mẫu nghiên cứu kháng sinh đồ: 175 mẫu nuôi cấy phân lập thành công vi khuẩn H. pylori để thực hiện kỹ thuật E-test xác định nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) đối với Clarithromycin và Amoxicillin.
  • Mẫu đánh giá hiệu quả phác đồ EAC: 162 bệnh nhân tuân thủ tái khám lần đầu sau điều trị (đánh giá theo đề cương Per-Protocol).
  • Mẫu phân tích ảnh hưởng kháng thuốc tới tỷ lệ liền sẹo: 141 bệnh nhân.
  • Mẫu theo dõi dọc sau tiệt trừ thành công: 52 bệnh nhân sạch khuẩn được theo dõi định kỳ để phát hiện tái xuất hiện vi khuẩn, tái phát ổ loét và làm xét nghiệm sinh học phân tử.
• Phác đồ điều trị can thiệp: Phác đồ 3 thuốc EAC gồm Esomeprazole (thuốc ức chế bơm proton thế hệ mới), Amoxicillin (kháng sinh nhóm beta-lactam) và Clarithromycin (kháng sinh nhóm macrolide).
• Phương pháp xử lý số liệu: Số liệu được xử lý bằng các thuật toán thống kê y học, ước tính tỷ lệ tích lũy tái xuất hiện H. pylori theo thời gian bằng phương pháp phân tích sống còn Kaplan-Meier. Nghiên cứu tuân thủ đầy đủ các nguyên tắc khống chế sai số và y đức.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương 1 hệ thống hóa các tài liệu khoa học về vi khuẩn H. pylori và bệnh loét tá tràng. Tác giả trình bày chi tiết về hình thái vi khuẩn (dạng xoắn hình chữ S với chùm 5-7 lông roi có vỏ bọc, dạng cầu coccoid hay thể ngủ), đặc tính sinh hóa (sinh urease nhanh) và cấu trúc bộ gen mạch vòng kích thước khoảng 1,65 Mb. Chương này phân tích sâu cơ chế bệnh sinh loét tá tràng thông qua sự mất cân bằng trục somatostatin - gastrin, tình trạng tăng tiết acid, hiện tượng dị sản dạ dày tại tá tràng và các yếu tố độc lực (VacA, CagA, LPS, men Urease, OipA, BabA, SabA).

Tác giả tổng quan các đường lây truyền (miệng - miệng, phân - miệng, dạ dày - miệng), các yếu tố nguy cơ nhiễm khuẩn (vệ sinh kém, lây nhiễm trong gia đình, yếu tố gen HLA-DQA, IL-1B, TNF-A), cùng các phương pháp chẩn đoán xâm nhập (nội soi ánh sáng thường, nội soi phóng đại, Urease test, nhuộm Gram, nuôi cấy, mô bệnh học, PCR) và không xâm nhập (test thở C13/C14, ELISA huyết thanh, kháng nguyên trong phân). Đồng thời, chương 1 phân tích nguyên lý phác đồ phối hợp 3 thuốc EAC, tình hình kháng kháng sinh Clarithromycin và Amoxicillin, khái niệm tái phát - tái nhiễm, vai trò của màng sinh học và dạng hình cầu, cũng như cơ sở lý thuyết của gen UreC cùng kỹ thuật PCR-RFLP và giải trình tự gen Sanger.

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết quy trình chọn mẫu, tiêu chuẩn lựa chọn và tiêu chuẩn loại trừ đối với 303 bệnh nhân loét hành tá tràng. Tác giả trình bày quy trình lâm sàng và cận lâm sàng:

• Quy trình nội soi dạ dày tá tràng xác định vị trí, kích thước ổ loét và bấm sinh thiết niêm mạc.
• Kỹ thuật Urease test nhanh và nhuộm mô bệnh học Hematoxylin & Eosin (H&E) xác định tình trạng nhiễm khuẩn.
• Quy trình nuôi cấy vi khuẩn trên môi trường thạch máu 5% hoặc thạch socola ở điều kiện vi hiếu khí 37°C, đọc kết quả sau 72 giờ và thực hiện kháng sinh đồ bằng que thử E-test để xác định MIC với Clarithromycin và Amoxicillin trên 175 chủng.
• Quy trình điều trị bệnh nhân bằng phác đồ EAC và tái khám đánh giá kết quả tiệt trừ sau ít nhất 4 tuần.
• Quy trình kỹ thuật sinh học phân tử: Tách chiết DNA từ mảnh sinh thiết dạ dày của bệnh nhân trước điều trị và khi tái xuất hiện vi khuẩn; phản ứng PCR nhân bản đoạn gen UreC kích thước 820 bp; phản ứng cắt giới hạn với các enzyme HhaI, MboI, HindIII; kỹ thuật điện di gel; quy trình giải trình tự gen đoạn 712 bp và so sánh độ tương đồng trình tự bằng phần mềm BLAST.
• Các tiêu chí theo dõi, phương pháp khống chế sai số, quản lý dữ liệu và đảm bảo đạo đức nghiên cứu y sinh học.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Chương 3 trình bày các kết quả định lượng thu được từ các nhóm mẫu nghiên cứu:

• Đặc điểm lâm sàng và nội soi ban đầu (n = 303): Triệu chứng đau thượng vị, phân bố kích thước ổ loét và vị trí tổn thương tại hành tá tràng.
• Kết quả nuôi cấy và tỷ lệ kháng kháng sinh (n = 175): Tỷ lệ nuôi cấy phân lập thành công vi khuẩn H. pylori, xác định tỷ lệ đề kháng Clarithromycin và tỷ lệ đề kháng Amoxicillin trước điều trị.
• Kết quả điều trị của phác đồ EAC (n = 162): Tỷ lệ giảm triệu chứng lâm sàng đau thượng vị, tỷ lệ tiệt trừ H. pylori thành công, tỷ lệ liền sẹo ổ loét hành tá tràng, tỷ lệ xuất hiện các tác dụng không mong muốn của thuốc; mối liên quan giữa mức độ nhiễm khuẩn trên mô bệnh học với tỷ lệ tiệt trừ và liền sẹo.
• Ảnh hưởng của kháng kháng sinh đến kết quả điều trị: Đánh giá sự suy giảm tỷ lệ tiệt trừ và tỷ lệ liền sẹo ở nhóm bệnh nhân nhiễm chủng kháng Clarithromycin và Amoxicillin (n = 141 và n = 162).
• Kết quả theo dõi dọc sau tiệt trừ thành công (n = 52): Tỷ lệ bệnh nhân tái xuất hiện H. pylori, tỷ lệ tái phát ổ loét tá tràng theo các mốc thời gian theo dõi; đường cong Kaplan-Meier biểu diễn xác suất tích lũy tái xuất hiện vi khuẩn.
• Kết quả phân tích sinh học phân tử gen UreC: Số lượng kiểu cắt RFLP thu được khi xử lý sản phẩm PCR 820 bp bằng các enzyme HhaI, MboI, HindIII; kết quả giải trình tự 712 bp gen UreC và so sánh BLAST giữa các chủng trước và sau điều trị; tỷ lệ phân định chính xác các trường hợp tái phát (recrudescence) và tái nhiễm (reinfection).

Chương 4: Bàn luận

Chương 4 tập trung biện luận và đối chiếu các phát hiện nghiên cứu với y văn trong nước và quốc tế:

• Bàn luận về tỷ lệ kháng Clarithromycin và Amoxicillin của H. pylori tại Việt Nam: Phân tích nguyên nhân gia tăng tỷ lệ kháng thuốc do việc sử dụng kháng sinh rộng rãi trong cộng đồng và tác động trực tiếp của tình trạng này làm suy giảm hiệu quả của phác đồ chuẩn 3 thuốc EAC.
• Bàn luận về mối tương quan giữa tiệt trừ thành công H. pylori và khả năng liền sẹo ổ loét tá tràng: Khẳng định vai trò của việc loại trừ vi khuẩn trong việc phục hồi niêm mạc tá tràng và ngăn ngừa loét tái phát.
• Luận giải về tỷ lệ tái xuất hiện H. pylori và loét tái phát qua quá trình theo dõi dọc ở nhóm 52 bệnh nhân: Phân tích sự biến thiên tỷ lệ theo thời gian và các yếu tố nguy cơ liên quan.
• Bàn luận sâu về giá trị phân định của kỹ thuật PCR-RFLP và giải trình tự gen UreC: Chứng minh tính khả thi, độ chính xác của gen UreC trong việc lập bản đồ phân tử nhằm phân biệt rạch ròi giữa thất bại điều trị thực sự (tái phát chủng cũ do thể ngủ hoặc màng sinh học) với việc tái nhiễm chủng mới từ môi trường sống.
• Nêu rõ các hạn chế tồn tại của nghiên cứu và khuyến nghị hướng tiếp cận.

Kết quả và những đóng góp mới

1. Đóng góp về thực tiễn lâm sàng và vi sinh học:

• Cung cấp dữ liệu vi sinh về tỷ lệ đề kháng kháng sinh Clarithromycin và Amoxicillin của các chủng vi khuẩn H. pylori phân lập trên bệnh nhân loét hành tá tràng.
• Đánh giá hiệu quả thực tế của phác đồ chuẩn 3 thuốc EAC (Esomeprazole - Amoxicillin - Clarithromycin) trong điều trị tiệt trừ vi khuẩn và làm liền sẹo ổ loét tá tràng, đồng thời chứng minh rõ ảnh hưởng tiêu cực của tình trạng kháng kháng sinh tới tỷ lệ thành công của phác đồ.
• Đưa ra bằng chứng lâm sàng giúp các thầy thuốc chuyên khoa Tiêu hóa cân nhắc lựa chọn phác đồ điều trị phù hợp với tình hình dịch tễ kháng thuốc tại địa phương.

2. Đóng góp về nghiên cứu sinh học phân tử:

• Ứng dụng quy trình kỹ thuật PCR-RFLP phối hợp 3 enzyme cắt giới hạn (HhaI, MboI, HindIII) và phương pháp giải trình tự gen Sanger trên đoạn gen bảo thủ UreC (glmM) để xác định tính đa hình di truyền của các chủng H. pylori.
• Phân định bản chất phân tử của hiện tượng tái xuất hiện H. pylori sau điều trị tiệt trừ tại Việt Nam, xác định tỷ lệ tái phát (nhiễm lại chủng ban đầu) và tỷ lệ tái nhiễm (nhiễm chủng mới khác biệt).
• Đặt nền tảng phương pháp luận cho việc phân biệt nguyên nhân thất bại điều trị do vi khuẩn tồn lưu hay do tái lây nhiễm từ cộng đồng, hỗ trợ xây dựng chiến lược can thiệp lâm sàng kết hợp dự phòng dịch tễ.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu:

• Nghiên cứu thực hiện theo dõi dọc sau tiệt trừ thành công trên cỡ mẫu n = 52 bệnh nhân do khó khăn trong việc vận động bệnh nhân tuân thủ tái khám nội soi nhiều lần khi đã hết triệu chứng lâm sàng.
• Nghiên cứu tập trung tại bệnh viện tuyến trung ương ở khu vực phía Bắc, chưa mở rộng thu thập mẫu tại nhiều vùng địa lý và điều kiện kinh tế xã hội khác nhau.
• Quy trình nuôi cấy làm kháng sinh đồ và kỹ thuật giải trình tự gen đòi hỏi trang thiết bị hiện đại, chi phí cao nên chưa thể áp dụng đại trà trong xét nghiệm thường quy tại tất cả các tuyến y tế cơ sở.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng quy mô mẫu theo dõi dọc dài hạn sau điều trị tiệt trừ thành công ở nhiều trung tâm y tế trên toàn quốc.
• Ứng dụng kỹ thuật sinh học phân tử để khảo sát kiểu gen các chủng H. pylori ở các thành viên trong gia đình bệnh nhân nhằm làm rõ đường lây truyền và nguồn gốc tái nhiễm.
• Nghiên cứu bổ sung các đột biến điểm kháng kháng sinh (kháng Clarithromycin, Levofloxacin, Metronidazole) trên các gen 23S rRNA, gyrA, rdxA song song với phân tích đa hình gen UreC.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu chuyên khảo có giá trị ứng dụng cho nhiều đối tượng trong ngành y tế:

• Bác sĩ chuyên khoa Nội Tiêu hóa và Nội soi tiêu hóa: Tham khảo số liệu về mức độ kháng kháng sinh của H. pylori, hiệu quả điều trị thực tế của phác đồ EAC và định hướng xử trí khi bệnh nhân tái xuất hiện vi khuẩn hoặc tái phát ổ loét tá tràng.
• Nghiên cứu sinh, học viên sau đại học chuyên ngành Nội khoa, Vi sinh y học và Sinh học phân tử: Tham khảo quy trình chuẩn về nuôi cấy vi khuẩn H. pylori, kỹ thuật E-test xác định MIC, thiết kế phản ứng PCR nhân bản gen UreC, quy trình cắt enzyme giới hạn RFLP và phân tích cây phả hệ qua giải trình tự Sanger.
• Cán bộ y tế công cộng và y học dự phòng: Sử dụng bằng chứng phân định giữa tái phát và tái nhiễm để xây dựng các khuyến cáo vệ sinh môi trường sống, an toàn nguồn nước và phòng ngừa lây nhiễm chéo trong gia đình.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án đặt ra những mục tiêu nghiên cứu cụ thể nào?
Luận án thực hiện hai mục tiêu: (1) Phân tích tỷ lệ kháng Amoxicillin, Clarithromycin và hiệu quả phác đồ Esomeprazole - Amoxicillin - Clarithromycin (EAC) trên bệnh nhân loét tá tràng có H. pylori dương tính; (2) Xác định tình trạng tái phát và tái nhiễm H. pylori sau điều trị tiệt trừ thành công bằng kỹ thuật PCR-RFLP và giải trình tự xác định gen UreC.

2. Tại sao tác giả lựa chọn gen UreC (glmM) để nghiên cứu đa hình di truyền của H. pylori?
Gen UreC (kích thước 1335 bp) là gen "giữ nhà" (housekeeping gene) mã hóa enzyme phosphoglucosamine mutase cần thiết cho tổng hợp vách tế bào vi khuẩn. Gen này có tính bảo thủ cao, đặc thù riêng cho H. pylori (không xuất hiện ở các vi khuẩn sinh urease khác) và chứa các vùng trình tự thích hợp để thiết kế mồi PCR với độ đặc hiệu đạt từ 96% đến 100%.

3. Tái phát (recrudescence) và tái nhiễm (reinfection) khác nhau như thế nào về mặt sinh học phân tử?
Tái phát là tình trạng bệnh nhân nhiễm lại chính chủng H. pylori đã tồn tại trước điều trị (do vi khuẩn chưa bị tiêu diệt triệt để, ẩn nấp dưới dạng thể cầu hoặc màng sinh học), có kiểu gen RFLP và trình tự DNA hoàn toàn trùng khớp với chủng ban đầu. Tái nhiễm là tình trạng sau khi đã sạch khuẩn hoàn toàn, bệnh nhân bị nhiễm một chủng H. pylori mới từ bên ngoài, biểu hiện qua kiểu cắt RFLP hoặc trình tự nucleotide khác biệt so với chủng ban đầu.

4. Luận án đã sử dụng các enzyme cắt giới hạn nào trong kỹ thuật PCR-RFLP?
Sau khi nhân bản đoạn gen UreC kích thước 820 bp bằng phản ứng PCR, sản phẩm được cắt bằng 3 enzyme cắt giới hạn chuyên biệt gồm HhaI (ký hiệu H), MboI (ký hiệu M) và HindIII (ký hiệu Hn) để phân tích các kiểu phân đoạn DNA đa hình.

5. Quy mô mẫu bệnh nhân trong các giai đoạn nghiên cứu của luận án được phân bổ ra sao?
Nghiên cứu khảo sát ban đầu trên 303 bệnh nhân loét hành tá tràng có H. pylori dương tính; 175 mẫu được nuôi cấy và làm kháng sinh đồ E-test; 162 bệnh nhân được đánh giá hiệu quả phác đồ EAC tại lần tái khám đầu tiên; 141 bệnh nhân được phân tích ảnh hưởng của kháng thuốc tới liền sẹo ổ loét; và 52 bệnh nhân tiệt trừ thành công được đưa vào theo dõi dọc để đánh giá tái xuất hiện vi khuẩn, tái phát ổ loét và phân tích sinh học phân tử.

Kết luận

Luận án tiến sĩ y học của tác giả Đỗ Nguyệt Ánh đã giải quyết trọn vẹn hai mục tiêu nghiên cứu thông qua việc đánh giá toàn diện tình trạng kháng kháng sinh, hiệu quả điều trị của phác đồ EAC và phân định bản chất phân tử của hiện tượng tái xuất hiện H. pylori ở bệnh nhân loét hành tá tràng. Bằng việc kết hợp thực nghiệm vi sinh với kỹ thuật PCR-RFLP và giải trình tự gen UreC, công trình đã cung cấp cơ sở khoa học về tính đa hình di truyền để phân biệt giữa tái phát chủng cũ và tái nhiễm chủng mới. Kết quả nghiên cứu đóng góp nguồn dữ liệu thực chứng giá trị cho thực hành lâm sàng tiêu hóa trong việc tối ưu hóa phác đồ điều trị và định hướng các biện pháp y tế dự phòng nhằm kiểm soát bệnh lý loét dạ dày tá tràng tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Helicobacter pylori và bệnh loét tá tràng 1. Đặc điểm Helicobacter pylori - Đặc điểm vi sinh học: Helicobacter pylori là vi khuẩn gram âm, kỵ khí, thường nằm dưới lớp chất nhầy phủ bề mặt niêm mạc dạ dày, bám trên mặt hoặc chui sâu vào khe giữa các tế bào biểu mô dạ dày, có khi H. pylori có trong lòng các khe tuyến nông gần bề mặt niêm mạc.

Vi khuẩn có hình xoắn hình chữ S với một đến ba lần uốn cong, kích thước 0,5 ×5 μm. Dưới kính hiển vi điện tử ở một đầu vi khuẩn này có một chùm 5 đến 7 râu có vỏ bọc [14]. Đôi khi cũng gặp H. pylori dạng hình cầu (coccoid) hay “dạng ngủ” của vi khuẩn này.

Cấu trúc hình cầu giúp H. pylori tồn tại lâu hơn ở môi trường không thuận lợi và sẽ quay lại dạng hoạt động thường gặp ở điều kiện sinh thái thích hợp [15]. Hình thái của H. pylori hình chữ S có 5 râu có vỏ bọc ở một đầu b.

pylori dạng hình cầu (coccoid) - Đặc điểm sinh hóa: Đặc tính sinh hóa quan trọng nhất của H. pylori 5 là cho phản ứng urease dương tính nhanh [15]. - Đặc điểm di truyền: Bộ gen của vi khuẩn H .pylori là một nhiễm sắc thể mạch vòng có kích thước khoảng 1. Đó là một tập hợp tối thiểu các gen mã hóa cho các protein tham gia vào quá trình trao đổi chất của vi khuẩn.

Kích cỡ bộ gen của H .pylori nhỏ hơn các vi khuẩn khác, tuy nhiên trình tự lại rất thay đổi [17]. pylori là vi khuẩn siêu đột biến, chính các đột biến dẫn đến xuất hiện nhiều chủng (biến thể) khác nhau. pylori có khả năng thích nghi tốt trong môi trường dạ dày khắc nghiệt [18]. - Những yếu tố độc của vi khuẩn + Men Urease: Urease đã tạo ra môi trường pH trung tính bao quanh H.

pylori chống lại tác động của môi trường acid dạ dày. Ngoài ra, urease còn có khả năng kết dính với phân tử kháng nguyên hòa hợp tổ chức lớp II (MHC II) trên biểu mô dạ dày, gây kích ứng chết chương trình tế bào (apoptosis) [19],[15]. + VacA (vacuolating cytotoxin- gene A): VacA là một độc tố protein của H. pylori gây không bào hoá tế bào dạ dày, làm tế bào chết theo chương trình, ức chế hoạt hoá tế bào miễn dịch T.

+ CagA (cytotoxin-asociated gene A): CagA là một trong các gen nằm trên đảo bệnh lý cagPAI của H. CagA là protein độc tính, sau khi được vi khuẩn H. pylori tiết ra ở dạng thể nang có thể thâm nhập vào trong tế bào biểu mô dạ dày và gây nên hàng loạt các phản ứng dẫn tới sự tăng tiết IL- 8 của tế bào ra ngoài, dẫn đến sự viêm nhiễm [19]. + Lipopolysaccharide (LPS) và kháng nguyên Lewis: giúp H.

pylori tránh những đáp ứng miễn dịch ban đầu sau khi xâm nhập và nhờ đó giúp H. pylori lưu trú lâu dài trong hốc dạ dày và gây tổn thương gián tiếp và trực tiếp dạ dày [15]. + Yếu tố bám dính và các thụ thể: Yếu tố bám dính có bản chất protein là các Hop như HopS (BabA), HopH (OMP), HopP (SabA) giúp cho vi khuẩn tồn tại trong môi trường acid và phát triển trong niêm mạc dạ dày. Ngoài ra, protein gây viêm bên ngoài (OipA) cũng là một yếu tố độc lực của H.

6 pylori hiệp đồng với các yếu tố độc lực khác có vai trò trong việc cảm ứng các phân tử gây viêm quan trọng như IL-8 [19]. Dịch tễ học nhiễm Helicobacter pylori - Tỷ lệ hiện nhiễm Helicobacter pylori Nhiều nghiên cứu về dịch tễ cho thấy nhiễm H. pylori hiện nay vẫn là một vấn đề liên quan đến sức khỏe có qui mô toàn cầu [2]. Tỷ lệ hiện nhiễm H.

pylori khác nhau giữa các châu lục, quốc gia và vùng miền. Điều kiện kinh tế, xã hội và vệ sinh cũng ảnh hưởng đến tỷ lệ nhiễm này. Tỷ lệ hiện mắc cao nhất ở châu Phi (79,1%), khu vực Mỹ La tinh và Caribe có tỷ lệ mắc là 63,4% và Châu Á là 54,7%. Ngược lại, khu vực Bắc Mỹ và châu Úc có tỷ lệ mắc thấp hơn tương ứng 37,1% và 24,4%.

Ở các nước Bắc Âu và Bắc Mỹ, 1/3 số người lớn bị nhiễm H. Trong khi đó ở Nam và Đông Âu, Nam Mỹ, Châu Á tỷ lệ hiện mắc vẫn cao hơn 50%. Thụy Điển có tỷ lệ mắc thấp nhất là 18,9%. Tại các nước đã phát triển, tỷ lệ mắc H.

pylori thấp nhưng cộng đồng người di cư từ vùng có tỷ lệ mắc H. pylori cao vẫn có tỷ lệ hiện mắc cao [2]. Tỷ lệ nhiễm trong cộng đồng ở một số nước có xu hướng giảm do cải thiện điều kiện kinh tế xã hội và điều trị tiệt trừ H. pylori thành công [20].

Tỷ lệ nhiễm H. pylori trong quần thể cư dân trên toàn thế giới [21] 7 - Phương thức lây truyền H. pylori: có ba đường lây truyền thường được khuyến cáo gồm đường phân - miệng, đường miệng- miệng và đường dạ dày - miệng [22],[23]. + Lây truyền đường miệng- miệng: Vi khuẩn từ trong dạ dày có thể cư trú và phát triển tại khoang miệng sau khi người mang vi khuẩn H.

pylori trong dạ dày bị nôn. Do vậy, nước bọt có thể là một nguồn lây nhiễm H. pylori và người ta có thể nuôi cấy H. pylori từ nước bọt.

Tuy nhiên, có nghiên cứu cho thấy khả năng lây truyền qua nước bọt không cao. pylori còn được tìm thấy ở các mảng bám răng [23]. + Lây truyền đường phân- miệng: DNA của H. pylori được tìm thấy trong phân.

Đây là đường lây phổ biến ở các nước đang phát triển khi điều kiện sinh hoạt hoặc vệ sinh thấp kém. Mức độ vi khuẩn trong phân cao ở người bị tiêu chảy hoặc sử dụng thuốc làm tăng pH dạ dày. + Lây truyền đường dạ dày- miệng: vi khuẩn H. pylori từ người này lây nhiễm sang người khác do dụng cụ nội soi hoặc ống nội soi dính niêm mạc, dịch dạ dày không được vô khuẩn tốt.

Ngoài ra, các nghiên cứu còn ghi nhận sự lây nhiễm từ bệnh nhân cho các nhân viên y tế đặc biệt các bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa và các bác sĩ, kỹ thuật viên nội soi do tiếp xúc thường xuyên với các chất dịch của các dụng cụ nội soi [23]. - Các yếu tố nguy cơ nhiễm H. pylori + Điều kiện sống thấp kém: Tỷ lệ nhiễm khuẩn cao gặp ở nơi điều kiện vệ sinh kém và nguồn nước không sạch. Một nghiên cứu ở Brazil công bố năm 2010 cho thấy nguy cơ nhiễm H.

pylori cao ở những gia đình đông con, các nhà trẻ, những người sinh sống trong điều kiện vệ sinh kém như không có vệ sinh tự hoại, nơi ở quá đông đúc, chật chội [24]. + Lây nhiễm trong gia đình: Nhiều nghiên cứu chứng minh có sự lây nhiễm giữa các thành viên trong gia đình. Vấn đề này cũng được đề cập rất 8 sớm, được coi là một yếu tố nguy cơ lây nhiễm H. + Chủng tộc: Nghiên cứu của Epplein M và CS tại Mỹ công bố năm 2011 thấy rằng có thể có gen nhạy cảm với khả năng nhiễm vi khuẩn H.

Các bệnh lý do nhiễm H. pylori Tuy gần một nửa dân số thế giới nhiễm H. pylori, nhưng chỉ khoảng 20 đến 30% quần thể phát triển thành bệnh [2]. Nếu vi khuẩn H.

pylori chỉ cư trú ở niêm mạc dạ dày thì đó không phải là bệnh lý. Khi gặp các điều kiện là các yếu tố nguy cơ, vi khuẩn này sẽ gây nên những biểu hiện thay đổi và rối loạn trên lâm sàng tại hệ thống tiêu hóa và có thể cả ở hệ gan mật và các cơ quan khác ngoài đường tiêu hóa. Các bệnh lý mà vi khuẩn H. pylori có thể gây ra bao gồm bệnh lý tại hệ tiêu hóa như viêm dạ dày cấp tính, viêm dạ dày mạn tính, loét dạ dày tá tràng, ung thư dạ dày, u MALT dạ dày.

Các bệnh lý ngoài đường tiêu hóa có thể gặp như xuất huyết giảm tiểu cầu miễn dịch tiên phát (Immune thrombocytopenic purpura), thiếu máu thiếu sắt, thiếu máu thiếu vitamin B12, mày đay mạn tính (Chronic urticaria). Các phương pháp chẩn đoán H. pylori và ứng dụng trong lâm sàng Từ khi phát hiện ra H. pylori vào năm 1983, có rất nhiều phương pháp chẩn đoán H.

pylori được phát triển và sử dụng trong nghiên cứu và lâm sàng. Sử dụng phương pháp chẩn đoán phù hợp rất quan trọng trong chẩn đoán nhiễm H. pylori để có lựa chọn điều trị và còn giúp xác định đã tiệt trừ thành công vi khuẩn sau điều trị. Từ đó xác định sự tái xuất hiện của vi khuẩn này trong quá trình theo dõi.

Mỗi phương pháp đều có ưu điểm và nhược điểm cũng như có độ nhạy và độ đặc hiệu khác nhau có thể được áp dụng cho phù hợp với mục tiêu và điều kiện của cơ sở y tế hoặc cơ sở nghiên cứu. - Các phương pháp chẩn đoán xâm nhập + Nội soi dạ dày: Nội soi dạ dày tá tràng có thể chẩn đoán nhiễm H. pylori ngay tại thời điểm soi. Với nội soi bằng ánh sáng thường, hình ảnh không nhiễm H.

pylori sẽ có hang vị màu hơi đỏ, đồng nhất và có các nếp niêm mạc chạy dài (Hình 4. Khi dùng các máy nội soi có độ phân giải cao có thể thấy các chấm nhỏ màu đỏ phân bố đều đặn (Hình 4. Hình ảnh nội 9 soi phóng đại thấy các chấm đỏ này là những đường gân nhỏ tạo thành hình mạng nhện được gọi là tập hợp các tiểu tĩnh mạch“collecting venule” (Hình 4. Sự phân bố đều đặn các tập hợp tiểu tĩnh mạch là đặc điểm thấy ở dạ dày bệnh nhân có H.

pylori âm tính [27]. Phương pháp chẩn đoán này có độ nhạy là 82% (95% C.=71-93%) và độ đặc hiệu là 95% (95% C. Ngược lại, niêm mạc dạ dày bị nhiễm H. pylori sẽ có hình ảnh viêm teo hơi trắng và hơi vàng với các mao mạch được nhìn thấy rõ hơn, lớp niêm mạc như mỏng hơn và mất các nếp niêm mạc của dạ dày (Hình 1.

Nội soi dạ dày bằng ánh sáng thường [29] a: niêm mạc dạ dày bình thường b. Niêm mạc đầy viêm teo Hình 1. Nội soi dạ dày phóng đại [29] Khi sử dụng nội soi phóng đại có độ phân giải cao kết hợp với nhuộm Indigo carmine trong chẩn đoán H. pylori dương tính ở bệnh nhân có viêm dạ dày vùng thân vị thì độ nhạy và độ đặc hiệu của phương pháp này là 97.

Tuy nhiên độ nhạy và độ đặc hiệu chỉ đạt 88.pylori ở bênh nhân có viêm dạ dày vùng hang vị [29]. pylori qua nội soi còn giúp định hướng vị trí để lấy mẫu sinh thiết làm xét nghiệm chẩn đoán H.