Nghiên cứu các vấn đề bất lợi liên quan đến sử dụng corticoid trong điều trị nội trú tại bệnh viện trường đại học y dược cần thơ năm 2020

Chuyên khảo y tế phân tích Nghiên cứu các vấn đề bất lợi liên quan đến sử dụng corticoid trong điều trị nội trú tại bệnh viện, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng

• Tác giả: Nguyễn Trí Quang
• Người hướng dẫn: PGS. Huỳnh Kim Phượng
• Trường học: Trường Đại Học Y Dược Cần Thơ
• Chuyên ngành: Dược Lý – Dược Lâm Sàng
• Đề tài: Nghiên Cứu Về Tác Dụng Phụ Của Corticoid Trong Điều Trị Nội Trú Tại Bệnh Viện Cần Thơ
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Cần Thơ

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Tổng quan những vấn đề bất lợi liên quan đến thuốc
• 1.1.1. Khái niệm những vấn đề bất lợi liên quan đến thuốc
• 1.1.2. Phân loại những vấn đề bất lợi liên quan đến thuốc
• 1.2. Yếu tố nguy cơ của những vấn đề bất lợi liên quan đến thuốc
• 1.3. Tổng quan về corticoid
• 1.3.1. Định nghĩa
• 1.3.2. Dược động học của corticoid
• 1.3.3. Tác dụng của corticoid
• 1.3.4. Tác dụng chống viêm
• 1.3.5. Tác dụng chống dị ứng
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Khảo sát thực trạng sử dụng corticoid trong điều trị nội trú tại khoa Nội tổng hợp của bệnh viện trường Đại học Y Dược Cần Thơ
• 3.2. Xác định tỷ lệ xuất hiện các vấn đề bất lợi liên quan đến việc sử dụng corticoid trong điều trị
• 3.3. Xác định các yếu tố ảnh hưởng đến các vấn đề bất lợi liên quan đến việc sử dụng corticoid trong điều trị
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tác Dụng Phụ Của Corticoid Trong Điều Trị Nội Trú

Corticoid là nhóm thuốc được sử dụng rộng rãi trong điều trị nhiều bệnh lý nhờ vào các tác dụng kháng viêm, chống dị ứng và ức chế miễn dịch. Tuy nhiên, việc sử dụng corticoid cũng đi kèm với nhiều tác dụng phụ của corticoid mà các bác sĩ và bệnh nhân cần lưu ý. Nghiên cứu tại Bệnh viện Trường Đại học Y Dược Cần Thơ cho thấy rằng việc sử dụng corticoid có thể dẫn đến nhiều vấn đề bất lợi, ảnh hưởng đến sức khỏe bệnh nhân. Do đó, việc hiểu rõ về corticoid trong điều trị là rất cần thiết.

1.1. Khái Niệm Về Corticoid Và Tác Dụng Của Nó

Corticoid là hormone steroid được sản xuất tự nhiên từ vỏ thượng thận, có hai loại chính là glucocorticoid và mineralocorticoid. Corticoid có tác dụng điều chỉnh nhiều quá trình sinh lý trong cơ thể, bao gồm chuyển hóa và phản ứng viêm. Việc sử dụng corticoid trong điều trị có thể mang lại hiệu quả cao nhưng cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro.

1.2. Tác Dụng Phụ Thường Gặp Khi Sử Dụng Corticoid

Các tác dụng phụ của corticoid có thể bao gồm tăng huyết áp, tăng đường huyết, loãng xương và các vấn đề về tiêu hóa. Những tác dụng này có thể gây ra cảm giác khó chịu cho bệnh nhân và làm giảm hiệu quả điều trị. Việc theo dõi và quản lý các tác dụng phụ này là rất quan trọng trong quá trình điều trị.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Khi Sử Dụng Corticoid Trong Điều Trị

Việc sử dụng corticoid trong điều trị nội trú tại Bệnh viện Cần Thơ gặp phải nhiều thách thức. Các vấn đề như liều lượng không chính xác, thời gian điều trị không hợp lý và sự không tuân thủ của bệnh nhân có thể dẫn đến các vấn đề bất lợi liên quan đến thuốc. Những thách thức này cần được nhận diện và giải quyết kịp thời để đảm bảo an toàn cho bệnh nhân.

2.1. Các Vấn Đề Liên Quan Đến Liều Lượng Corticoid

Liều lượng corticoid không chính xác có thể dẫn đến các tác dụng phụ nghiêm trọng. Việc xác định liều lượng phù hợp dựa trên tình trạng sức khỏe của bệnh nhân là rất quan trọng. Nghiên cứu cho thấy rằng nhiều bệnh nhân không nhận được liều lượng corticoid đúng theo chỉ định.

2.2. Thách Thức Trong Việc Tuân Thủ Điều Trị

Sự không tuân thủ điều trị là một trong những thách thức lớn nhất trong việc sử dụng corticoid. Nhiều bệnh nhân không hiểu rõ về tầm quan trọng của việc tuân thủ liều lượng và thời gian điều trị, dẫn đến việc gia tăng các tác dụng phụ của corticoid.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Tác Dụng Phụ Của Corticoid

Nghiên cứu về tác dụng phụ của corticoid được thực hiện thông qua việc khảo sát thực trạng sử dụng corticoid tại Bệnh viện Trường Đại học Y Dược Cần Thơ. Phương pháp nghiên cứu bao gồm thu thập dữ liệu từ hồ sơ bệnh án và phỏng vấn bệnh nhân để xác định tỷ lệ xuất hiện các vấn đề bất lợi liên quan đến corticoid.

3.1. Thiết Kế Nghiên Cứu

Nghiên cứu được thiết kế theo phương pháp mô tả cắt ngang, nhằm thu thập thông tin về việc sử dụng corticoid và các tác dụng phụ liên quan. Dữ liệu được thu thập từ bệnh nhân nội trú tại khoa Nội tổng hợp của bệnh viện.

3.2. Phân Tích Dữ Liệu

Dữ liệu thu thập được sẽ được phân tích bằng các phương pháp thống kê để xác định tỷ lệ xuất hiện các vấn đề bất lợi liên quan đến corticoid. Phân tích này sẽ giúp xác định các yếu tố nguy cơ và đưa ra các khuyến nghị cho việc sử dụng corticoid an toàn hơn.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Về Corticoid

Kết quả nghiên cứu về corticoid trong điều trị sẽ cung cấp thông tin quý giá cho các bác sĩ và nhân viên y tế trong việc quản lý và sử dụng corticoid. Việc áp dụng các khuyến nghị từ nghiên cứu có thể giúp giảm thiểu các tác dụng phụ của corticoid và nâng cao chất lượng điều trị cho bệnh nhân.

4.1. Khuyến Nghị Về Sử Dụng Corticoid

Dựa trên kết quả nghiên cứu, các bác sĩ nên cân nhắc kỹ lưỡng khi kê đơn corticoid, đặc biệt là trong các trường hợp bệnh nhân có nguy cơ cao. Việc theo dõi chặt chẽ các tác dụng phụ cũng là một phần quan trọng trong quá trình điều trị.

4.2. Tăng Cường Đào Tạo Nhân Viên Y Tế

Đào tạo nhân viên y tế về các vấn đề liên quan đến corticoid và các vấn đề bất lợi liên quan đến thuốc là cần thiết. Điều này sẽ giúp nâng cao nhận thức và khả năng quản lý thuốc cho nhân viên y tế, từ đó cải thiện kết quả điều trị cho bệnh nhân.

V. Kết Luận Về Tác Dụng Phụ Của Corticoid Trong Điều Trị

Nghiên cứu về tác dụng phụ của corticoid trong điều trị nội trú tại Bệnh viện Trường Đại học Y Dược Cần Thơ đã chỉ ra rằng việc sử dụng corticoid cần được quản lý cẩn thận để giảm thiểu các vấn đề bất lợi. Kết quả nghiên cứu sẽ là cơ sở để phát triển các hướng dẫn sử dụng corticoid an toàn hơn trong tương lai.

5.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu Corticoid

Nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc phát triển các phương pháp điều trị thay thế hoặc bổ sung cho corticoid, nhằm giảm thiểu các tác dụng phụ. Việc nghiên cứu sâu hơn về cơ chế tác động của corticoid cũng sẽ giúp cải thiện hiệu quả điều trị.

5.2. Tầm Quan Trọng Của Việc Theo Dõi Tác Dụng Phụ

Theo dõi các tác dụng phụ của corticoid là rất quan trọng trong quá trình điều trị. Các bác sĩ cần thường xuyên đánh giá tình trạng sức khỏe của bệnh nhân để phát hiện sớm các vấn đề bất lợi và điều chỉnh liệu pháp điều trị kịp thời.

Nội dung chính

## Tổng quan nghiên cứu

Corticoid là nhóm thuốc được sử dụng rộng rãi trong điều trị với tác dụng kháng viêm, chống dị ứng và ức chế miễn dịch. Tuy nhiên, việc sử dụng corticoid cũng tiềm ẩn nhiều vấn đề bất lợi liên quan đến thuốc (Drug Related Problems - DRP), ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị và sức khỏe bệnh nhân. Tại Bệnh viện Trường Đại học Y Dược Cần Thơ, corticoid được dùng phổ biến trong điều trị nội trú, đặc biệt tại khoa Nội tổng hợp. Năm 2020, nghiên cứu đã khảo sát 400 hồ sơ bệnh án (HSBA) của bệnh nhân sử dụng corticoid nhằm xác định tỷ lệ và các yếu tố ảnh hưởng đến các vấn đề bất lợi liên quan đến corticoid.

Mục tiêu nghiên cứu gồm: khảo sát thực trạng sử dụng corticoid, xác định tỷ lệ xuất hiện các vấn đề bất lợi liên quan đến corticoid và phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến sự xuất hiện các vấn đề này. Nghiên cứu được thực hiện hồi cứu HSBA từ 01/2020 đến 12/2020 tại khoa Nội tổng hợp, Bệnh viện Trường Đại học Y Dược Cần Thơ. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao chất lượng điều trị, giảm thiểu tác dụng phụ và cải thiện an toàn sử dụng thuốc corticoid tại bệnh viện, góp phần giảm chi phí điều trị và tăng sự hài lòng của bệnh nhân.

## Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

### Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình sau:

- **Khái niệm DRP (Drug Related Problems):** Được định nghĩa là các tình huống liên quan đến điều trị bằng thuốc có thể gây hại hoặc tiềm ẩn mối nguy hại cho sức khỏe người bệnh. DRP được phân loại theo hệ thống PCNE v8.02 thành các nhóm: lựa chọn thuốc, dạng thuốc, liều lượng và thời gian điều trị.
- **Phân loại DRP theo PCNE:** Bao gồm các nhóm chính như vấn đề về hiệu quả điều trị, an toàn trong điều trị, lựa chọn thuốc, thời gian điều trị, bào chế thuốc, quá trình sử dụng thuốc và các vấn đề liên quan đến bệnh nhân.
- **Các yếu tố nguy cơ DRP:** Bao gồm yếu tố thuộc về bệnh nhân (tuổi tác, số bệnh mắc kèm, tuân thủ điều trị), yếu tố thuộc về thuốc (số lượng thuốc, loại thuốc, tương tác thuốc) và yếu tố liên quan đến quá trình kê đơn, sử dụng thuốc.

Các khái niệm chuyên ngành như ADR (Adverse Drug Reaction - tác dụng không mong muốn), corticoid tác dụng ngắn, trung bình, dài, và các thuật ngữ liên quan đến dược lý lâm sàng được áp dụng để phân tích và đánh giá.

### Phương pháp nghiên cứu

- **Thiết kế nghiên cứu:** Mô tả cắt ngang và hồi cứu hồ sơ bệnh án.
- **Nguồn dữ liệu:** 400 HSBA của bệnh nhân sử dụng corticoid điều trị nội trú tại khoa Nội tổng hợp, Bệnh viện Trường Đại học Y Dược Cần Thơ trong năm 2020.
- **Cỡ mẫu:** Tính toán theo công thức ước lượng một tỷ lệ với p=0,5, sai số 5%, cho kết quả 384 mẫu, thu thập thêm 5% để đảm bảo đủ cỡ mẫu, tổng 400 HSBA.
- **Phương pháp chọn mẫu:** Chọn mẫu ngẫu nhiên hệ thống từ danh sách HSBA thỏa tiêu chuẩn lựa chọn và loại trừ.
- **Phân tích số liệu:** Sử dụng phần mềm IBM SPSS 26, trình bày dữ liệu định tính bằng tần số, tỷ lệ %. Kiểm định χ2 để xác định các yếu tố liên quan đơn biến, phân tích hồi quy logistic đa biến để tìm các yếu tố ảnh hưởng đến sự xuất hiện DRP với mức ý nghĩa p<0,05.
- **Timeline nghiên cứu:** Thu thập và phân tích dữ liệu từ hồ sơ bệnh án trong khoảng thời gian 01/2020 đến 12/2020.

## Kết quả nghiên cứu và thảo luận

### Những phát hiện chính

- **Đặc điểm bệnh nhân:** Trong 400 bệnh nhân, tỷ lệ nữ chiếm 52%, nam 48%. Đa số bệnh nhân ở nhóm tuổi ≥60 chiếm 68,8%, tuổi trung bình 64 ± 18 tuổi. Tỷ lệ bệnh nhân có >3 bệnh mắc kèm chiếm 45,5%.
- **Thực trạng sử dụng corticoid:** Có 5 loại corticoid được sử dụng, trong đó methylprednisolon chiếm 79,9% lượt sử dụng, chủ yếu qua đường tiêm (65,3%). Corticoid tác dụng trung bình chiếm 80%. Mục đích sử dụng chủ yếu là kháng viêm (59%), nhóm bệnh hô hấp chiếm 46,5%.
- **Tác dụng không mong muốn (ADR):** 20,8% HSBA ghi nhận ADR liên quan đến corticoid, phổ biến nhất là rối loạn điện giải/hạ kali máu (26,2%) và viêm/loét dạ dày-thực quản (25,2%).
- **DRP liên quan đến corticoid:** Trong 2516 đơn thuốc, 25,8% đơn có ít nhất 1 DRP liên quan đến corticoid. Phân loại DRP cho thấy 59,2% là vấn đề lựa chọn thuốc, 21,9% về dạng thuốc, 14,3% về liều lượng và 4,6% về thời gian điều trị.
- **Yếu tố ảnh hưởng:** Phân tích đa biến cho thấy các yếu tố như số lượng thuốc trong đơn >5, sử dụng corticoid phối hợp với NSAIDs, và đường dùng tiêm có liên quan đáng kể đến sự xuất hiện DRP.

### Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy tỷ lệ DRP liên quan đến corticoid tại bệnh viện là khoảng 25,8%, tương đồng với các nghiên cứu quốc tế và trong nước. Tỷ lệ ADR 20,8% phản ánh mức độ phổ biến của các tác dụng không mong muốn khi sử dụng corticoid, đặc biệt là các vấn đề về điện giải và tiêu hóa. Việc sử dụng methylprednisolon chiếm ưu thế phù hợp với đặc điểm bệnh nhân và chỉ định điều trị tại khoa Nội tổng hợp.

Phân loại DRP chủ yếu tập trung vào lựa chọn thuốc và dạng thuốc, cho thấy cần chú trọng hơn trong việc kê đơn và lựa chọn dạng bào chế phù hợp. Tương tác thuốc giữa corticoid và NSAIDs làm tăng nguy cơ ADR, nhất là loét dạ dày, cần được kiểm soát chặt chẽ.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố DRP theo nhóm, bảng tần số ADR và phân tích hồi quy đa biến để minh họa các yếu tố ảnh hưởng. So sánh với các nghiên cứu khác cho thấy sự nhất quán về các yếu tố nguy cơ và tỷ lệ DRP, khẳng định tính khách quan và giá trị thực tiễn của nghiên cứu.

## Đề xuất và khuyến nghị

- **Tăng cường đào tạo và cập nhật kiến thức cho nhân viên y tế** về sử dụng corticoid an toàn, nhằm giảm tỷ lệ DRP và ADR, thực hiện trong vòng 6 tháng tới, do phòng Đào tạo và Khoa Dược chủ trì.
- **Xây dựng và áp dụng quy trình kiểm soát kê đơn thuốc corticoid** phối hợp với NSAIDs, nhằm giảm tương tác thuốc, triển khai trong 3 tháng, do Ban Giám đốc bệnh viện và Khoa Nội tổng hợp thực hiện.
- **Tăng cường giám sát và theo dõi ADR ở bệnh nhân sử dụng corticoid**, đặc biệt nhóm tuổi cao và bệnh nhân đa bệnh lý, nhằm phát hiện sớm và xử trí kịp thời, thực hiện liên tục, do Khoa Nội tổng hợp và Dược lâm sàng phối hợp.
- **Phát triển hệ thống cảnh báo tự động trong phần mềm quản lý bệnh án điện tử** để nhận diện các nguy cơ DRP liên quan đến corticoid, dự kiến hoàn thành trong 12 tháng, do phòng Công nghệ thông tin và Dược lâm sàng phối hợp.
- **Tuyên truyền, giáo dục bệnh nhân về tác dụng phụ và cách sử dụng corticoid đúng cách**, nhằm nâng cao tuân thủ điều trị và giảm ADR, thực hiện định kỳ, do Khoa Điều dưỡng và phòng Công tác xã hội đảm nhiệm.

## Đối tượng nên tham khảo luận văn

- **Bác sĩ lâm sàng và dược sĩ bệnh viện:** Nghiên cứu cung cấp dữ liệu thực tiễn về sử dụng corticoid và các vấn đề bất lợi, giúp cải thiện quy trình kê đơn và quản lý thuốc.
- **Nhân viên y tế trong lĩnh vực dược lâm sàng:** Tài liệu tham khảo quan trọng để xây dựng các chương trình giám sát và can thiệp DRP, nâng cao an toàn thuốc.
- **Nhà quản lý bệnh viện và cơ quan y tế:** Cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng chính sách, quy định về sử dụng corticoid và kiểm soát ADR tại các cơ sở y tế.
- **Sinh viên và nghiên cứu sinh ngành Dược, Y học:** Là nguồn tài liệu học thuật, giúp hiểu rõ về dược lý corticoid, DRP và phương pháp nghiên cứu lâm sàng.

## Câu hỏi thường gặp

1. **Corticoid là gì và tại sao cần nghiên cứu các vấn đề bất lợi liên quan đến corticoid?**  
Corticoid là nhóm thuốc có tác dụng kháng viêm, chống dị ứng và ức chế miễn dịch. Nghiên cứu các vấn đề bất lợi giúp giảm tác dụng phụ, nâng cao hiệu quả điều trị và an toàn cho bệnh nhân.

2. **Tỷ lệ xuất hiện các vấn đề bất lợi liên quan đến corticoid trong nghiên cứu là bao nhiêu?**  
Tỷ lệ DRP liên quan đến corticoid chiếm khoảng 25,8% trong tổng số đơn thuốc, ADR chiếm 20,8% trong số bệnh nhân sử dụng corticoid.

3. **Yếu tố nào ảnh hưởng nhiều nhất đến sự xuất hiện DRP liên quan đến corticoid?**  
Số lượng thuốc trong đơn >5, sử dụng phối hợp corticoid với NSAIDs và đường dùng tiêm là các yếu tố chính làm tăng nguy cơ DRP.

4. **Làm thế nào để giảm thiểu các vấn đề bất lợi khi sử dụng corticoid?**  
Tăng cường đào tạo nhân viên y tế, kiểm soát kê đơn, giám sát ADR và giáo dục bệnh nhân là các biện pháp hiệu quả để giảm thiểu các vấn đề này.

5. **Nghiên cứu có thể áp dụng như thế nào trong thực tế bệnh viện?**  
Kết quả nghiên cứu giúp xây dựng quy trình kê đơn an toàn, phát hiện sớm ADR, cải thiện quản lý thuốc và nâng cao chất lượng chăm sóc bệnh nhân.

## Kết luận

- Nghiên cứu đã xác định tỷ lệ DRP liên quan đến corticoid là 25,8% và ADR chiếm 20,8% trong bệnh nhân điều trị nội trú tại khoa Nội tổng hợp, Bệnh viện Trường Đại học Y Dược Cần Thơ năm 2020.  
- Methylprednisolon là corticoid được sử dụng phổ biến nhất, chủ yếu qua đường tiêm và có thời gian tác dụng trung bình.  
- Các vấn đề bất lợi chủ yếu liên quan đến lựa chọn thuốc, dạng thuốc và liều lượng, với tương tác thuốc giữa corticoid và NSAIDs là phổ biến.  
- Các yếu tố như số lượng thuốc trong đơn, đường dùng và phối hợp thuốc ảnh hưởng đáng kể đến sự xuất hiện DRP.  
- Đề xuất các giải pháp nâng cao đào tạo, kiểm soát kê đơn, giám sát ADR và giáo dục bệnh nhân nhằm cải thiện an toàn sử dụng corticoid.

**Next steps:** Triển khai các khuyến nghị trong vòng 6-12 tháng, theo dõi hiệu quả và cập nhật chính sách sử dụng corticoid tại bệnh viện.  

Các cơ sở y tế và nhân viên y tế cần áp dụng kết quả nghiên cứu để nâng cao chất lượng điều trị và an toàn thuốc cho bệnh nhân sử dụng corticoid.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tổng quan những vấn đề bất lợi liên quan đến thuốc 1. Khái niệm những vấn đề bất lợi liên quan đến thuốc Khái niệm các vấn đề bất lợi liên quan đến sử dụng thuốc (Drug Related Problems - DRP) lần đầu tiên được đề cập vào năm 1990: “một vấn đề liên quan đến sử dụng thuốc tồn tại khi bệnh nhân xuất hiện hoặc có khả năng xuất hiện một bệnh hoặc một triệu chứng bệnh có liên quan thực sự hoặc nghi ngờ có mối liên quan với thuốc điều trị” [54]. Hiệp hội Chăm sóc Dược Châu Âu (Pharmaceutical Care Network Europe - PCNE), DRP là “những tình huống liên quan đến điều trị bằng thuốc có thể gây hại hoặc tiềm ẩn mối nguy hại cho sức khỏe người bệnh” [59].

Tại Việt Nam, khái niệm về các vấn đề bất lợi liên quan đến thuốc chưa được đề cập trong các văn bản hoặc tài liệu chuyên ngành. Phân loại những vấn đề bất lợi liên quan đến thuốc Những vấn đề bất lợi liên quan đến thuốc có thể xảy ra ở bất kỳ thời điểm nào trong quá trình sử dụng thuốc, từ hoạt động kê đơn, cấp phát thuốc đến thực hiện y lệnh và sử dụng thuốc, tuân thủ điều trị của người bệnh. Có nhiều cách phân loại khác nhau, và mỗi cách phân loại đều có ưu nhược điểm riêng. Tác giả Linda Strand và các cộng sự đã xây dựng hệ thống phân loại DRP đầu tiên.

Hệ thống này bao gồm 8 nhóm: - Vấn đề thuốc không được kê đơn - Kê đơn sai thuốc - Thuốc có liều dùng quá thấp - Thuốc có liều dùng quá cao - Tác dụng không mong muốn của thuốc 4 - Tương tác thuốc - thuốc, thuốc - thức ăn hoặc thuốc - thiết bị y tế - Bệnh nhân không nhận được thuốc đã được kê đơn - Bệnh nhân nhận được thuốc có chỉ định không phù hợp [54]. Hiệp hội Dược sĩ Bệnh viện Hoa Kì (American Society of Hospital Pharmacists – ASHP) phân loại DRP thành các nhóm như sau: [27] - Kê đơn thuốc không phù hợp với bệnh - Liều lượng thuốc, dạng bào chế, thời điểm, đường dùng hoặc cách dùng thuốc không phù hợp. - Trùng thuốc - Dị ứng thuốc - Các tác dụng phụ thực tế và tiềm ẩn của thuốc - Tương tác thuốc - thuốc, thuốc - thức ăn hoặc thuốc - thiết bị y tế có ý nghĩa lâm sàng - Can thiệp điều trị không thích hợp - Chưa nhận thức đầy đủ về lợi ích của việc điều trị - Chi phí dùng thuốc trên bệnh nhân - Bệnh nhân thiếu nhận thức về phương pháp điều trị - Bệnh nhân không tuân thủ điều trị. Năm 2011, Hội Dược sĩ Úc ban hành hướng dẫn thực hành dược lâm sàng, theo đó các DRP được phân chia thành các nhóm như Bảng 1.

Phân loại DRP theo Hội Dược sĩ Úc Phân nhóm Nội dung Trùng lặp Tương tác thuốc Sai thuốc Lựa chọn thuốc Liều/dạng bào chế không chính xác Chống chỉ định/không đúng chỉ định Vấn đề khác Liều cao/thấp Liều dùng Chỉ dẫn liều không rõ/không chính xác Vấn đề khác Điều trị không đầy đủ Điều trị quá dài/thất thường Tuân thủ điều trị Lạm dụng thuốc Sai đường dùng của dạng bào chế Vấn đề khác Không được điều trị đầy đủ Điều trị không đủ Không được điều trị/dự phòng Vấn đề khác Theo dõi lâm sàng/cận lâm sàng Giám sát điều trị Vấn đề khác Thông tin thuốc Giáo dục, tuyên truyền Thông tin bệnh Vấn đề khác Không phân loại được, độc tính và tác dụng phụ của thuốc 6 Hiệp hội chăm sóc dược Châu Âu phân loại các DRP gồm có 5 nhóm chính [59], cụ thể ở Bảng 1.2: Phân loại DRP theo PCNE Phân nhóm Nội dung P1. Hiệu quả điều trị Vấn đề P2. An toàn trong điều trị P3. Lựa chọn thuốc C2.

Thời gian điều trị Nguyên nhân C5. Bào chế thuốc C6. Quá trình sử dụng thuốc C7. Vấn đề liên quan đến bệnh nhân C8.

Không can thiệp I1. Can thiệp ở người kê đơn Kế hoạch can thiệp I2. Can thiệp ở bệnh nhân I3. Can thiệp ở thuốc I4.

Can thiệp được chấp nhận Chấp nhận can thiệp A2. Can thiệp không được chấp nhận A3. Vấn đề không xác định được O1. Vấn đề đã được giải quyết Tình trạng DRP O2.

Vấn đề được giải quyết một phần O3. Vấn đề chưa được giải quyết 7 1. Yếu tố nguy cơ của những vấn đề bất lợi liên quan đến thuốc DRP xuất hiện trong quá trình điều trị sẽ gây ra những tác hại trên lâm sàng. Do đó việc xác định các yếu tố nguy cơ dẫn đến việc xuất hiện các vấn đề bất lợi liên quan đến thuốc là quan trọng và cần thiết.

Có nhiều nghiên cứu về các yếu tố nguy cơ dẫn đến sự xuất hiện của DRP, trong đó nổi bật là nghiên cứu của Carole Kaufman và các cộng sự vào năm 2015, nghiên cứu này đã tổng hợp các yếu tố nguy cơ xuất hiện DRP dựa trên các nghiên cứu khác trong y văn và kết hợp ý kiến thảo luận, đánh giá của các chuyên gia y tế [40]. Các yếu tố nguy cơ quan trọng: Yếu tố thuộc về bệnh nhân - Bệnh nhân sa sút trí tuệ, IQ thấp, kém nhận thức. - Thiếu thông tin về bệnh nhân, bệnh nhân không hiểu mục đích của việc điều trị - Bệnh nhân không tuân thủ điều trị - Bệnh nhân mắc nhiều bệnh cùng lúc. Yếu tố thuộc về thuốc - Sử dụng nhiều thuốc (>5 thuốc).

- Sử dụng thuốc chống động kinh, thuốc chống đông máu, insulin. - Sử dụng kết hợp thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs) và thuốc chống đông đường uống. - Sử dụng thuốc có khoảng điều trị hẹp. Các yếu tố nguy cơ tương đối quan trọng: Yếu tố thuộc về bệnh nhân - Bệnh nhân suy gan thận - Bệnh nhân suy giảm thị lực - Bệnh nhân không đọc được thông tin trên thuốc do khác ngôn ngữ.

- Bệnh nhân tự ý dùng các thuốc không được kê đơn. 8 Yếu tố thuộc về thuốc - Sử dụng các thuốc như digoxin, NSAIDs, lợi tiểu, đái tháo đường đường uống, corticoid, opioid, kháng cholinergic, benzodiazepin, chống trầm cảm 3 vòng. - Thuốc khó sử dụng - Tác dụng phụ của thuốc. Các vấn đề bất lợi liên quan đến thuốc trong kê đơn DRP trong kê đơn gồm các vấn đề về lựa chọn thuốc, dạng thuốc, liều lượng và thời gian điều trị [59].

DRP lựa chọn thuốc: - C1.1: thuốc không phù hợp theo hướng dẫn.2: thuốc có trong hướng dẫn nhưng bệnh nhân bị chống chỉ định.3: không có chỉ định sử dụng thuốc - C1.4: phối hợp thuốc – thuốc hoặc thuốc - dược liệu không phù hợp.6: có chẩn đoán nhưng không có corticoid điều trị - C1.7: dùng quá nhiều loại thuốc cho cùng một chỉ định. DRP về dạng thuốc - C2.1: dạng thuốc không phù hợp cho bệnh nhân. DRP về liều lượng - C3.1: liều quá thấp - C3.2: liều quá cao - C3.3: chế độ dùng thuốc không đủ thường xuyên - C3.4: chế độ dùng thuốc quá thường xuyên - C3.5: hướng dẫn thời gian dùng thuốc sai hoặc không rõ ràng DRP về thời gian điều trị - C4.1: thời gian điều trị quá ngắn 9 - C4.2: thời gian điều trị quá dài. Một số nhóm thuốc thường xuất hiện DRP Có nhiều nghiên cứu trên thế giới thống kê về một số nhóm thuốc thường xuất hiện các vấn đề bất lợi liên quan đến thuốc.

Trong đó, có thể kể đến nghiên cứu của Akshaya Srikanth Bhagavathula và các cộng sự ghi nhận 10 thuốc dễ xuất hiện DRP, gồm có: - Thuốc chống nhiễm trùng - Thuốc tiêu hóa - Thuốc tim mạch - Thuốc điều trị các bệnh về máu - Thuốc giảm đau, hạ sốt - Thuốc chống viêm và corticoid - Thuốc về hệ thần kinh trung ương - Thuốc nội tiết - Vitamin - Thuốc hô hấp [53]. Nghiên cứu khác của Mohammed Biset Ayalew và các cộng sự thống kê một số thuốc dễ xuất hiện DRP gồm có: - Gentamycin - Warfarin - Nifedipin - Cimetidin - Simvastatin - Prednisolon - Digoxin [28]. Nghiên cứu của Salmeen D Babelghaith và các cộng sự về một số thuốc có khả năng xuất hiện DRP bao gồm: 10 - Kháng sinh - Kháng đông - Ức chế bơm proton - Statin - Chẹn kênh Calci - Lợi tiểu - NSAIDs - Ức chế men chuyển - Corticoid [29]. Tổng quan về corticoid 1.

Định nghĩa Corticoid hay còn gọi là corticosteroid có nguồn gốc tự nhiên và tổng hợp. Corticoid có nguồn gốc tự nhiên do vỏ thượng thận tiết ra, gồm có 2 loại là glucocorticoid và mineralocorticoid [32]. Trong đó, glucocorticoid do lớp bó (lớp giữa) tiết ra còn mineralocorticoid do lớp cầu (lớp ngoài cùng) tiết ra [7]. Corticoid tổng hợp gồm nhiều hoạt chất khác nhau.

Các hoạt chất thuộc nhóm corticoid gồm có cortison, hydrocortison, prednisolon, methylprednisolon, prednison, fluocinolon, triamcinolon, fluticason, beclomethason, betamethason, dexamethason, budesonid,. Dựa vào thời gian tác dụng mà corticoid được chia thành 3 nhóm: - Corticoid tác dụng ngắn (8 – 12 giờ): hydrocortison, cortison. - Corticoid tác dụng trung bình (12 – 36 giờ): fludrocortison, prednison, prednisolon, methylprednisolon, triamcinolon. - Corticoid tác dụng dài (36 – 72 giờ): betamethason, dexamethason [32].

Dược động học của corticoid Corticoid khi vào hệ tuần hoàn sẽ gắn kết thuận nghịch với α globulin đến 80%, 10% gắn với albumin và 10% còn lại ở dạng tự do có hoạt tính. 11 Corticoid chuyển hóa ở gan mất hoạt tính do tác động của enzym 11 β- hydroxysteroid dehydrogenase, sau đó chất này liên hợp với acid glucuronic hoặc sulfat để tạo các dẫn xuất dễ tan và ít gắn vào protein huyết tương, dễ bị thải trừ qua thận [17]. Tác dụng của corticoid Ở nồng độ sinh lý corticoid cần cho cân bằng nội môi, tăng sức chống đỡ của cơ thể với stress và duy trì các chức năng khác của cơ thể. Trên chuyển hoá Chuyển hoá glucid: corticoid làm tăng tạo glycogen ở gan, kích thích enzym gan tăng tạo glucose từ protein và acid amin.

Ngoài ra, còn làm tăng tổng hợp glucagon, giảm tổng hợp insulin và đối kháng với tác dụng của insulin vì vậy làm tăng đường huyết. Khi dùng lâu dài có thể gây tháo đưòng và làm nặng thêm tình trạng đái tháo đưòng. Chuyển hoá protid: corticoid ức chế tổng hợp protid, thúc đẩy quá trình dị hoá protid để chuyển acid amin từ cơ, xương vào gan và tân tạo glucose. Do đó khi dùng corticoid lâu ngày sẽ gây teo cơ, xốp xương, tổ chức liên kết kém bền vững [7], [17].

Chuyển hoá lipid: làm thay đổi phân bố lipid trong cơ thể: tăng tổng hợp mỡ ở thân, giảm tổng hợp mỡ ở chi. Khi dùng corticoid lâu dài, mỡ sẽ tập trung nhiều ở mặt, nửa thân trên gây hội chứng Cushing.