Bước Đầu Nghiên Cứu Tác Dụng Của Việc Trồng Cây Ngập Mặn Đến Năng Suất Hải Sản Tại Cần Giờ

Khóa luận tốt nghiệp nghiên cứu tốt nghiệp sinh học bước đầu nghiên cứu tác dụng của việc trồng cây ngập mặn trên các đầm tôm bỏ, vận dụng lý thuyết vào thực tế, đề xuất giải pháp

• Người hướng dẫn: Th.S Phạm Văn Ngọt
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm TPHCM
• Chuyên ngành: Sinh
• Đề tài: Nghiên Cứu Tác Dụng Của Rừng Ngập Mặn Đến Năng Suất Hải Sản Tại Cần Giờ
• Loại tài liệu: Luận Văn Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2001
• Địa điểm: TPHCM

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TONG QUAN TÀI LIEU
• 1.1. Trên thế giới
• 1.2. Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU
• 2.1. Vị trí địa lí
• 2.2. Khí hậu
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ VÀ BIỆN LUẬN
• 4.1. Hiện trạng chất lượng nước trong các đầm nuôi tôm bỏ hoang, có trồng cây ngập mặn
• 4.2. Nhiệt độ
• 4.3. Độ pH
• 4.4. Độ muối

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tác Dụng Của Rừng Ngập Mặn Đến Năng Suất Hải Sản

Rừng ngập mặn là một hệ sinh thái quan trọng, đặc biệt tại Cần Giờ, nơi có diện tích rừng ngập mặn lớn. Hệ sinh thái này không chỉ bảo vệ môi trường mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc tăng cường năng suất hải sản. Nghiên cứu cho thấy rằng việc trồng cây ngập mặn có thể cải thiện chất lượng nước và tạo môi trường sống cho nhiều loài hải sản, từ đó nâng cao năng suất đánh bắt.

1.1. Rừng Ngập Mặn Và Vai Trò Của Nó Trong Hệ Sinh Thái

Rừng ngập mặn đóng vai trò như một bức tường xanh, bảo vệ đất và dân cư vùng ven biển. Hệ sinh thái này cung cấp nơi cư trú cho nhiều loài động vật và thực vật, đồng thời giúp điều hòa khí hậu và làm sạch môi trường.

1.2. Tác Dụng Của Rừng Ngập Mặn Đến Năng Suất Hải Sản

Nghiên cứu cho thấy rằng rừng ngập mặn có tác dụng tích cực đến năng suất hải sản. Việc trồng cây ngập mặn giúp cải thiện chất lượng nước, tạo môi trường sống cho các loài hải sản, từ đó nâng cao năng suất đánh bắt.

II. Vấn Đề Phá Rừng Ngập Mặn Tại Cần Giờ

Việc phá rừng ngập mặn để làm đầm nuôi tôm đã gây ra nhiều hệ lụy nghiêm trọng. Nhiều đầm nuôi tôm đã bị bỏ hoang do môi trường bị thoái hóa, dẫn đến suy giảm nguồn lợi hải sản. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến kinh tế mà còn đến môi trường sinh thái.

2.1. Hệ Lụy Từ Việc Phá Rừng Ngập Mặn

Việc phá rừng ngập mặn đã dẫn đến tình trạng ô nhiễm môi trường, suy giảm chất lượng nước và giảm năng suất hải sản. Nhiều loài hải sản đã bị suy giảm nghiêm trọng, ảnh hưởng đến sinh kế của người dân địa phương.

2.2. Tác Động Của Biến Đổi Khí Hậu Đến Rừng Ngập Mặn

Biến đổi khí hậu đã làm gia tăng tình trạng xâm nhập mặn và thay đổi môi trường sống của nhiều loài hải sản. Điều này càng làm trầm trọng thêm tình trạng suy giảm nguồn lợi hải sản tại Cần Giờ.

III. Phương Pháp Trồng Cây Ngập Mặn Tại Cần Giờ

Việc trồng cây ngập mặn tại Cần Giờ đã được thực hiện với nhiều phương pháp khác nhau. Các nghiên cứu cho thấy rằng việc kết hợp trồng cây ngập mặn với nuôi tôm có thể mang lại hiệu quả cao trong việc cải thiện năng suất hải sản.

3.1. Các Loại Cây Ngập Mặn Được Trồng

Một số loài cây ngập mặn như Rhizophora mucranata và Lumnitzera racemora đã được trồng tại các đầm nuôi tôm. Những loài cây này không chỉ giúp cải thiện chất lượng nước mà còn tạo môi trường sống cho nhiều loài hải sản.

3.2. Kỹ Thuật Trồng Cây Ngập Mặn Hiệu Quả

Kỹ thuật trồng cây ngập mặn cần được thực hiện đúng cách để đảm bảo sự phát triển của cây. Việc theo dõi chất lượng nước và điều kiện môi trường là rất quan trọng để đạt được hiệu quả cao nhất.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Về Năng Suất Hải Sản Tại Cần Giờ

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng việc trồng cây ngập mặn đã cải thiện đáng kể năng suất hải sản tại Cần Giờ. Năng suất tôm và cá đã tăng lên rõ rệt sau khi trồng cây ngập mặn, cho thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa rừng ngập mặn và năng suất hải sản.

4.1. Tăng Trưởng Năng Suất Tôm Sau Khi Trồng Cây Ngập Mặn

Nghiên cứu cho thấy năng suất tôm đã tăng lên từ 20-30% sau khi trồng cây ngập mặn. Điều này chứng tỏ rằng cây ngập mặn có tác dụng tích cực đến sự phát triển của tôm.

4.2. Ảnh Hưởng Đến Các Loài Hải Sản Khác

Ngoài tôm, các loài cá và động vật thân mềm cũng được hưởng lợi từ việc trồng cây ngập mặn. Sự đa dạng sinh học trong khu vực đã được cải thiện, tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát triển nghề nuôi trồng hải sản.

V. Kết Luận Về Tác Dụng Của Rừng Ngập Mặn Đến Năng Suất Hải Sản

Rừng ngập mặn có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ môi trường và nâng cao năng suất hải sản tại Cần Giờ. Việc trồng cây ngập mặn không chỉ giúp cải thiện chất lượng nước mà còn tạo môi trường sống cho nhiều loài hải sản, từ đó nâng cao năng suất đánh bắt.

5.1. Tương Lai Của Rừng Ngập Mặn Tại Cần Giờ

Cần Giờ cần có những chính sách bảo vệ và phát triển rừng ngập mặn bền vững. Việc kết hợp giữa bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế là rất cần thiết để đảm bảo nguồn lợi hải sản lâu dài.

5.2. Khuyến Nghị Đối Với Chính Sách Quản Lý Tài Nguyên

Cần có những biện pháp quản lý tài nguyên hiệu quả để bảo vệ rừng ngập mặn và nâng cao năng suất hải sản. Việc giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của rừng ngập mặn cũng là một yếu tố quan trọng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hệ sinh thái rừng ngập mặn đóng vai trò như một "bức tường xanh" bảo vệ vùng duyên hải, hạn chế xâm nhập mặn và cung cấp nơi cư trú cho hàng nghìn loài thủy hải sản nhiệt đới. Tuy nhiên, trước các biến cố chiến tranh và làn sóng đào đầm nuôi tôm tự phát giai đoạn 1991 - 1993, diện tích rừng ngập mặn tại Việt Nam đã sụt giảm nghiêm trọng từ hơn 400.000 ha xuống còn khoảng 250.000 ha vào năm 1982. Tại Thành phố Hồ Chí Minh, phong trào phục hồi rừng Sác từ sau năm 1978 đã giúp huyện Cần Giờ tái tạo hơn 20.000 ha rừng. Dẫu vậy, hệ quả của việc phá rừng làm đầm nuôi tôm bán công nghiệp thiếu cơ sở khoa học đã khiến nhiều vùng đất bị thoái hóa, phèn hóa nghiêm trọng và bị bỏ hoang hàng loạt từ năm 1993 đến 1996.

Nghiên cứu được triển khai nhằm giải quyết bài toán suy thoái môi trường trầm trọng tại các đầm tôm bỏ hoang thuộc Lâm Viên Cần Giờ (Tiểu khu 17, xã Long Hòa, huyện Cần Giờ, Thành phố Hồ Chí Minh). Đề tài tập trung vào việc đánh giá biến động các chỉ tiêu lý hóa của nước, cấu trúc thành phần loài thực vật nổi và tác động phục hồi của thảm thực vật ngập mặn đến năng suất tôm, cá nuôi theo phương thức quảng canh tự nhiên.

Nghiên cứu được thực hiện trên 5 đầm tôm thử nghiệm (Đầm 6 đến Đầm 10) với tổng diện tích 10 ha, cùng các đầm đối chứng trong mốc thời gian từ tháng 10 năm 2000 đến tháng 4 năm 2001. Kết quả nghiên cứu khẳng định mô hình lâm ngư kết hợp giúp khôi phục chất lượng nước, kích thích chuỗi thức ăn tự nhiên và đạt năng suất tôm thực tế từ 150 đến 200 kg/ha/năm, bổ sung thêm khoảng 100 kg/ha/năm các loại cá, cua và động vật thân mềm có giá trị kinh tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết chuỗi thức ăn mùn bã hữu cơ (Detritus Food Web Theory) của hệ sinh thái rừng ngập mặn nhiệt đới. Theo khung lý thuyết này, lá, cành và sản phẩm rơi rụng từ cây ngập mặn là điểm khởi đầu cho chuỗi dinh dưỡng phân hủy. Các mảnh vụn thực vật dưới tác động của vi sinh vật bám dính và động vật đáy sẽ phân rã thành mùn bã giàu protein, cung cấp nguồn năng lượng sơ cấp cho phiêu sinh vật, giáp xác và các loài cá tầng đáy.

Song song đó, đề tài tích hợp lý thuyết diễn thế sinh thái phục hồi và hệ thống đánh giá chỉ thị sinh học môi trường nước (Saprobic System). Trạng thái cân bằng sinh thái của thủy vực được định lượng thông qua chỉ số đa dạng loài thực vật nổi (S): hệ thống bị suy thoái nặng nề khi S từ 1 đến 9 loài (trạng thái mất đỉnh), và phục hồi cân bằng khi S đạt từ 10 đến 70 loài (trạng thái mesosaprobe).

Các khái niệm cốt lõi được chuẩn hóa trong nghiên cứu bao gồm:

• Năng suất sơ cấp thông qua lượng rơi thảm rừng (Mangrove Litterfall Productivity).
• Chu trình chuyển hóa dinh dưỡng nitơ - photpho trong nền đất ngập triều.
• Mô hình lâm ngư kết hợp quảng canh tự nhiên (Integrated Mangrove-Aquaculture System).
• Động thái thủy lý hóa vùng cửa sông chịu tác động bán nhật triều không đều.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu thiết lập hệ thống mẫu tại Tiểu khu 17 Lâm Viên Cần Giờ (tổng diện tích tiểu khu 2.214 ha). Cỡ mẫu thực nghiệm bao gồm 5 đầm tôm lâm ngư kết hợp (Đầm 6, 7, 8, 9, 10 với diện tích 2 ha/đầm, diện tích đất ngập triều có trồng rừng là 7,7 ha), được bố trí so sánh trực tiếp với 1 đầm nuôi tôm công nghiệp (diện tích 2 ha) và 1 đầm bỏ hoang không trồng cây (diện tích 4 ha). Các đầm thực nghiệm đã được trồng phục hồi các loài cây ngập mặn như Đưng (Rhizophora mucronata), Vẹt đen (Bruguiera sexangula), Cóc trắng (Lumnitzera racemosa) và Trang (Kandelia candel) từ tháng 11 năm 1996.

Phương pháp thu thập và phân tích dữ liệu được chuẩn hóa theo quy trình khoa học:

• Đo đạc chỉ tiêu lý hóa tại chỗ: Nhiệt độ và độ pH được đo bằng máy đo điện tử HI8424 Microcomputer; độ dẫn điện (EC) và độ mặn được xác định bằng máy HI9033 Multi-range Conductivity Meter; nồng độ oxy hòa tan (DO) được đo bằng máy HI9145 Microprocessor Dissolved Oxygen Meter. Việc đo đạc trực tiếp tại hiện trường đảm bảo tính chính xác cao và phản ánh trung thực trạng thái dao động sinh học ngày đêm.
• Phân tích hóa học nước: Mẫu nước tại các đầm được thu thập định kỳ theo chu kỳ triều và gửi phân tích tại Viện Khảo sát và Quy hoạch Thủy lợi để xác định tổng nitơ (T-N), tổng photpho (T-P), ion sắt (T-Fe), nhôm ($Al^{3+}$) và sunfat ($SO_4^{2-}$).
• Phân tích thành phần thực vật nổi: Mẫu tảo phiêu sinh được thu bằng vợt phiêu sinh chuyên dụng số 74 và chuyển Viện Sinh học Nhiệt đới định danh phân loại đến cấp loài.
• Xác định lượng rơi và tốc độ phân hủy: Bố trí các bẫy hứng lượng rơi định kỳ hàng tháng và sử dụng túi lưới thí nghiệm phân hủy lá tại chỗ theo các mốc thời gian 30, 60 và 90 ngày.
• Đánh giá năng suất hải sản: Lập phiếu điều tra theo dõi định kỳ qua 6 đợt thu hoạch theo con nước triều từ tháng 11 năm 2000 đến tháng 1 năm 2001, kết hợp tổng hợp sản lượng 7 tháng liên tiếp (từ tháng 10 năm 2000 đến tháng 4 năm 2001). Mẫu hải sản được cố định bằng dung dịch formol 10% và định danh đối chiếu tại Bảo tàng Lâm Viên Cần Giờ cùng Viện Nghiên cứu Thủy sản II.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực nghiệm đã làm sáng tỏ 4 phát hiện khoa học quan trọng:

1. Cải thiện vượt bậc các thông số thủy lý hóa và ngăn chặn phèn hóa: Môi trường nước tại Đầm 9 và Đầm 10 duy trì nền nhiệt độ ổn định 28°C - 30°C, độ pH dao động tối ưu từ 6,85 đến 7,15 và nồng độ oxy hòa tan luôn vượt ngưỡng 5 mg/l. Ngược lại, đầm bỏ hoang không trồng cây có độ dẫn điện EC lên đến 5.290 mS/m (tương ứng độ mặn 31,74‰), cao hơn 37% so với Đầm 10 (EC chỉ 3.860 mS/m, tương ứng độ mặn 23,6‰). Nồng độ ion sunfat ($SO_4^{2-}$), nhôm ($Al^{3+}$) và sắt tổng số ở đầm có cây ngập mặn giảm rõ rệt, chứng minh thảm thực vật che phủ đã khống chế triệt để quá trình oxy hóa sinh phèn.

2. Khôi phục tính đa dạng của khu hệ thực vật nổi: Tại Đầm 10 (có trồng rừng), nghiên cứu ghi nhận tới 30 loài tảo, trong đó ngành Tảo silic (Bacillariophyta) chiếm ưu thế tuyệt đối với 26 loài – nguồn thức ăn tự nhiên lý tưởng cho tôm. Trái lại, đầm bỏ hoang chỉ tồn tại nghèo nàn 6 loài tảo (ở trạng thái mất đỉnh sinh thái), còn đầm nuôi công nghiệp thâm canh ghi nhận sự xuất hiện của các loài tảo mắt (Euglenophyta) báo hiệu nguy cơ ô nhiễm phú dưỡng.

3. Cung cấp sinh khối lượng rơi và gia tăng hàm lượng đạm tự nhiên: Cây Đưng (Rhizophora mucronata) đạt năng suất lượng rơi cao nhất với 102,93 $g/m^2/tháng$, vượt trội gấp 2 đến 3 lần so với cây Cóc trắng (23,21 $g/m^2/tháng$) và Vẹt đen (70,11 $g/m^2/tháng$). Tốc độ phân hủy sinh học của lá Vẹt đen đạt 85,7% sau 3 tháng thí nghiệm, lá Đưng đạt 82,5% và lá Cóc trắng đạt 74,2%. Quá trình khoáng hóa mùn bã này đã giúp hàm lượng đạm hòa tan trong nước tăng gấp 2 đến 3 lần.

4. Nâng cao năng suất và đa dạng hóa thành phần loài hải sản: Tại các đầm trồng cây kết hợp lấy nước triều, nghiên cứu đã phát hiện 8 loài tôm và 16 loài cá kinh tế. Tôm thẻ (Penaeus indicus) và cá bống lá tre (Acentrogobius viridipunctatus) chiếm tỷ lệ cá thể cao nhất. Tổng năng suất tôm thu hoạch trong 7 tháng đạt 92,4 kg/ha, tương đương mức sinh khối 150 - 200 kg/ha/năm, cộng thêm khoảng 100 kg/ha/năm sản lượng cá, cua và ốc. Đầm 7 đạt năng suất bình quân cao nhất với 8,83 kg/đầm/đợt thu hoạch.

Thảo luận kết quả

Cơ chế sinh thái tạo nên sự phục hồi này bắt nguồn từ sự tương tác hỗ trợ giữa thảm thực vật ngập mặn và chế độ thủy văn. Tán lá rừng che phủ trực tiếp mặt nước đã làm giảm bức xạ mặt trời, ngăn chặn hiện tượng bốc hơi nước cực đoan (nguyên nhân chính làm tăng độ mặn lên trên 31‰ ở các đầm hoang hóa) và giữ nền nhiệt độ nước không bị biến động quá ngưỡng 30°C. Đồng thời, việc giữ ẩm thường xuyên và ngập triều 20 - 30 cm định kỳ đã ức chế quá trình oxy hóa pyrit trong tầng đất phèn tiềm tàng, ngăn chặn rửa trôi độc chất nhôm và sắt vào môi trường sống của thủy sản.

Dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa tối ưu qua các cấu trúc biểu đồ và bảng phân tích:

• Biểu đồ đường biến thiên đa trục (Multi-axis Line Chart) thể hiện tương quan nhịp nhàng giữa biến động độ mặn theo mùa (mùa mưa giảm xuống 12‰ - 18‰, mùa khô tăng lên 20,5‰ - 28,6‰) và chỉ số oxy hòa tan luôn ổn định trên mức an toàn 5 mg/l.
• Biểu đồ cột phân nhóm (Grouped Bar Chart) đối sánh sinh khối lượng rơi hàng tháng giữa 3 loài cây chủ lực (Đưng, Vẹt đen, Cóc trắng) đặt cạnh biểu đồ năng suất tôm thực tế giữa các đầm (từ Đầm 6 đến Đầm 10), làm nổi bật vai trò quyết định của cây Đưng đối với trữ lượng thức ăn tự nhiên.
• Bảng ma trận chỉ thị sinh học làm sáng tỏ bước chuyển dịch từ trạng thái mất đỉnh (đầm hoang hóa, 6 loài tảo) sang trạng thái mesosaprobe (đầm có rừng, 30 loài tảo).

Kết quả này hoàn toàn nhất quán với các công trình nghiên cứu của Phan Nguyên Hồng (1999) và Đoàn Cảnh (1993), chứng minh năng suất nuôi tôm quảng canh sinh thái ven biển hoàn toàn có thể đạt 100 - 300 kg/ha/năm mà không cần sử dụng hóa chất hay thức ăn công nghiệp. Năng suất đạt đỉnh vào tháng 4 (đạt 83,8 kg/đầm) tương ứng với thời điểm đầu mùa mưa khi nguồn giống tự nhiên theo dòng triều đi vào hệ thống kênh rạch Lâm Viên phong phú nhất.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các bằng chứng thực nghiệm, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm tối ưu hóa mô hình lâm ngư kết hợp tại vùng duyên hải:

1. Quy hoạch và chuyển đổi không gian đầm tôm bỏ hoang: Ủy ban Nhân dân huyện Cần Giờ phối hợp cùng Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Thành phố Hồ Chí Minh tiến hành rà soát, chuyển đổi 100% diện tích đầm tôm hoang hóa sang mô hình lâm ngư kết hợp với tỷ lệ 60% diện tích trồng rừng và 40% diện tích mương nuôi trong lộ trình 24 tháng tới.

2. Chuẩn hóa cơ cấu cây trồng phục hồi: Ban Quản lý Rừng phòng hộ Cần Giờ ưu tiên đưa cây Đưng (Rhizophora mucronata) làm loài cây lập địa chủ lực nhờ khả năng tạo lượng rơi đạt trên 100 $g/m^2/tháng$, kết hợp trồng xen kẽ Vẹt đen (Bruguiera sexangula) để thúc đẩy tốc độ phân hủy mùn bã đạm (đạt 85,7% sau 90 ngày), hoàn thành hướng dẫn kỹ thuật gieo trồng trong vòng 12 tháng.

3. Cải tiến hệ thống cống và chế độ điều tiết thủy triều: Các hợp tác xã và hộ nuôi trồng thủy sản địa phương đầu tư nâng cấp hệ thống cống hai chiều, duy trì chế độ lấy nước bán nhật triều tự nhiên nhằm giữ nồng độ oxy hòa tan luôn trên 5 mg/l, rửa trôi chất độc định kỳ và hạn chế độ mặn vượt ngưỡng 28‰.

4. Xây dựng chuỗi giá trị và trạm ươm dưỡng con giống sinh thái: Sở Khoa học và Công nghệ Thành phố Hồ Chí Minh chủ trì thiết lập từ 2 đến 3 trạm sản xuất, thuần dưỡng giống tôm thẻ và tôm sú bản địa sạch bệnh trong giai đoạn 36 tháng tới, cung ứng nguồn giống bổ sung chất lượng cao cho các đầm quảng canh tự nhiên.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và dữ liệu thực nghiệm của luận văn là tài liệu chuyên khảo giá trị cho 4 nhóm đối tượng:

1. Nhà nghiên cứu và giảng viên chuyên ngành Sinh thái - Thủy sản: Sử dụng dữ liệu định lượng về chu trình phân hủy lượng rơi, động thái thủy sinh vật và phương pháp luận khảo sát sinh thái cửa sông làm tài liệu tham khảo cho các công trình nghiên cứu chuyên sâu.
2. Cán bộ quản lý và hoạch định chính sách lâm nghiệp - thủy sản: Vận dụng các phát hiện về năng suất đất và cải tạo chất lượng nước để xây dựng tiêu chuẩn quy hoạch vùng đệm rừng ngập mặn, thiết lập mô hình kinh tế sinh thái bền vững.
3. Chủ trang trại và hộ nuôi trồng thủy sản ven biển: Ứng dụng trực tiếp quy trình kỹ thuật kết hợp trồng rừng với nuôi tôm quảng canh tự nhiên nhằm tiết kiệm chi phí thức ăn, xóa bỏ rủi ro dịch bệnh và nâng cao năng suất đạt 150 - 200 kg/ha/năm.
4. Các tổ chức phi chính phủ và chuyên gia bảo tồn môi trường: Khai thác dữ liệu thực tế tại Cần Giờ làm case study điển hình trong các dự án phục hồi đất ngập nước, chi trả dịch vụ môi trường rừng và xây dựng sinh kế cộng đồng bền vững.

Câu hỏi thường gặp

Nguyên nhân chính khiến các đầm nuôi tôm bán công nghiệp trước đây bị bỏ hoang là gì?
Do việc chặt phá rừng ngập mặn ồ ạt kết hợp kỹ thuật nuôi nhốt thâm canh đóng kín, thức ăn dư thừa tích tụ làm phân hủy yếm khí sinh khí độc $H_2S$, $NH_3$. Đất bị phơi nắng dẫn đến oxy hóa phèn tiềm tàng giải phóng độc chất sắt, nhôm làm tôm chết hàng loạt, buộc các đầm phải dừng hoạt động từ năm 1993 đến 1996.

Loài cây ngập mặn nào đóng góp nguồn thức ăn tự nhiên tốt nhất cho đầm tôm?
Cây Đưng (Rhizophora mucronata) cho năng suất sơ cấp lượng rơi cao nhất, đạt 102,93 $g/m^2/tháng$ (gấp 2 đến 3 lần loài khác). Trong khi đó, lá Vẹt đen có hàm lượng đạm cao nhất (0,78%) và tốc độ phân hủy nhanh nhất (85,7% sau 3 tháng), cung cấp nguồn mùn bã giàu dinh dưỡng cho tôm cá.

Thảm cây ngập mặn giúp điều hòa các yếu tố thủy lý hóa trong đầm như thế nào?
Tán cây che bóng giúp ổn định nhiệt độ nước ở mức 28°C - 30°C, hạn chế bốc hơi giữ độ mặn dưới 28,6‰ và duy trì pH tối ưu 6,85 - 7,15. Đồng thời, lớp thảm mục ngăn chặn hiện tượng phèn hóa, giữ nồng độ oxy hòa tan luôn trên 5 mg/l, tạo môi trường sống an toàn cho sinh vật.

Năng suất tôm trong mô hình lâm ngư kết hợp có đạt hiệu quả kinh tế so với nuôi truyền thống?
Có. Năng suất tôm đạt 150 - 200 kg/ha/năm kết hợp 100 kg/ha/năm cá, cua, ốc phụ thu. Mặc dù sản lượng thấp hơn nuôi công nghiệp nhưng mô hình này không tốn chi phí thức ăn, thuốc thú y, không chịu rủi ro dịch bệnh và cung cấp sản phẩm tôm thẻ, tôm bạc sạch có giá trị thương phẩm cao từ 70.000 đến 90.000 đồng/kg.

Cấu trúc loài thực vật nổi phản ánh mức độ phục hồi sinh thái của đầm tôm ra sao?
Tại đầm trồng cây ngập mặn, số loài tảo đạt 30 loài với 26 loài tảo silic có lợi, đưa hệ sinh thái đạt trạng thái mesosaprobe cân bằng. Ngược lại, đầm bỏ hoang chỉ có 6 loài tảo (ở trạng thái mất đỉnh ô nhiễm), chứng minh vai trò chỉ thị sinh học rõ nét của phiêu sinh vật đối với chất lượng nước.

Kết luận

• Việc trồng phục hồi cây ngập mặn trên các đầm tôm bỏ hoang đã khử chua phèn thành công, ổn định pH ở mức 6,85 - 7,15 và duy trì oxy hòa tan trên 5 mg/l.
• Cấu trúc sinh học thủy vực chuyển biến mạnh mẽ, nâng tổng số loài thực vật nổi lên 30 loài (trong đó tảo silic chiếm 26 loài) và phục hồi 24 loài hải sản kinh tế.
• Cây Đưng và Vẹt đen đóng vai trò cốt lõi trong việc cung cấp sinh khối lượng rơi (trên 100 $g/m^2/tháng$) và giải phóng lượng đạm tự nhiên tăng gấp 2 đến 3 lần.
• Mô hình lâm ngư kết hợp khẳng định tính khả thi kinh tế vượt trội với sản lượng tôm đạt 150 - 200 kg/ha/năm cùng 100 kg/ha/năm thủy hải sản phụ trợ.
• Công trình cung cấp luận cứ khoa học vững chắc cho chiến lược phát triển nuôi trồng thủy sản sinh thái bền vững tại Khu Dự trữ Sinh quyển Rừng ngập mặn Cần Giờ.

Trong giai đoạn 2026 - 2030, việc mở rộng mô hình lâm ngư kết hợp trên các vùng đất ngập triều suy thoái là hướng đi tất yếu. Hãy liên hệ các cơ quan quản lý nông nghiệp địa phương và viện nghiên cứu chuyên ngành để tiếp nhận quy trình chuyển giao kỹ thuật phục hồi rừng ngập mặn kết hợp nuôi trồng thủy sản bền vững ngay hôm nay!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I: TONG QUAN TÀI LIEU 1.Trên thế giới: Hệ sinh thái rừng ngập mặn có vai trò rất quan trọng đối với môi trường, kinh tế, xã hội, nên từ lâu đã được các nhà khoa học tập trung nghiên cứu trên nhiều lĩnh vực: phân lọai, lâm học, tăng trưởng và sinh khối hệ sinh thái rừng ngập mặn, diễn thế, sinh lí, giải phẩu sinh lí thực vật. đặc biệt là lĩnh vực quản lí, phục hồi rừng ngập mặn và nuôi trồng hải sản, tài nguyên sinh vật và nh đa dạng sinh học trong hệ sinh thái rừng ngập man. Trong hệ sinh thái rừng ngập mặn Châu A đã thống kê được: 65 loài tảo, 491 loài động vật không xương ở nước, 520 loài động vật có xương, 300 loài cá, 117 loài chim, 229 loài thân mềm. trong tổng số 1918 loài sinh vật (thec Phan Nguyên Hồng, 1999)[8].

Ở Thái Lan, các công trình nghiên cứu về hệ sinh thái rừng ngập mặn đã thống kê được: 72 loài cây ngập mặn, 44 loài tảo 72 lòai cá, 37 loài tôm, 54 loài cua, 88 loài chim, 35 loài động vật có vú, 2! loài thân mềm, 38 loài côn trùng và sâu bọ. Ở An Độ các nhà khoa học đã thống kê được: 53 loài cây ngậi mặn, 47 loài tảo, 107 loài cá, 84 loài chim, 39 loài bò sát, 34 loài côn trùng vi sâu bo, 170 loài thân mềm. Các côn trình nghiên cứu hệ sinh thái rừng ngập mặn ở Philippine đã thống kê được: 8: loài cây ngập mặn, 72 loài tảo, 235 loài cá, 54 loài giáp xác, 63 loài thân mér (A. Ở Indonesia, khi nghiên cứu về khu hệ cá trong hệ sin _ thái rừng ngập mặn tác giả đã ghi nhận có 32 loài cá kinh tế quan trọng, tron Luận Văn Tốt Nghiệp - 2001 đó có 2 loài Apogon margaritiphorus và Gerres macrosoma chiếm ưu thế cùng với 56 loài giáp xác, 23 loài chân bụng (Subagjo Soemodihardjo, A.

6 Australia, khi nghiên cứu về phiêu sinh thực vật trong rừng ngập mặn, tác giả đã ghi nhận các loài tảo silic chiếm ưu thế trong thành phần loài phiêu sinh thực vật với các loài: Skeletonema costatum, Thalassionema nitzchioides, Asterionella japonra Chaetoceros abnormis, Coscinodisceus sp và thống kê được 128 loài cá thuộc 43 họ (Robertson, 1992)[24]. Nhìn chung các nước đều có nhiều công trình nghiên cứu về hệ sinh thái rừng ngập mặn trên nhiều Ïĩnh vực, do các nhà khoa học trong nước và ngoài nước thực hiện, dưới sự giúp đỡ, hổ trợ của chính phủ và các tổ chức quốc tế như: UNDP, UNEP, FAO, UNESCO.6 Viet Nam: Ở Việt Nam, cho đến nay ngoài thẩm thực vật được nghiên cứu kĩ, còn những nhóm sinh vật khác thì chưa được khảo sát có hệ thống (Nguyễn Hoàng Trí, 1999)[17]. Đặc biệt là hệ động vật có rất ít công trình nghiên cứu và nghiên cứu riêng lẻ (Phan Nguyên Hồng, 1991){5] - Ở Bến Tre, PTS. Phan Châu Hiển, 1999, [4] đã thống kê được: 185 loài thực vật nổi, trong đó tảo silic Bacillariophyta chiếm 79 %, 93 loài động vật nổi, 90 loài động vật đáy.

Tác giả còn cho biết vùng Bến Tre thuộc khu hệ cá biển Đông Nam Bộ: có 96 loài cá, trong đó có 63 loài cá nước mặn, 32 loài cá nước lợ, 3 loài cá nước ngọt. tác giả còn thống kê được 20 loài tảo gồm: 12 loài tảo biển và 8 loài tảo nước ngọt. Luận Văn Tốt N 2001 - Ở Xuân Thủy - Nam Hà, PTS. Nguyễn Hoàng Trí, 1995, [16] đã xác định có 110 loài thực vật phù du, 104 loài động vật phù du, vai trò quan trọng của động vật đáy trong việc phân huỷ mùn bã hữu cơ, là nguồn thức ăn phong phú cho các loài động vật ở các bậc dinh dưỡng cao hơn.

Tác giả cũng đã thống kê được hơn 1000 loài chim nhỏ chưa phân loại được và có 6 loài chim quí hiếm thường trú đông như: mong két (Anasfenelope), vịt mỏ thìa (A. clypeata), vịt đàn vàng (A. fenelope), vịt mốc (A. - Ở huyện Ngọc Hiển, tỉnh Cà Mau: khi nghiên cứu về tài nguyên sinh vật và đa dạng sinh học rừng ngập mặn ở Ngọc Hiển, Lê Huy Bá và cộng sự đã thống kê được: 9 loài ếch nhái, 22 loài bò sát, 41 loài chim, 21 loài thú, 27 loài cá trong 74 loài cá được xác định ở tỉnh Ca Mau.

[1] - Khi nghiên cứu vé vai trò của rừng ngập mặn đối với tài nguyên sinh vật. Phan Nguyên Hồng đã nhận định: sau khi trồng — phục hồi rừng ngập mặn thì hệ động vật ở rừng ngập mặn huyện Cần Giờ -TPHCM ngày càng phong phú hơn với: 115 loài động vật đáy, 45 loài cá, 3 loài ếch nhái, 8 loàbò i sát, 37 loài chim, 6 loài thú (Phan Nguyên Hồng, 1996){7] và qua công trình nghiên cứu của Nguyễn Thị Bích Lan (1999)[10] đã ghi nhận có khoảng 427 loài tảo tại các thủy vực thuộc huyện Cần Giờ: 36 loài động vật thân mềm _ kết quả nghiên cứu của PTS. - Ở Minh Hải qua điều tra sơ bộ vùng rừng ngập mặn có 64 loài cá (Yên, 1986), 25 loài tôm (Thương, 1990) (trích từ Phan Nguyên Hồng, 1999).[8] Trong lĩnh vực nghiên cứu về hệ động vật tuy còn riêng lẻ, chưa có hệ thống nhưng đã góp phần đánh giá được nguồn tài nguyên sinh vật và đa dạng —= Luận Văn Tốt Nghiệp - 2001 sinh học trong vùng rừng ngập mặn Việt Nam. Đây là một trong những động lực thúc đẩy các nhà khoa hoc trong nước nghiên cứu sâu về mối quan hệ giữa hệ sinh thái rừng ngập mặn với nuôi trồng hải sản, tài nguyên sinh vật và tính đa dạng sinh học trong vùng rừng ngập mặn.

Từ sau phong trào phá rừng ngập mặn làm 44m nuôi tôm rim rộ, gây nhiều hậu quả nghiêm trọng đến môi trường, kinh tế, xã hộ, đến nay đã có rất nhiều công trình nghiên cứu như: - Các công trình nghiên cứu của Phan Nguyên Hồng: + Một số kết quả nghiên cứu tình hình diễn thế rừng ngập mặn ở các cửa sông Cửu Long và những kiến nghị để sử dụng hợp lí môi trường rừng ngập mặn để nuôi tôm (1980). + Cơ sở khoa học của việc nuôi tôm xuất khẩu (1984, cùng với PTS.Nguyễn Hoàng Trị). + Rừng ngập mặn và nguồn lợi thuỷ sản (1987). + Đánh giá tình hình nuôi tôm quảng canh trong vùng rừng ngập mặn ven biển Việt Nam.

Các hậu quả sinh thái. Biện pháp cải tiến để có năng suất cao, (1993). + Tài nguyên thủy hải sản. Hiện trạng và hậu quả do tác động của con người (1996).

- Tran Trọng Lưu với báo cáo: Bước đầu tìm hiểu vé mối quan hệ giữa hệ sinh thái rừng ngập mặn với các phương thức nuôi tôm quảng canh và bán thâm canh ở đồng bằng sông Cửu Long.[13] - Vũ Duy Kiểm với báo cáo tình hình nuôi trong và khai thác thuỷ sản ở vùng ven biển có rừng ngập mặn ở tỉnh Nam Hà.[9] za Luận Văn Tốt Nghiệp - 2001 - GS. Đoàn Cảnh và cộng sự với báo cáo: Tác động của các hoạt động kinh tế xã hội đối với tính đa dang sinh học ở rừng ngập mặn cửa sông ven biển Nam Bộ.[2] Nhìn chung chưa có công trình nào nghiên cứu cụ thể vai trò của cây ngập mặn trên các đầm tôm bỏ hoang. Luận Văn Tốt Nghiệp - 2001 Chương II: ĐỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU 2. Vj trí địa lí: Cần Giờ là một huyện ở phía Nam của TPHCM, có tổng diện tích 71.361 ha, chia ra 7 xã, rừng chia thành 24 tiểu khu.

Lâm Viên Can Giờ thuộc tiểu khu 17, có diện tích 2.214 ha, nằm ở phía Tây Nam huyện Cần Giờ, thuộc phạm vi hành chính xã Long Hòa. - Tọa độ địa lý: + 106°51°45°' — 106°53°58' Kinh Đông. - Ranh giới: + Phía Đông giáp tuyến đường Nhà Bè _ Sài Gòn. + Phía Tây giáp sông Đồng Tranh.

+ Phía Nam giáp sông Đồng Hòa. + Phía Bắc giáp sông Hào Võ. Chúng tôi tiến hành nghiên cứu trên 5 44m nuôi tôm bỏ hoang (đầm 6, đầm 7, đầm 8, đầm 9, đầm 10: có diện tích 2 ha/ đầm), đầm nuôi tôm công nghiệp (diện tích 2 ha), đầm nuôi tôm bỏ hoang không trồng cây (diện tích 4 ha) thuộc Lâm viên Cần Giờ theo sơ đồ hình 1. 5 đầm nuôi tôm bỏ hoang trước kia là đầm nuôi tôm bán công nghiệp (1991 _ 19993), được xây dựng sau khi phá rừng ngập mặn, sau vài năm môi trường đầm bị thoái hoá, nuôi tôm thất bại và bị bỏ hoang từ năm 1993 _ 1996.

Tháng 11/1996 trên các đầm này được trồng lại một số loài cây ngập mặn kết hợp với nuôi tôm theo lối quảng canh tự nhiên. - Đầm 10: Được tréng dung (Rhizophora mucranata) thuộc họ Đước (Rhizophoraceae) và cóc trắng (Lumnitzera racemora) thuộc họ Bang (Combretaceae). - Đầm nuôi tôm công nghiệp: không trồng cây. - _ Đầm nuôi tôm bỏ hoang: chỉ có cd san sát (Paspalum vaginicum) thuộc ho hòa thảo (Poaceae) và cd sam (Sesuvium portulacastrum) thuộc họ Alzcaceae 2.

Khí hậu: Khu vực nghiên cứu cũng mang những đặc điểm chung của khí hậu Cần Giờ, mang tính nóng ẩm, chịu ảnh hưởng của gió mùa cận xích đạo với hai mùa mưa nắng rõ rệt: Mùa mưa: từ tháng 5 đến tháng 10, gió hướng Tây Nam. Mùa nắng: từ tháng 11 đến tháng 4, gió hướng Đông Nam. Các số liệu về nhiệt độ, ẩm độ, tổng lượng mưa được trình bay ở bảng 1.Nhiệt độ: Nhiệt độ trung bình năm là 26,85°C. Nhiệt độ cao nhất là 34.

Nhiệt độ thấp nhất là 19. Ẩm độ: Ẩm độ trung bình: 80. Ẩm độ thấp nhất: 46%. Ầm độ cao nhất: 99%, -10- Luận Văn Tốt Nghiệp - 2001 Mùa mưa ẩm độ: 78 - 82%.

Mùa nắng ẩm độ: 78 -84%. Lượng mưa: Lượng mưa trung bình năm đạt 1200 — 1603 mm/năm. Lượng mưa cao nhất vào tháng 7, đạt 2889 mm/ năm. Lượng mưa thấp nhất vào tháng 3, đạt 18 mm/năm.

Tháng 1, tháng 2 hầu như không mưa. Lượng mưa phân bố không đều, thay đổi theo vị trí và thời gian. Lượng mưa giảm dan từ Bắc xuống Nam, tăng dan theo hướng Đông Nam _ Tây Bắc. Chế độ ngập triều: Khu vực chịu ảnh hưởng của chế độ bán nhật triểu không đều với hai lần nước lớn, hai lần nước ròng.

Từ đầm 6 - dim 10 ngập 20 -30 cm khi triểu lên và 5 - 10 cm khi triểu xuống. Dòng chảy: Phần lớn sông rạch khu vực Can Giờ chảy theo hướng Tây Bắc - Đông Nam với dạng uốn lượn. Trong các con rạch nhỏ như khu vực Lâm viên, dòng chảy theo hướng từ Tây sang Đông. Hai con sông chỉ phối phần lớn chế độ thuỷ văn là sông Lòng Tàu và sông Soài Rạp, các kênh rạch khác nước biển được đưa vào từ sông Đồng Tranh.

-11- Luận Văn Tốt N - 2001 Bảng 1: Lượng mưa, nhiệt độ, độ ẩm khu vực Cần Giờ năm 2000.