Nghiên cứu thành phần hóa học và tác dụng bảo vệ gan của cỏ mực Eclipta prostrata

Tài liệu nghiên cứu Nghiên cứu thành phần hóa học và đánh giá tác dụng bảo vệ tế bào gan của loài cỏ mực eclipta, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về

• Tác giả: Phạm Thị Phương Huệ
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Hà Thanh
• Trường học: Học viện Khoa học và Công nghệ
• Chuyên ngành: Hóa học
• Đề tài: Nghiên Cứu Tác Dụng Bảo Vệ Gan Của Cỏ Mực Eclipta Prostrata
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. GIỚI THIỆU VỀ CHI ECLIPTA
• 1.2. GIỚI THIỆU VỀ LOÀI CỎ MỰC (Eclipta prostrata (L.)
• 1.2.1. Đặc điểm thực vật
• 1.2.2. Bộ phận dùng, tính vị
• 1.3. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ THÀNH PHẦN HÓA HỌC VÀ HOẠT TÍNH SINH HỌC CỦA LOÀI CỎ MỰC (Eclipta prostrata (L.)
• 1.3.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 1.3.1.1. Các hợp chất thiopene
• 1.3.1.2. Các hợp chất triterpenoid
• 1.3.1.3. Các hợp chất phenolic
• 1.3.2. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.3.3. Tình hình nghiên cứu tác dụng bảo vệ tế bào gan
• 1.4. TỔNG QUAN VỀ GAN VÀ MỘT SỐ BỆNH LÝ
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 2.2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.2.1. Phương pháp phân tích, phân tách và phân lập các hợp chất
• 2.2.2. Phương pháp xác định cấu trúc hoá học các hợp chất
• 2.2.3. Phương pháp đánh giá tác dụng bảo vệ tế bào gan
• 2.3. HÓA CHẤT – THIẾT BỊ
• 2.3.1. Dụng cụ - Thiết bị
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1.1. Phân lập các hợp chất
• 3.1.2. Thông số vật lý của các hợp chất phân lập được
• 3.1.3. Xác định cấu trúc của các hợp chất
• 3.1.3.1. Hợp chất CM1
• 3.1.3.2. Hợp chất CM2
• 3.1.3.3. Hợp chất CM3
• 3.1.3.4. Hợp chất CM4
• 3.1.3.5. Hợp chất CM5
• 3.1.3.6. Hợp chất CM6
• 3.1.3.7. Hợp chất CM7
• 3.1.3.8. Hợp chất CM8
• 3.1.3.9. Hợp chất CM9
• 3.1.4. Danh sách các hợp chất phân lập từ loài Cỏ mực (Eclipta prostrata (L.)
• 3.1.5. Tác dụng bảo vệ tế bào gan của các hợp chất đã phân lập
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• 4.1. KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC PHỔ

Tóm tắt

I. Tác dụng của cỏ mực Eclipta prostrata

Nghiên cứu này tập trung vào tác dụng của cỏ mực (Eclipta prostrata) trong việc bảo vệ gan. Cỏ mực là một loài thực vật thuộc họ Cúc, được sử dụng rộng rãi trong y học dân gian. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra tiềm năng của cỏ mực trong việc điều trị các bệnh lý về gan. Tác dụng của cỏ mực được cho là đến từ các hoạt chất sinh học phong phú, bao gồm thành phần hóa học như thopene, triterpenoid, và phenolic. Luận văn này nhằm phân tích kỹ hơn tác dụng bảo vệ gan của các hợp chất này. Nghiên cứu y học hiện đại về cỏ mực đang ngày càng được mở rộng, tập trung vào việc xác định các hoạt chất cụ thể và cơ chế tác động của chúng lên gan.

1.1 Nghiên cứu cỏ mực và bảo vệ gan

Nhiều công trình nghiên cứu đã chứng minh tác dụng bảo vệ gan của cỏ mực Eclipta prostrata. Các nghiên cứu này tập trung vào việc đánh giá tác dụng của các chiết xuất cỏ mực và các hợp chất riêng lẻ trên các mô hình tế bào gan và động vật. Kết quả cho thấy cỏ mực có thể làm giảm tổn thương tế bào gan, cải thiện chức năng gan, và giảm viêm gan. Các nghiên cứu tập trung vào việc làm rõ cơ chế bảo vệ gan của cỏ mực, chẳng hạn như khả năng chống oxy hóa, chống viêm, và ức chế sự hình thành sẹo gan. Việc xác định các hoạt chất chính chịu trách nhiệm cho tác dụng bảo vệ gan của cỏ mực cũng là trọng tâm của nhiều nghiên cứu. Lợi ích của cỏ mực trong việc bảo vệ gan là một hướng nghiên cứu tiềm năng, mở ra khả năng phát triển các loại thuốc mới từ nguồn thiên nhiên.

1.2 Thành phần hóa học và hoạt tính sinh học

Thành phần hóa học của cỏ mực rất đa dạng, bao gồm các nhóm hợp chất quan trọng như thiophene, triterpenoid, và phenolic. Mỗi nhóm hợp chất này lại có những hoạt tính sinh học riêng biệt, góp phần vào tác dụng bảo vệ gan tổng thể. Thiophene được biết đến với tác dụng chống viêm và chống oxy hóa. Triterpenoid thể hiện tác dụng bảo vệ tế bào gan, phenolic có tác dụng chống oxy hóa mạnh. Việc xác định chính xác các hoạt chất và tương tác giữa chúng là rất quan trọng để hiểu rõ hơn về cơ chế tác dụng của cỏ mực. Nghiên cứu cỏ mực cần tập trung vào việc phân lập và xác định cấu trúc của các hoạt chất này, cũng như đánh giá tác dụng của chúng trên các mô hình in vitro và in vivo.

II. Bệnh gan và ứng dụng của cỏ mực

Các bệnh gan, như viêm gan, xơ gan, và gan nhiễm mỡ, đang ngày càng phổ biến. Cỏ mực, với tác dụng bảo vệ gan, được coi là một phương pháp điều trị tiềm năng. Cỏ mực chữa bệnh gan dựa trên khả năng chống viêm, chống oxy hóa, và bảo vệ tế bào gan. Tuy nhiên, cần thêm nghiên cứu để xác định hiệu quả và an toàn của cỏ mực trong việc điều trị các bệnh gan cụ thể. Cỏ mực có thể được sử dụng như một liệu pháp hỗ trợ điều trị, hoặc kết hợp với các phương pháp điều trị khác. Liều dùng cỏ mực và cách sử dụng cỏ mực cần được nghiên cứu và xác định rõ ràng để đảm bảo hiệu quả và an toàn.

2.1 Cỏ mực trong điều trị bệnh gan

Nghiên cứu đã cho thấy cỏ mực có khả năng chữa bệnh gan thông qua nhiều cơ chế. Cỏ mực có thể giảm thiểu tổn thương tế bào gan, ức chế quá trình viêm, và cải thiện chức năng gan. Tuy nhiên, cỏ mực không phải là thuốc chữa trị hoàn toàn các bệnh gan. Nó có thể là một liệu pháp bổ trợ hữu ích, làm giảm triệu chứng và hỗ trợ quá trình phục hồi. Cỏ mực và sức khỏe cần được nghiên cứu thêm để hiểu rõ hơn về tác dụng điều trị của nó đối với các bệnh lý gan khác nhau. An toàn khi sử dụng cỏ mực cũng cần được xem xét kỹ lưỡng, đặc biệt là các tương tác thuốc có thể xảy ra.

2.2 Phương pháp nghiên cứu tác dụng của cỏ mực

Để đánh giá tác dụng bảo vệ gan của cỏ mực, nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau được sử dụng. Phương pháp nghiên cứu in vitro bao gồm thử nghiệm trên tế bào gan để đánh giá tác dụng chống oxy hóa, chống viêm, và bảo vệ tế bào. Phương pháp nghiên cứu in vivo sử dụng mô hình động vật để đánh giá tác dụng điều trị của cỏ mực trên gan bị tổn thương. Phương pháp nghiên cứu cũng bao gồm việc phân lập và xác định các hoạt chất trong cỏ mực, cũng như nghiên cứu cơ chế tác dụng của các hoạt chất này. So sánh cỏ mực với các thảo dược bảo vệ gan khác cũng giúp đánh giá hiệu quả tương đối của nó.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh các bệnh lý về gan ngày càng gia tăng, gan giữ vai trò quan trọng trong chuyển hóa, giải độc và dự trữ năng lượng của cơ thể. Theo ước tính, tỷ lệ mắc các bệnh gan như viêm gan, xơ gan và ung thư gan đang có xu hướng tăng cao trên toàn cầu. Việt Nam, với hệ sinh thái phong phú, sở hữu gần 12.000 loài thực vật bậc cao, trong đó có nhiều loài có tiềm năng dược liệu lớn. Loài Cỏ mực (Eclipta prostrata (L.)), thuộc họ Cúc (Asteraceae), phân bố rộng rãi ở các vùng đồng bằng, trung du và miền núi Việt Nam, được sử dụng phổ biến trong y học cổ truyền với nhiều tác dụng dược lý như hạ sốt, chống viêm, và đặc biệt là bảo vệ tế bào gan.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là phân lập, xác định cấu trúc hóa học các hợp chất từ loài Cỏ mực và đánh giá tác dụng bảo vệ tế bào gan của các hợp chất này. Nghiên cứu được thực hiện tại Viện Hóa sinh biển, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam trong năm 2022, tập trung vào các hợp chất thuộc nhóm thiophene và triterpenoid – những thành phần chính đã được ghi nhận có hoạt tính sinh học cao. Kết quả nghiên cứu không chỉ góp phần làm rõ giá trị dược liệu của Cỏ mực mà còn mở ra hướng phát triển các sản phẩm bảo vệ gan từ nguồn nguyên liệu thiên nhiên, phù hợp với xu hướng sử dụng thuốc an toàn, lành tính và hiệu quả.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai khung lý thuyết chính: lý thuyết hóa học hữu cơ về cấu trúc và tính chất của các hợp chất thiên nhiên, đặc biệt là các dẫn xuất thiophene và triterpenoid; và lý thuyết sinh học về cơ chế bảo vệ tế bào gan trước các tác nhân gây tổn thương như CCl4. Các khái niệm trọng tâm bao gồm:

• Thiophene: hợp chất vòng chứa lưu huỳnh, có hoạt tính sinh học đa dạng như chống viêm, chống oxy hóa và bảo vệ tế bào.
• Triterpenoid: nhóm hợp chất terpene có cấu trúc 30 carbon, nổi bật với tác dụng dược lý như chống ung thư, bảo vệ gan.
• Bảo vệ tế bào gan: khả năng ngăn ngừa hoặc giảm thiểu tổn thương tế bào gan do các tác nhân độc hại.
• Phương pháp sắc ký và phổ học: kỹ thuật phân lập và xác định cấu trúc hóa học các hợp chất.
• Phương pháp nuôi cấy tế bào HepG2: mô hình tế bào gan người dùng để đánh giá tác dụng bảo vệ gan in vitro.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn nguyên liệu là mẫu cành lá khô của loài Cỏ mực thu thập và lưu giữ tại Viện Hóa sinh biển. Tổng khối lượng mẫu là 9.0 kg, được chiết xuất bằng methanol qua phương pháp siêu âm ba lần, thu được 270 g cặn chiết methanol. Các cặn chiết tiếp tục được phân tách bằng sắc ký lớp mỏng (TLC), sắc ký cột pha thường và pha đảo, kết hợp với sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) để tinh chế các hợp chất.

Cấu trúc hóa học của các hợp chất được xác định bằng các kỹ thuật phổ hiện đại: phổ cộng hưởng từ hạt nhân một chiều và hai chiều (1H-NMR, 13C-NMR, HSQC, HMBC) và phổ khối lượng (HR-ESI-MS). Các dung môi sử dụng bao gồm CDCl3, DMSO-d6 và methanol.

Đánh giá tác dụng bảo vệ tế bào gan được thực hiện trên dòng tế bào HepG2 nuôi cấy trong môi trường DMEM bổ sung 10% FBS, 37°C, 5% CO2. Tế bào được xử lý với các hợp chất phân lập ở nhiều nồng độ khác nhau cùng với CCl4 40 mM để gây tổn thương. Khả năng sống sót tế bào được đo bằng phương pháp MTT, với giá trị EC50 được xác định bằng phần mềm chuyên dụng. Số liệu được xử lý thống kê trên Excel, trình bày dưới dạng trung bình ± độ lệch chuẩn (SD).

Thời gian nghiên cứu kéo dài trong năm 2022, bao gồm các giai đoạn chiết xuất, phân lập, xác định cấu trúc và đánh giá sinh học.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Phân lập và xác định cấu trúc 9 hợp chất chính: Từ 9.0 kg mẫu Cỏ mực, thu được 270 g cặn chiết methanol, phân tách thành các phân đoạn và tinh chế thu được 9 hợp chất (CM1 đến CM9). Các hợp chất thuộc nhóm thiophene như 5-(4-isovaleroyloxybut-1-ynyl)-2,2'-bithiophene (CM1), Senecioester (CM2), Tiglinsaureester (CM3) và α-terthiophene (CM9) được xác định bằng phổ NMR và HR-ESI-MS với độ chính xác cao.

2. Tác dụng bảo vệ tế bào gan của các hợp chất: Các hợp chất CM1 đến CM9 đều thể hiện khả năng bảo vệ tế bào gan HepG2 trước tổn thương do CCl4 gây ra. Trong đó, hợp chất CM1 và CM2 có hiệu quả bảo vệ cao nhất với giá trị EC50 lần lượt khoảng 15 µM và 18 µM, vượt trội so với các hợp chất còn lại.

3. So sánh hiệu quả bảo vệ tế bào gan: Tỷ lệ bảo vệ tế bào gan của CM1 đạt khoảng 75% ở nồng độ 20 µM, trong khi CM9 đạt khoảng 50% ở cùng nồng độ. Điều này cho thấy sự khác biệt rõ rệt về hoạt tính sinh học giữa các dẫn xuất thiophene.

4. Cấu trúc hóa học liên quan đến hoạt tính: Các phân tích phổ HMBC và HSQC cho thấy nhóm isovaleroyloxy và butynyl trong CM1 đóng vai trò quan trọng trong việc tăng cường tác dụng bảo vệ gan, phù hợp với các nghiên cứu trước đây về vai trò của nhóm chức trong hoạt tính sinh học.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của hiệu quả bảo vệ tế bào gan được cho là do khả năng chống oxy hóa và ức chế quá trình viêm của các hợp chất thiophene và triterpenoid. So với các nghiên cứu trước đây trên thế giới, kết quả này tương đồng với báo cáo về tác dụng bảo vệ gan của các hợp chất từ chi Eclipta, đặc biệt là các dẫn xuất thiophene có cấu trúc tương tự.

Biểu đồ so sánh tỷ lệ bảo vệ tế bào gan giữa các hợp chất có thể minh họa rõ nét sự khác biệt về hiệu quả, giúp đánh giá ưu thế của từng hợp chất. Bảng tổng hợp các thông số phổ NMR và HR-ESI-MS cũng hỗ trợ xác định cấu trúc chính xác, làm cơ sở cho nghiên cứu sâu hơn về cơ chế tác động.

Ý nghĩa của nghiên cứu nằm ở việc cung cấp bằng chứng khoa học cho việc sử dụng loài Cỏ mực như một nguồn dược liệu tiềm năng trong phòng và điều trị các bệnh gan, góp phần phát triển các sản phẩm thuốc từ thiên nhiên an toàn và hiệu quả.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Phát triển sản phẩm dược liệu bảo vệ gan: Khuyến nghị các đơn vị nghiên cứu và doanh nghiệp dược phẩm tập trung phát triển các chế phẩm chiết xuất từ loài Cỏ mực, ưu tiên các hợp chất CM1 và CM2 với mục tiêu nâng cao chỉ số bảo vệ tế bào gan (tăng tỷ lệ bảo vệ trên 70%) trong vòng 2-3 năm.

2. Mở rộng nghiên cứu cơ chế tác động: Đề xuất các nghiên cứu sâu hơn về cơ chế phân tử của các hợp chất thiophene trong việc chống oxy hóa và ức chế viêm gan, nhằm hoàn thiện hồ sơ khoa học phục vụ đăng ký thuốc, thực hiện trong 1-2 năm tới bởi các viện nghiên cứu chuyên ngành.

3. Khảo nghiệm tiền lâm sàng và lâm sàng: Khuyến khích tiến hành các thử nghiệm tiền lâm sàng trên mô hình động vật và thử nghiệm lâm sàng giai đoạn đầu để đánh giá tính an toàn và hiệu quả của các hợp chất, dự kiến trong 3-5 năm, phối hợp giữa viện nghiên cứu và bệnh viện chuyên khoa gan mật.

4. Bảo tồn và phát triển nguồn nguyên liệu: Đề nghị các cơ quan quản lý và nông nghiệp xây dựng kế hoạch bảo tồn, nhân giống và phát triển loài Cỏ mực tại các vùng sinh thái phù hợp nhằm đảm bảo nguồn nguyên liệu ổn định, chất lượng cao phục vụ nghiên cứu và sản xuất dược liệu.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu dược liệu và hóa học tự nhiên: Luận văn cung cấp dữ liệu chi tiết về thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của loài Cỏ mực, hỗ trợ phát triển các nghiên cứu tiếp theo về dược liệu bảo vệ gan.

2. Doanh nghiệp dược phẩm và sản xuất thực phẩm chức năng: Thông tin về các hợp chất có tác dụng bảo vệ gan giúp doanh nghiệp phát triển sản phẩm mới từ nguyên liệu thiên nhiên, đáp ứng nhu cầu thị trường về thuốc an toàn, hiệu quả.

3. Bác sĩ và chuyên gia y học cổ truyền: Cung cấp cơ sở khoa học cho việc ứng dụng loài Cỏ mực trong điều trị và phòng ngừa các bệnh gan, từ đó nâng cao hiệu quả điều trị và tư vấn cho bệnh nhân.

4. Sinh viên và học viên cao học ngành Hóa học, Dược học, Sinh học: Tài liệu tham khảo quý giá về phương pháp phân lập, xác định cấu trúc hợp chất và đánh giá hoạt tính sinh học, giúp nâng cao kỹ năng nghiên cứu khoa học.

Câu hỏi thường gặp

1. Loài Cỏ mực có những hợp chất chính nào được phân lập?
   Luận văn đã phân lập 9 hợp chất chính thuộc nhóm thiophene và triterpenoid, trong đó có các dẫn xuất như 5-(4-isovaleroyloxybut-1-ynyl)-2,2'-bithiophene và Senecioester, được xác định bằng phổ NMR và HR-ESI-MS.

2. Phương pháp đánh giá tác dụng bảo vệ gan được sử dụng là gì?
   Sử dụng dòng tế bào gan HepG2 nuôi cấy in vitro, xử lý với các hợp chất và CCl4 để gây tổn thương, sau đó đo khả năng sống sót tế bào bằng phương pháp MTT, xác định giá trị EC50.

3. Các hợp chất nào có hiệu quả bảo vệ tế bào gan cao nhất?
   Hợp chất CM1 và CM2 thể hiện hiệu quả bảo vệ tế bào gan cao nhất với tỷ lệ bảo vệ khoảng 75% và 70% ở nồng độ 20 µM, vượt trội so với các hợp chất còn lại.

4. Nghiên cứu có ý nghĩa gì đối với phát triển dược liệu?
   Nghiên cứu cung cấp bằng chứng khoa học về tác dụng bảo vệ gan của các hợp chất từ Cỏ mực, mở ra hướng phát triển các sản phẩm dược liệu an toàn, hiệu quả từ nguồn nguyên liệu thiên nhiên phong phú tại Việt Nam.

5. Có kế hoạch tiếp theo nào cho nghiên cứu này không?
   Đề xuất mở rộng nghiên cứu cơ chế tác động, thử nghiệm tiền lâm sàng và lâm sàng, đồng thời phát triển nguồn nguyên liệu bền vững để ứng dụng trong sản xuất dược phẩm và thực phẩm chức năng.

Kết luận

• Đã phân lập và xác định cấu trúc 9 hợp chất chính từ loài Cỏ mực, chủ yếu thuộc nhóm thiophene và triterpenoid.
• Các hợp chất này thể hiện tác dụng bảo vệ tế bào gan HepG2 trước tổn thương do CCl4, với CM1 và CM2 có hiệu quả nổi bật.
• Nghiên cứu góp phần làm rõ giá trị dược liệu của Cỏ mực, hỗ trợ phát triển các sản phẩm bảo vệ gan từ thiên nhiên.
• Đề xuất mở rộng nghiên cứu cơ chế, thử nghiệm tiền lâm sàng và lâm sàng, đồng thời bảo tồn nguồn nguyên liệu.
• Kêu gọi các nhà khoa học, doanh nghiệp và cơ quan quản lý phối hợp để phát triển ứng dụng thực tiễn, nâng cao sức khỏe cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. GIỚI THIỆU VỀ CHI ECLIPTA: Bộ : Asterales Họ : Asteraceae Chi : Eclipta Chi Eclipta là một chi thực vật có hoa thuộc họ Cúc, gồm một số loài như: Eclipta prostrata, Eclipta alatocarpa, Eclipta elliptica, Eclipta leiocarpa, Eclipta megapotamica, Eclipta platyglossa, Eclipta turkica… Trong đó, loài Eclipta prostrata là điển hình nhất. Các loài trong chi Eclipta phân bố rộng rãi trên thế giới. Ngoài ra cũng có những loài mới được phát hiện và đang trong quá trình nghiên cứu.

Nhìn chung, các loài trong chi Eclipta đều mọc dại, tuy nhiên chúng lại có những tác dụng trong chữa bệnh. Có thể kể đến như bổ thận âm, chữa lỵ hoặc đi ngoài ra máu, làm đen râu tóc, đặc biệt là tác dụng bảo vệ gan được nghiên cứu sâu hơn và ứng dụng nhiều trong điều trị bệnh. Tại Việt Nam, loài Cỏ mực (Eclipta prostrata (L.) phổ biến hơn với nhiều tác dụng dược lý. GIỚI THIỆU VỀ LOÀI CỎ MỰC (Eclipta prostrata (L.) Bộ : Asterales Họ : Asteraceae Chi : Eclipta 1.

Đặc điểm thực vật: Cỏ mực có đặc điểm là thân hình trụ, màu nâu tím nhạt, có khía dọc, cao từ 30 cm đến 50 cm, đường kính từ 2 mm đến 5 mm. Thân và lá có lông màu trắng. Lá nguyên, kép, hình mác, có răng cưa, màu xám đen và nhăn nheo, dài 2,5 - 3 cm, rộng 1 - 2,5 cm. Phần gốc của lá men xuống, không thấy cuống.

Cụm hoa hình đầu, màu trắng, đường kính 4 mm đến 8 mm, hoa cái bên ngoài nhỏ, hoa lưỡng tính bên trong. Quả hình bầu dục, hơi dẹt, cụt ở đầu, màu đen. Dài 3mm, rộng 1 mm đến 1,5 mm [1]. Cỏ mực Cỏ mực phân bố nhiều vùng Nam và Đông Nam châu Á.

Còn ở Việt Nam, cỏ mực mọc khắp các tỉnh vùng đồng bằng, trung du và miền núi - các tỉnh phía nam. Bộ phận dùng, tính vị: 1. Bộ phận dùng: Toàn bộ phần trên mặt đất. Tính vị, quy kinh: vị ngọt, chua, tính hàn, vào hai kinh can, thận.

Tác dụng dược lý: Theo dân gian, Cỏ mực dùng để chữa xuất huyết nội tạng và các triệu chứng sưng tấy, mẩn ngứa. Bên cạnh đó, trong cuốn sách “Thần nông bản thảo” và “Điền nam bản thảo” cho thấy, cây cỏ mực có thể giúp làm đen và mượt tóc. Không chỉ riêng Đông Y, Y học hiện đại cũng chỉ ra, Cỏ mực chứa nhiều tinh dầu, Carotene và các Alcaloid có tác dụng tăng tốc độ đông máu, giúp cầm máu và giảm thiểu tình trạng nhiễm trùng. Ngoài ra, Cỏ mực còn có một số tác dụng khác như: - Cầm máu trong một số trường hợp như: tiểu ra máu, chảy máu dạ dày – hành tá tràng, trĩ ra máu và vết đứt nhỏ, rong kinh, ho ra máu.

- Diệt khuẩn và tiêu viêm: do nhiễm khuẩn hoặc virus. - Giúp tăng cường hệ miễn dịch, suy nhược cơ thể, ăn kém ngon. - Ức chế tế bào ung thư biến tính. - Làm đen tóc, điều trị râu tóc bạc sớm, dưỡng da.

- Cải thiện tình trạng chóng mặt, hoa mắt do can thận âm hư tổn. - Hỗ trợ điều trị sỏi thận. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ THÀNH PHẦN HÓA HỌC VÀ HOẠT TÍNH SINH HỌC CỦA LOÀI CỎ MỰC (Eclipta prostrata (L.) Trong những năm gần đây, loài Cỏ mực được nghiên cứu nhiều về thành phần hóa học và hoạt tính sinh học. Theo nghiên cứu của các nhà khoa học trên thế giới cho thấy: lớp chất thiopene và triterpenoid là lớp chất chính.

Tác dụng dược lý của các cặn chiết và hợp chất dựa trên các công dụng truyền thống đã được ghi nhận về vai trò của loài Cỏ mực. Một số nghiên cứu đã chỉ ra rằng, các cặn chiết cũng như các hợp chất từ loài Cỏ mực có tác dụng bảo vệ tế bào gan. Tình hình nghiên cứu trên thế giới: 1. Các hợp chất thiopene: Năm 2011, các nhà nghiên cứu đã phân lập được 4 hợp chất thiopene từ loài cỏ mực, có tác dụng chống viêm tuyến tiền liệt, trong đó sử dụng tế bào RAW264.

Đó là các hợp chất sau: 5-hydroxymethyl-(2,2':5',2'') terthienyl tiglate (1); 5-hydroxymethyl-(2,2':5',2'') terthienyl agelate (2); 5- hydroxymethyl-(2,2':5',2'') terthienyl acetate (3); ecliptal (4). [2] Năm 2014, Feng Min Xi và cộng sự phân lập được các thiophene: 2- (penta-1,3-diynyl)-5-(3,4-dihydroxy but-1-ynyl)-thiophene (6); 5-(but-3-yne- 1,2-diol)-5'-hydroxymethyl-2,2'-bithiophene (7); 5'-isovaleryloxymethyl-5-(4- isovaleryloxybut-1-ynyl)-2,2'-bithiophene (8); α-terthienylmethanol (9); 5- methoxymethyl-2,2':5',2''-terthiophene (10); 5-ethoxymethyl- 2,2':5',2''- terthiophene (11) từ loài cỏ mực. Kim đã phân lập được 4 hợp chất thiopene có tác dụng kìm chế sự phát triển của tế bào ung thư buồng trứng. Đó là các hợp chất: 3'-hydroxy-2,2':5',2''-terthiophene-3'-O-β-D-glucopyranoside (12); α-terthienyl (13); 3'-methoxy-2,2':5',2''-terthiophene (14); 5-(3'',4''-dihydroxy- 1''-butynyl)-2,2'-bithiophene (15).

[5] 16 Đến năm 2021, 3 thiopene nữa tiếp tục được phân lập bởi Shu-Juan Yu và cộng sự. Các chất đó là arctinol B (19); 6-methoxy arctinol B (20); 5'- hydroxymethyl-5-(3-butene-1-ynyl)-2,2'-bithiophene (21). Các hợp chất triterpenoid: Năm 2003, Y P Zhao cùng cộng sự đã phân lập được 2 hợp chất triterpenoid từ các phần trên mặt đất của loài Cỏ mực. Các chất được phân lập là eclalbasaponin XI (22) và eclalbasaponin XII (23).

[7] Năm 2011, theo nghiên cứu của nhóm tác giả Hong Xia Yuan đã phân lập được 3 hập chất triterpenoid từ loài Cỏ mực. Các chất được phân lập là β- amyrin (24); 3𝛽,16𝛽,21𝛽 trihydroxy olean-12-en-28-oic acid (25); 3-oxo-16α- hydroxyolean-12-en-28-oic acid (26). [8] 17 Năm 2012, Feng Min Xi và cộng sự đã phân lập được 6 hợp chất triterpenoid: 3β,16β,29-trihydroxy oleanane-12-ene-3-O-β-D-glucopyranoside (27); 3,28-di-O-β-D-glucopyranosyl-3β,16β-dihydroxy oleanane-12-ene-28- oleanlic acid (28); silphioside B (29); silphioside E (30); 28-O-β-D- glucopyranosyl betulinic acid 3β-O-β-D-glucopyranoside (31); 3-O-β-D- glucopyranosyl-(1→2)-β-D glucopyranosyl oleanlic-18-ene acid-28-O-β-D- glucopyranoside (32), từ loài Cỏ mực. [9] Năm 2015, từ loài cỏ mực, H.

Kim và cộng sự đã phân lập được một số hợp chất có tác dụng ức chế tế bào ung thư buồng trứng. Đó là các hợp chất: echinocystic acid-3-O-(6-O-acetyl)-β-D-glucopyranoside (36). [4] 20 Năm 2020, 4 triterpenoid đã được phân lập bởi Shu-Juan Yu và các cộng sự. Các chất được phân lập gồm: 3β,25-dihydroxy-23E-lemmaphyll-8,23-diene (38); 16α-hydroxy-olean-12-en-3-on-28,21β-olide (39); 3β-hydroxy-17-epi- 28-norolean-12-en-16-one 3-O-β-D-glucopyranoside (40); 3β-O-(6-O- crotonyl-β-D-glucopyranosyl)-16α-hydroxy-olean-12-en-28-oic acid 28-O-β- D-glucopyranosyl ester (41).

Các hợp chất phenolic: Năm 2008, theo nghiên cứu, J. Wu và cộng sự phân lập được 7 phenolic: quercetin (42); apigenin (43); luteolin (44); luteoloside (45); buddleoside (46); wedelolactone (47); demethyl wedelolactone (48). [11] 22 Năm 2009, nhóm tác giả Mi Kyeong Lee thành công khi phân lập được 3 phenolic có khả năng làm tăng sự biệt hóa nguyên bào xương của chuột. Tình hình nghiên cứu trong nước: Theo nghiên cứu của nhóm tác giả Trần Vũ Thiên, Phùng Văn Trung và Nguyễn Ngọc Hạnh, từ loài cỏ mực Eclipta prostrata L.

đã phân lập được 2 hợp chất: echinocystic acid (57) và eclalbasaponin II (58). [15] Theo nghiên cứu của nhóm tác giả Huỳnh Kim Diệu và Lê Thị Loan Em đã kết luận loài Cỏ Mực có ảnh hưởng lên vi khuẩn gây bệnh trên động vật thủy sinh. Trong đó, các dòng Cỏ Mực đều tác động rất mạnh trên Edwardsiella tarda (MIC=256-512 µg/ml), kế đến Edwardsiella ictaluri (MIC=512 µg/ml), Staphylococcus aureus và Aeromonas hydrophila (MIC=1024- 2048 µg/ml). [16] Nhóm tác giả Đái Thị Xuân Trang, Võ Thị Tú Anh lại có những nghiên cứu về việc khảo sát khả năng chống oxy hoá và khả năng ức chế sự tăng trưởng của vi khuẩn E.

Cloacae từ các cao chiết loài Cỏ mực. Trong nghiên cứu sử dụng 4 loại dung môi: methanol, hexane, chloroform và ethyl acetate. Kết quả cho thấy khả năng kháng E. cloacae của cao ethyl acetate lá cao hơn so các cao chiết còn lại ở tất cả các nồng độ nghiên cứu.

Hoạt tính kháng khuẩn của cao ethyl acetate ở nồng độ 32 μg/mL. Hơn nữa, cao ethyl acetate lá cỏ mực có khả năng kháng oxy hóa mạnh nhất (EC50 = 419,38 μg/mL). Tình hình nghiên cứu tác dụng bảo vệ tế bào gan: Theo nghiên cứu của các nhà khoa học Hàn Quốc, hai hợp chất echinocystic acid (57) và eclalbasaponin II (58) được phân lập từ loài E. prostrata, có tác dụng ức chế mạnh sự gia tăng HSC theo liều lượng và thời gian.

Ở cùng nồng độ, hai hợp chất này thể hiện khả năng ức chế mạnh hơn so với chất đối chứng dương 18β-glycyrrhetinic [18]. 25 Hợp chất wedelolactone (47), một trong những hợp chất chính của loài E. prostrata, được nghiên cứu tác dụng bảo vệ gan trên gan tổn thương qua trung gian miễn dịch. Sử dụng chuột bị bệnh viêm gan do Concanavalin A (ConA) gây ra, chỉ ra rằng đối với chuột được xử lý trước bằng wedelolactone làm giảm rõ rệt nồng độ transaminase trong huyết thanh và mức độ tổn thương gan [19].

Chuột được điều trị bằng wedelolactone có biểu hiện giảm bạch cầu trong dịch lọc và hoạt hóa tế bào T trong gan [20] 1. TỔNG QUAN VỀ GAN VÀ MỘT SỐ BỆNH LÝ: 1. Gan: - Vị trí: Gan nằm ở vị trí dưới cơ hoành, thuộc các vùng hạ sườn phải, thượng vị, hạ sườn trái. Bờ dưới gan chạy dọc bờ sườn phải.

- Chức năng: chuyển hóa thuốc, giải độc các chất hóa học, dự trữ máu, sản xuất ra dịch mật để tiêu hóa lipid, tăng tạo protein cho quá trình đông máu. Một số bệnh lý về gan: - Viêm gan do nhiễm trùng: Viêm gan A, B, C - Suy giảm hệ miễn dịch: Viêm gan tự miễn, xơ gan ứ mật nguyên phát, viêm đường mật xơ hóa nguyên phát. - Ung thư: nguyên nhân có thể do uống nhiều rượu bia (ở nam giới), sử dụng thuốc tránh thai (ở nữ giới) hoặc các khối u tại ống mật, viêm gan, xơ gan trước đó. - Các bệnh lý di truyền: Thừa sắt, tăng oxalat niệu, bệnh Wilson, thiếu hụt men alpha-1 antitrypsin.

- Bệnh gan do rượu, thuốc, hóa chất, bệnh khác: Gan nhiễm mỡ, xơ gan, suy gan. Điều trị bệnh lý về gan: 1. Y học hiện đại: - Điều trị bằng thuốc: Kháng virus (Peginterferon alfa, Entercavir, Tenofovir disoproxil fumarate,.), thuốc ức chế miến dịch (Prednisolon, Azathioprine.), thuốc kìm chế sự phát triển của tế bào ung thư (Regorafenib, Cabozantinib, Pioglitazon,.), thuốc hạ lipid máu (Atorvastatin, Fenofibrat,.), thuốc chống oxy hóa (Vitamin E, C,. - Điều trị bằng phẫu thuật, ghép gan.

Y học cổ tuyền: Dân gian có rất nhiều bài thuốc hay dùng để bảo vệ gan và hỗ trợ điều trị bệnh. Trong đó, các loài thảo dược hay được sử dụng như cà gai leo, cỏ mần trầu, chó đẻ răng cưa, cây vọng cách,… Đây đều là những dược liệu dễ tìm kiếm và sử dụng, gần gũi với con người. Việc dùng thường xuyên những loại cây này vừa mang lại hiệu quả điều trị, vừa lành tính và kinh tế. Điều chỉnh lối sống: - Chế độ ăn uống và tập luyện thể thao cần đảm bảo thường xuyên.

- Không sử dụng chung các vật dụng cá nhân. - Tiêm ngừa vaccine (viêm gan siêu vi A và B) - Hạn chế sử dụng rượu bia và các chất kích thích 27 Chương 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU: Loài Cỏ mực (Eclipta prostrata (L.) được lưu tại Viện Hóa sinh biển, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU: 2.