Đặt vấn đề Là một quốc gia nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa nóng và ẩm, Việt Nam có nguồn tài nguyên động, thực vật đa dạng và phong phú, trong đó có rất nhiều loại cây cỏ đã đƣợc tổ tiên chúng ta sử dụng làm thức ăn và sử dụng làm thuốc cho tới ngày nay. Theo số liệu điều tra của Viện Dƣợc liệu (2012) ở nƣớc ta có khoảng 3.850 loài cây làm thuốc trên tổng số 10.650 loài thực vật. Dƣợc liệu ở nƣớc ta chẳng những là cơ sở của nền y học cổ truyền mà còn có vị trí rất quan trọng trong nền y học hiện đại, có rất nhiều loài cây thuốc đã tham gia vào cơ cấu cây trồng trong nông nghiệp góp phần tạo nguyên liệu cho công nghiệp dƣợc liệu. Với xu thế chung của thế giới quay trở lại với thiên nhiên dùng các loại thuốc có nguồn gốc từ cây cỏ.
Nhiều nhà khoa học đã quan tâm nghiên cứu, tìm tòi, sàng lọc ra các hợp chất hoá học tự nhiên từ cây cỏ làm thuốc và từ đó tổng hợp lên nhiều loại thuốc mới có hiệu quả chữa bệnh rất cao. Các loại thuốc có nguồn gốc từ dƣợc liệu nhƣ: thuốc chữa bệnh sốt rét có thành phần chính là Artemisin đƣợc chiết suất từ cây Thanh cao hoa vàng (Artemissia annua L.) hoạt chất Curcumin đƣợc chiết suất từ củ Nghệ (Curcuma longa L.) có tác dụng chống viêm hỗ trợ điều trị bệnh ung thƣ Aloe-emodin và dịch chiết cồn từ cây Lô hội (Aloe vera L.) có tác dụng chống ung thƣ dùng để điều trị vết thƣơng, điều trị bỏng, sử dụng cho công nghiệp dƣợc phẩm và thực phẩm. Vỏ hạt của cây Mã đề Isabgol (Plantago ovât) đã đƣợc ngƣời Ấn độ dùng để chữa bệnh đại tràng và làm giảm cholesterol máu, ức chế khối u đại trực tràng [3]. Trong chiến lƣợc phát triển ngành Dƣợc giai đoạn 2010 – 2020, Thủ tƣớng Chính phủ đã phê duyệt “đầu tƣ trọng điểm các cơ sở sản xuất hoá chất và nguyên liệu làm thuốc.
Ƣu tiên sản xuất thuốc thiết yếu, thuốc có thế mạnh 2 xuất khẩu, thuốc từ dƣợc liệu và thuốc mang tên gốc thay thế thuốc nhập khẩu… chú trọng đầu tƣ phát triển dƣợc liệu”, “Ƣu tiên cho sản xuất nguyên liệu làm thuốc” [12]. Cây râu mèo Việt Nam có tên khoa học là Orthosiphon stamineus Benth, tên khác Orthosiphon spiralis (Lour.) Merr…, còn có tên gọi là Bông Bạc, thuộc họ Hoa môi Lamiaceae. Từ lâu, trong dân gian đã lƣu truyền về tác dụng thanh nhiệt, lợi tiểu của cây râu mèo. Trong chiến lƣợc phát triển ngành dƣợc của Bộ Y tế, cây râu mèo đƣợc xếp vào loại cây hiếm cần đƣợc bảo vệ và phát triển nguồn gen.
Tuy nhiên, cho đến nay, những công bố của các nhà y học về dƣợc lý cây râu mèo không nhiều [10]. Theo Đỗ Tất Lợi, cây râu mèo còn dùng trị các bệnh nhƣ: viêm thận cấp và mãn, viêm bàng quang, sỏi đƣờng niệu, thấp khớp, tạng khớp, viêm thận phù thũng, bệnh đƣờng tiết niệu[10]. Đứng trƣớc vấn đề ngƣời dân sử dụng quá nhiều phân hóa học trong sản xuất nông nghiệp, đặc biệt việc dùng đạm bón thúc cho cây trồng dễ dẫn đến sản phẩm dƣợc liệu không đạt tiêu chuẩn do dƣ thừa hàm lƣợng nitơrát, ngoài ra còn làm chai hóa đất và ô nhiễm môi trƣờng đất, nƣớc [4]. Nghiên cứu sử dụng phân vi sinh sẽ làm đất tơi xốp, hạn chế mầm bệnh gây hại cho cây, giúp thúc đẩy quá trình cung cấp dinh dƣỡng cho cây phát triển bền vững hơn, sản lƣợng và chất lƣợng dƣợc liệu tốt hơn, thời gian thu hoạch và tuổi thọ cây Râu Mèo cũng có thể kéo dài hơn, giảm bớt đáng kể chi phí sử dụng phân bón đem lại hiệu quả kinh tế cho ngƣời sản xuất.
Phân vi sinh là những chế phẩm trong đó có chứa các loài sinh vật có ích bao gồm vi khuẩn, nấm, xạ khuẩn đƣợc sử dụng để làm phân bón. Trong số đó quan trọng là các nhóm vi sinh vật cố định đạm, hòa tan lân, phân giải chất hữu cơ, kích thích sinh trƣởng cây trồng. Các vi sinh vật này có khả năng tạo chất dinh dƣỡng cho cây trồng từ đất, nƣớc, không khí .[7] Góp phần nâng cao năng suất, phẩm chất cây trồng, rất thích hợp cho quá trình thâm canh cây dƣợc liệu – một sản 3 phẩm đến tay ngƣời tiêu dùng cần độ sạch, độ an toàn cao. Xuất phát từ những vấn đề trên chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài: “ Nghiên cứu ảnh hưởng của phân bón hữu cơ vi sinh đến sinh trưởng và phát triển cây Râu Mèo tại Thái Nguyên” 1.2 Mục tiêu * Mục tiêu chung: đánh giá khả năng sinh trƣởng, phát triển của cây Râu Mèo với các công thức bón phân khác nhau.
* Mục tiêu cụ thể của đề tài - Nghiên cứu ảnh hƣởng của phân vi sinh đến sinh trƣởng, phát triển của cây dƣợc liệu Râu Mèo - Nghiên cứu ảnh hƣởng của phân vi sinh đến tình hình sâu bệnh hại trên cây Râu Mèo 1.3 Ý nghĩa của đề tài 1.1 Ý nghĩa khoa học của khoa học của đề tài Biết đƣợc đặc tính sinh trƣởng của cây dƣợc liệu họ hoa môi nói chung và cây Râu Mèo nói riêng qua đánh giá ảnh hƣởng của các loại phân vi sinh tới sinh trƣởng và phát triển của cây Râu Mèo tại Thái Nguyên. Giúp sinh viên có kiến thức sâu hơn về cây dƣợc liệu cũng nhƣ cách tổng hợp theo dõi và báo cáo một đề tài nghiên cứu khoa học.2 Ý nghĩa thực tế Lựa chọn và khuyến cáo đƣợc loại phân vi sinh thích hợp để thâm canh cây dƣợc liệu nói chung và cây Râu mèo nói riêng đảm bảo cây đƣợc sinh trƣởng và phát triển tốt tại Thái Nguyên. - Nghiên cứu ảnh hƣởng của phân vi sinh đến sinh trƣởng, phát triển của cây dƣợc liệu Râu Mèo - Nghiên cứu ảnh hƣởng của phân vi sinh đến tình hình sâu bệnh hại trên cây Râu Mèo 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học Ở Việt Nam, râu mèo phân bố rải rác ở một số tỉnh miền núi nhƣ Cao Bằng, Thanh Hoá (Vĩnh Lộc), Hà Tây (Ba Vì), Lâm Đồng, Phú Yên (Tuy Hoà), Vũng Tàu – Côn Đảo (Bà Rịa), Ninh Thuận (Phan Rang), Kiên Giang (Phú Quốc).Cây ƣu ẩm, ƣa sáng và có thể hơi chịu bóng, thƣờng mọc trên đất giàu chất mùn ở ven rừng, gần bờ nƣớc hoặc trong thung lũng.
Độ cao phân bố của cây từ khoảng 10m (ở Phú Yên) đến 600m (ở Cao Bằng). Cây sinh trƣởng mạnh trong mùa xuân hè. Mùa đông có hiện tƣợng bán tán lụi ở phần thân cành trên mặt đất. Cây ra hoa quả nhiều hàng năm, tái sinh tự nhiên chủ yếu từ hạt, nhƣng tỷ lệ hạt nẩy mầm thƣờng rất thấp.
Râu mèo tái sinh chồi khoẻ, nhất là từ những phần còn lại sau khi cắt [1] Cây Râu Mèo có tên nhƣ vậy vì nhị và nhụy của hoa thò giống nhƣ râu con mèo. Cây nhỏ, sống lâu năm, cao 50cm _100cm. Thân cây có cạnh vuông, mang nhiều cành. Lá mọc đối, cặp lá trƣớc mọc thành chữ thập đối với cặp lá sau.
Cuống lá rất ngắn, chừng 2mm_5mm. Cụm hoa tận cùng thẳng, mọc thành chùm, lúc non màu trắng lúc ngà ngả màu xanh tím, hoa nở suốt ngày hè [3]. Thành phần hoạt chất chính của Râu Mèo gồm các chất thuộc nhóm flavonoid, terpenoid và dẫn xuất cuar acid caffeic. Trong đó, sinensetin, acid ursolic và acid rosmarinic là các thành phần hoạt chất chính của Râu Mèo [5] Nguồn trữ lƣợng râu mèo của tự nhiên ở Việt Nam là không nhiều [5].
Cây râu mèo mọc tự nhiên ở Ấn Độ, Indonesia, Malaysia, Thái Lan, Philipin các nƣớc Đông Dƣơng và cả ở Châu Phi [2]. Trên thế giới, Inđônêxia là nƣớc trồng nhiều râu mèo nhất. Ngoài khối lƣợng dƣợc liệu sử dụng nhiều trong 5 nƣớc, năm 1991 – 1995 nƣớc này xuất khẩu sang thị trƣờng châu Âu mỗi năm từ 170 tấn – 200 tấn râu mèo khô [5]. Ở Malaysia có 2 giống râu mèo tím và trắng đây là một loại thảo mộc truyền thống đƣợc sử dụng để điều trị bệnh tiểu đƣờng, thận và các rối loạn đƣờng tiết niệu, huyết áp cao và xƣơng hoặc đau cơ bắp.
Cây râu mèo đƣợc chế biến thành một loại trà, còn đƣợc gọi là trà Java, nó đã có thể giới thiệu về phía tây ở thế kỷ 20. Râu mèo là phổ biến tiêu thụ nhƣ là một loại trà thảo mộc. Các pha trà của Java cũng tƣơng tự nhƣ cho các loại trà khác. Nó đƣợc ngâm trong nƣớc nóng đun sôi khoảng ba phút, trƣớc khi đƣợc thêm vào với mật ong hoặc sữa.
Có khá nhiều sản phẩm thƣơng mại xuất phát từ cây râu mèo ở Malaysia [12]. Trong y học cổ truyền Việt Nam, râu mèo đƣợc sử dụng làm thuốc lợi tiểu trong điều trị bệnh viêm thận, sỏi thận, tê thấp, phù thũng, viêm gan. Bộ phận dùng của râu mèo là phần trên mặt đất. Theo Dƣợc điển Việt Nam III đã quy định Herba Othosiphonis spiralis là thân, cành mang lá, hoa đã phơi hay sấy khô của cây râu mèo [14].
Phân tích một số thành phần và nhóm hoạt chất trong râu mèo Herba Othosiphonis spiralis bằng phƣơng pháp sắc ký lớp mỏng kết hợp đo mật độ (TLC scanning) phục nghiên cứu tiêu chuẩn hoá cho thấy kết qủa định lƣợng sinensetin và acid ursolic có trong các mẫu dƣợc liệu râu mèo khảo sát đạt theo thứ tự từ 0,017 – 0,044 và 0,2 – 0,39%, tính theo khối lƣợng khô tuyệt đối. Tỷ lệ hàm lƣợng các thành phần nêu trên có trong lá cao hơn so với có trong cuộng gấp từ 5 – 20 lần (sinensetin) và 2 – 3 lần (ursolic acid). Hàm lƣợng sinensetin trong lá đạt 0,033 – 0,096% và trong cuộng là 0,0018 – 0,0100%. Hàm lƣợng acid ursolic trong lá đạt 0,32 – 0,06% và 0,11 – 0,21% trong cuộng [16].
Ngày nay ở Việt Nam, tiến bộ khoa học ngày một phát triển, kỹ thuật trồng và chăm sóc các cây nông nghiệp, công nghiệp và lâm nghiệp, cây dƣợc 6 liệu ngày một nâng cao cả về chất lƣợng và số lƣợng. Đứng trƣớc nhu cầu sử dụng thuốc có nguồn gốc thảo mộc ngày càng cao của ngƣời dân, việc nghiên cứu sử dụng phân vi sinh để phát triển cây dƣợc liệu Râu Mèo tại Việt Nam là hƣớng đi cần thiết trong đó có việc sử dụng phân bón vi sinh nhằm tạo ra sản phẩm hữu cơ sạch, đặc biệt trên đối tƣợng cây thuốc. Nghiên cứu một số loại phân bón vi sinh cho Râu Mèo ở vùng Thái Nguyên cho năng suất cao và chất lƣợng an toàn là rất cần thiết qua đó giúp chủ động cung cấp nguồn dƣợc liệu thay thế nguồn góc dƣợc liệu có sẵn trong tự nhiên. Cơ sở thực tiễn 2.