Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, luận án của nghiên cứu sinh có kết cấu gồm Phần tổng quan tình hình nghiên cứu, 3 chƣơng với 10 tiết. luan an 14 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu về truyền thông phát triển 1. Lược khảo các quan điểm cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lê-nin, tư tưởng Hồ Chí Minh liên quan đến truyền thông phát triển 1.
Quan điểm cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lê-nin Do các giới hạn quy định của hoàn cảnh lịch sử cũng nhƣ bởi giới hạn các vấn đề chính trị thực tiễn của thời đại mình, cả C. Ăng-ghen và V. Lê-nin không thể có những nghiên cứu độc lập về truyền thông. Tuy nhiên, các ông cũng đã đề cập, nêu ra nhiều quan điểm, luận điểm, tƣ tƣởng có ý nghĩa phƣơng pháp luận quan trọng cho các nghiên cứu hiện đại về truyền thông, vai trò của truyền thông.
Những tƣ tƣởng, quan điểm có tính chất nguyên tắc và phƣơng pháp luận ấy đƣợc thể hiện qua các ý tƣởng, quan điểm về vai trò báo chí, xuất bản, của công tác tƣ tƣởng, hoạt động tuyên truyền vô sản trong cuộc cách mạng của giai cấp công nhân. Tác giả cho rằng, đối với thực tiễn Việt Nam, khi nghiên cứu và ứng dụng các lý thuyết về truyền thông, về mô hình truyền thông, cũng cần thiết phải bắt đầu từ nghiên cứu tƣ tƣởng của chủ nghĩa Mác - Lê-nin về truyền thông. Điều đó đƣợc quy định bởi ba lý do: thứ nhất, chủ nghĩa Mác - Lê-nin, tƣ tƣởng Hồ Chí Minh là nền tảng thế giới quan và phƣơng pháp luận cho các nghiên cứu khoa học xã hội, lý luận chính trị vô sản nói chung và báo chí truyền thông nói riêng tại Việt Nam; thứ hai, những luận điểm có tính nguyên tắc đó vẫn giữ nguyên giá trị, phù hợp với bối cảnh lịch sử - chính trị của xã hội Việt Nam hiện đại; thứ ba, tiếp cận góc độ tính quy luật của sự phát triển khoa học, việc kế thừa các giá trị khoa học trong những luận điểm của chủ nghĩa Mác - Lê-nin không chỉ là tiền đề cho việc phát hiện các vấn đề chính trị xã hội mới đang đặt ra từ thực tiễn, mà còn là cơ sở phƣơng pháp luận để nhận thức và giải quyết các vấn đề ấy. Dƣới đây, tác giả sẽ trình bày một cách tóm tắt, cô đọng những phân tích của mình đối với các luận điểm cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lê-nin về báo chí, xuất bản… luan an 15 Thời kỳ những năm cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, khái niệm về truyền thông còn chƣa phổ biến rộng rãi, cũng chƣa có các công trình nghiên cứu chuyên sâu; phƣơng tiện truyền thông đại chúng chủ yếu nhất khi ấy là báo in và sách (xuất bản).
Do đó, theo tác giả, những quan điểm của chủ nghĩa Mác về báo in - tờ báo, báo chí, xuất bản cũng chính là nền móng và tiền đề quan trọng của nghiên cứu về truyền thông, truyền thông đại chúng, phƣơng tiện truyền thông đại chúng. Ăng-ghen đã nhận thức đƣợc vai trò đặc biệt của của báo chí với sự phát triển xã hội, trƣớc hết là trong sự nghiệp truyền bá tƣ tƣởng lý luận cách mạng. Các ông viết: … báo chí cách mạng dân chủ tự mình thấy và thừa nhận mình là chiến sỹ xã hội và là ngƣời không mệt mỏi trong việc vạch trần tội ác chính quyền của bọn giầu có, quyết tâm bảo vệ nền tự do của ý chí nhân dân. Nhiệm vụ đầu tiên của nền báo chí và xuất bản là ở chỗ làm thất bại mọi cơ sở của chế độ chính trị phản động đƣơng thời [40, 224].
Các nhà lý luận Mác-xít cũng không chỉ dừng ở việc đƣa ra các luận điểm có tính chất nguyên tắc về vai trò của báo chí xuất bản, về chức năng báo chí ở tuyên truyền chính trị nhƣ nhiều ngƣời lầm tƣởng, mà các ông đã sớm khẳng định báo chí, xuất bản còn phải thực hiện nhiệm vụ trên nhiều lĩnh vực khác nhau, nhất là văn hóa và giáo dục. Mác từng cho rằng: “xuất bản là chiếc đòn bẩy mạnh mẽ của văn hóa và của việc giáo dục tinh thần cho nhân dân. Xuất bản biến cuộc đấu tranh vật chất thành cuộc đấu tranh tƣ tƣởng, cuộc đấu tranh xƣơng và máu, cuộc đấu tranh tinh thần; cuộc đấu tranh của nhu cầu, những nhiệt tình; cuộc đấu tranh của lý luận, lý trí và tinh thần” [40, 182]. Các luận điểm này đƣợc công bố vào thời điểm mà nền báo chí, truyền thông của nhân loại đang có những bƣớc phát triển ban đầu hết sức quan trọng và đang đóng vai trò ngày càng to lớn trong đời sống xã hội.
Giai cấp tƣ sản đang sử dụng các công cụ truyền thông báo chí, xuất bản… nhƣ một công luan an 16 cụ và phƣơng tiện quan trọng trong cuộc đấu tranh giành, giữ và củng cố chính quyền thống trị của mình. Nhƣng cũng chính C. Ăng-ghen, thông qua các luận điểm nói trên, đã sớm nhận thấy vai trò to lớn của báo chí, xuất bản - những phƣơng tiện truyền thông thịnh hành khi ấy, trong cuộc đấu tranh giải phóng giai cấp công nhân, giải phóng nhân loại. Những tƣ tƣởng Mác-xít đầu tiên về báo chí truyền thông ấy của C.
Ăng-ghen sau này tiếp tục đƣợc V. Lê-nin kế thừa và phát triển. Ngay trong tác phẩm “Làm gì? Những vấn đề cấp bách trong phong trào chúng ta”, V. Lê-nin viết: Điểm xuất phát của hoạt động, bƣớc thực tiễn đầu tiên để tiến tới các tổ chức mong muốn…, phải là việc thành lập tờ báo chính trị toàn Nga.
Chúng ta cần trƣớc hết là tờ báo, không có nó thì không thể tiến hành đƣợc một cách có hệ thống cuộc tuyên truyền, cổ động hết sức có nguyên tắc và toàn diện [39, 10]. Cũng trong tác phẩm đó, V. Lê -nin đã khẳng định vai trò to lớn, sự cần thiết của việc thành lập một tờ báo chính trị toàn Nga, tờ báo cách mạng ấy, “không những là ngƣời tuyên truyền tập thể và cổ động tập thể mà còn là ngƣời tổ chức tập thể” [39, 210]. Báo chí cách mạng phải phục vụ cho các nhiệm vụ chính trị của cách mạng, do đó, có tính đảng.
Báo chí xuất bản của cách mạng cần đƣợc coi nhƣ “một bánh xe nhỏ và một cái đinh ốc” trong toàn bộ hệ thống guồng máy cách mạng do Đảng lãnh đạo. Tờ báo đó “giống nhƣ bộ phận của cái bễ khổng lồ thổi cho mỗi tia lửa của cuộc đấu tranh giai cấp và của sự phẫn nộ trong trong nhân dân bùng lên thành một đám cháy chung” [39, 218]. Có thể nêu ra một cách tóm tắt những quan điểm cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lê-nin về vai trò của báo chí, xuất bản, tuyên truyền cổ động chính trị - những hình thức hoạt động đầu tiên của truyền thông khi ấy: * Thứ nhất, báo chí, xuất bản, tuyên truyền cổ động chính trị… có vai trò và chức năng quan trọng trong tuyên truyền tinh thần cách mạng vô sản luan an 17 (cái mới) cho quần chúng nhân dân để nâng cao nhận thức, nâng cao tính tích cực cách mạng vô sản cho họ, hƣớng đến hình thành cho họ những hành vi cách mạng; * Thứ hai, báo chí, xuất bản, tuyên truyền cổ động chính trị… có vai trò và chức năng quan trọng trong hƣớng dẫn, cổ động việc thực hiện các hành vi cách mạng. Những quan điểm này trở thành nguyên tắc cốt lõi của truyền thông chính trị vô sản, của đảng của giai cấp công nhân trong sự nghiệp đấu tranh cách mạng của mình.
Nhất là trong điều kiện đảng cộng sản trở thành đảng cầm quyền, lãnh đạo toàn diện, trong đó có lãnh đạo công tác tuyên truyền, truyền thông. Cốt lõi đó là: báo chí, truyền thông phải phục vụ sự phát triển của cách mạng. Những quan điểm có tính nguyên tắc này tiếp tục đƣợc triển khai trong các nghiên cứu và thực tiễn hoạt động truyền thông của nhiều quốc gia, đảng chính trị. Điều đó không chỉ đƣợc thể hiện rõ trong thời kỳ cao trào trƣớc đây, khi hệ thống các nƣớc xã hội chủ nghĩa phổ biến trên thế giới, mà cả trong thời kỳ hiện nay vẫn tiếp tục là một trong các định hƣớng cơ bản đối với công tác tƣ tƣởng, hoạt động báo chí truyền thông của các đảng cộng sản, các đảng cánh tả…, nhất là của các đảng cộng sản và các chính phủ nhƣ ở Việt Nam, Trung Quốc, Cu Ba, Lào.
Tư tưởng Hồ Chí Minh liên quan đến truyền thông phát triển Chủ tịch Hồ Chí Minh là ngƣời vận dụng sáng tạo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lê-nin về truyền thông tại Việt Nam. Bác cũng không có một công trình nghiên cứu chuyên sâu nào về truyền thông, báo chí song tƣ tƣởng, phong cách và thực tiễn hoạt động báo chí, tuyên truyền của Ngƣời đã đặt nền móng cho truyền thông Việt Nam, bao gồm cả truyền thông phát triển. Nghiên cứu các quan điểm, tƣ tƣởng của Hồ Chí Minh cũng là điều bắt buộc khi nghiên cứu về truyền thông phát triển ở Việt Nam. Vận dụng chủ nghĩa Mác - Lê-nin, thông qua hoạt động thực tiễn bản thân không chỉ với tƣ cách một lãnh tụ cách mạng mà còn cả với tƣ cách một luan an 18 nhà báo cách mạng, Hồ Chí Minh sớm nhận ra rằng, báo chí là công cụ, phƣơng tiện sắc bén trong hoạt động truyền bá, giáo dục nâng cao ý thức chính trị cho quần chúng nhân dân trong cuộc đấu tranh tự giải phóng do chính đảng của giai cấp công nhân lãnh đạo.
Dĩ nhiên, ta cũng nên hiểu rằng, quan điểm của Bác về báo chí, tuyên truyền là quan điểm về truyền thông, truyền thông đại chúng hiện đại. Trong số các bài viết, bài nói chuyện của Ngƣời có nội dung về báo chí cách mạng, tác giả muốn đề cập và giới thiệu hai tác phẩm của Ngƣời: “Nói chuyện tại lớp đào tạo, huấn luyện cán bộ hợp tác xã nông nghiệp” ngày 13-3-1958, và “Bài nói tại Đại hội lần thứ hai Hội nhà báo Việt Nam”, ngày 16-4-1959 [41]. Chủ tịch Hồ Chí Minh cho rằng: “Tờ báo Đảng nhƣ những lớp huấn luyện giản đơn, thiết thực và rộng khắp. Nó dạy bảo chúng ta những điều cần biết làm về tuyên truyền, tổ chức, lãnh đạo và công tác.
Hàng ngày nó giúp nâng cao trình độ chính trị và năng suất công tác của chúng ta. Nếu cứ nhắm mắt làm việc, mà không xem báo Đảng, thì khác nào nhắm mắt đi đêm, nhất định sẽ lúng túng, hỏng việc”.