MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Đắk Lắk có tài nguyên đất đai phong phú đa dạng, thuận lợi cho phát triển sản xuất nông nghiệp hàng hoá, đặc biệt có 298.365,40 ha đất đỏ bazan, chiếm 22,73% diện tích tự nhiên (DTTN) toàn tỉnh (Phân viện Quy hoạch và Thiết kế Nông nghiệp miền Trung, 2005), đây là lợi thế của tỉnh về sản xuất cà phê, cao su, tiêu.so với cả nước. Trong các loại cây trồng hiện có, cà phê là cây công nghiệp phát triển nhanh trên địa bàn từ sau ngày thống nhất đất nước, năm 1975 có trên 3,7 ngàn ha cà phê, năm 1985 có 15 ngàn ha, năm 1990 tăng lên 76 ngàn ha (UBND tỉnh Đắk Lắk, 2011b), đến năm 2012 toàn tỉnh có 202,02 ngàn ha, với sản lượng 412.182 tấn cà phê nhân xô (Cục Thống kê Đắk Lắk, 2013), (UBND tỉnh Đắk Lắk, 2012) là mặt hàng xuất khẩu quan trọng, hàng năm giá trị xuất khẩu chiếm gần 90% kim ngạch của tỉnh (Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Đắk Lắk, 2010 a). Do vậy, cây cà phê đã trở thành thương hiệu gắn liền với địa danh của tỉnh.
Hiện tại cây cà phê đang được trồng thuần hoặc trồng xen với các cây che bóng khác. Khá nhiều kết quả nghiên cứu trước đây đã cho thấy: kỹ thuật trồng thuần cây cà phê không những dẫn đến chất lượng quả, dinh dưỡng đất bị suy giảm mà còn làm cạn kiệt đến nguồn tài nguyên nước. Ngược lại, trồng cà phê xen với một số cây lâu năm khác cho lợi nhuận cao hơn trên tổng giá trị sản phẩm thu được. Tuy nhiên, việc lựa chọn loại cây trồng xen hay che bóng nào để vừa đạt được hiệu quả kinh tế cao, vừa giảm nguy cơ thoái hóa đất là vấn đề đang được nhiều người quan tâm.
Trong thực tiễn sản xuất, bên cạnh phương thức trồng cà phê thuần cũng đã xuất hiện các điển hình canh tác cà phê kết hợp trồng xen các loại cây lâu năm khác vừa tăng được hiệu quả kinh tế, đa dạng hóa sản phẩm cây trồng, đồng thời cũng là cây bảo vệ cho cà phê. Các loại cây lâu năm trồng xen thường là các loại cây thân gỗ tầng cao, làm tăng độ che phủ của mặt đất, điều hòa chế độ nhiệt ẩm, góp phần điều tiết những thay đổi về điều kiện thời tiết, khí hậu của môi trường. Như vậy, vấn đề đặt ra ở đây là tìm kiếm loại cây trồng mới có giá trị kinh tế cao, dễ chăm sóc, phù hợp với điều kiện kinh tế của người dân trồng xen vào trong vườn cà phê hoặc trồng thay thế diện tích cà phê kém hiệu quả để tăng thu nhập trên một đơn vị diện tích, góp phần bảo vệ môi trường sinh thái và sử dụng đất bền vững là rất cần thiết. Huyện Krông Năng nằm về phía Đông Bắc của tỉnh Đắk Lắk, cách trung tâm thành phố Buôn Ma Thuột 50 km.
Có diện tích tự nhiên 61.479 ha, chiếm 4,68% so với tổng DTTN toàn tỉnh Đắk Lắk. Trong đó nhóm đất đỏ với 2 đơn vị phân loại đất đỏ bazan có diện tích 37.604,00 ha, chiếm 61,17% DTTN của huyện và chiếm 12,62% diện tích đất đỏ bazan của tỉnh (Phân viện Quy hoạch và Thiết kế Nông nghiệp miền Trung, 2005, 2010). Là huyện có diện tích cà phê lớn thứ 3 của tỉnh với 26.013 ha, chiếm 50,90% diện tích đất nông nghiệp của huyện và chiếm 13,45% diện tích cà phê của toàn tỉnh (Cục Thống kê tỉnh Đắk Lắk, 2013). Tuy nhiên, việc canh tác cà phê của người dân trên địa bàn huyện chủ yếu trồng thuần, chưa chú ý đến việc phát triển bền vững vườn cây, đây là biện pháp canh tác thiếu tính lâu bền, không bảo vệ môi trường.
Do đó, trong thực tiễn sản xuất đã xuất hiện các mô hình cà phê trồng xen với các loại cây lâu năm như hồ tiêu, sầu riêng… vừa tăng được hiệu quả kinh tế, đa dạng hóa sản phẩm cây trồng, đồng thời cũng là cây bảo vệ cho cà phê. Như vậy, vấn đề đặt ra ở đây không phải là chặt bỏ cây cà phê mà quan trọng là đưa loại cây trồng mới có giá trị kinh tế cao, dễ chăm sóc, phù hợp với điều kiện kinh tế của người dân vào trồng xen trong vườn cà phê nhằm tăng thu nhập cho nông hộ trên một đơn vị diện tích sử dụng đất. Cây mắc ca (Macadamia integrifolia) là cây trồng mới, năm 2004 được đưa về trồng khảo nghiệm trên địa bàn huyện. Bước đầu cho thấy các mô hình trồng xen mắc ca với cà phê sinh trưởng và phát triển rất có triển vọng.
Mắc ca là cây trồng lấy hạt nổi tiếng trên thế giới, có giá trị kinh tế rất cao, là loại cây ăn quả hạt vỏ cứng có nhân ngon và bổ nhất trên thế giới (Hoàng Hòe và cs., 2010; Nguyễn Công Tạn, 2010). Cây mắc ca có hàm lượng dầu tới 78%, cao hơn hẳn lạc nhân 44,8%, nhân điều 47%, hạnh nhân 51%, hạch đào 63% (Nguyễn Công Tạn, 2012). Vì vậy, việc trồng cà phê xen cây mắc ca đã là lựa chọn của nhiều nông dân trồng cà phê. Tuy nhiên, trên 2 địa bàn tỉnh Đắk Lắk nói chung và huyện Krông Năng nói riêng, chưa có một nghiên cứu nào nhằm góp phần làm rõ cơ sở khoa học cho việc định hướng sử dụng hợp lý quỹ đất đỏ bazan trồng cà phê của huyện.
Xuất phát từ thực tế trên, chúng tôi thực hiện đề tài: “Nghiên cứu thực trạng và đề xuất sử dụng đất đỏ bazan trồng cà phê xen mắc ca trên địa bàn huyện Krông Năng, tỉnh Đắk Lắk”. Mục tiêu nghiên cứu Đánh giá thực trạng sản xuất cà phê và tính hiệu quả của việc trồng cà phê xen mắc ca trên đất đỏ bazan tại huyện Krông Năng. Đánh giá khả năng thích hợp của đất đai đối với cây mắc ca và đề xuất định hướng sử dụng đất phát triển phương thức trồng cà phê xen mắc ca trên đất đỏ bazan tại huyện Krông Năng. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn 3.
Ý nghĩa khoa học Hoàn thiện cơ sở lý luận và thực tiễn về sử dụng đất theo phương thức trồng cà phê xen mắc ca phục vụ quy hoạch cây lâu năm, nhiều tầng, nhiều tán trên một đơn vị diện tích sử dụng đất. Ý nghĩa thực tiễn Tăng thu nhập của người trồng cà phê ở huyện Krông Năng và những vùng có điều kiện sinh thái tương tự theo hướng đa dạng hóa nông sản hàng hóa bằng phương thức trồng cà phê xen mắc ca để nâng cao hiệu quả sử dụng đất, tạo ra nhiều sản phẩm cho xã hội, gia tăng tổng thu nhập, góp phần bảo vệ đất nông nghiệp. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4. Đối tượng nghiên cứu Đất đỏ bazan và một số loại đất khác đang trồng cà phê tại huyện Krông Năng, tỉnh Đắk Lắk.
Tuy nhiên, do tỷ lệ diện tích cà phê đang trồng trên đất đỏ bazan chiếm tỷ lệ hơn 90% nên nghiên cứu sẽ đi sâu tìm hiểu về loại đất này. Cây mắc ca (Macadamia integrifolia) trồng xen trong vườn cà phê vối (Coffea canephora var. Hiệu quả trồng cà phê xen mắc ca huyện Krông Năng. Phạm vi nghiên cứu Khu vực đất đỏ bazan đang trồng cà phê huyện Krông Năng, tỉnh Đắk Lắk.
Đề tài nghiên cứu mang tính ứng dụng. Do mắc ca và cà phê là hai cây lâu năm thời gian nghiên cứu có giới hạn đối với nghiên cứu sinh nên không thể bố trí thí nghiệm ngay từ lúc mới trồng. Vì vậy, trong phần nghiên cứu các mô hình trồng cà phê vối xen mắc ca, chúng tôi lựa chọn một số vườn cây đại diện đã có sẵn trong sản xuất để khảo sát một giai đoạn nhất định trong toàn bộ chu kỳ kinh doanh, với hy vọng chỉ ra được chiều hướng phát triển chung của các hệ thống xen canh này trong việc định hướng sử dụng hợp lý đất đỏ bazan trồng cà phê tại huyện Krông Năng nói riêng và các tỉnh Tây Nguyên nói chung. Những đóng góp mới của luận án Khẳng định được hiệu quả sử dụng đất của loại hình cà phê xen mắc ca trên đất đỏ bazan huyện Krông Năng và khả năng phát triển trên diện rộng ở tỉnh Đắk Lắk làm cơ sở cho việc định hướng sử dụng bền vững quỹ đất đỏ bazan.
Xác định được khả năng thích hợp về điều kiện khí hậu và tính chất đất đỏ bazan đối với việc trồng cà phê xen mắc ca để đề xuất phát triển diện tích trồng cà phê xen mắc ca của huyện Krông Năng đến năm 2020. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn về sử dụng đất nông nghiệp và trồng xen đối với cây cà phê 1. Khái niệm sử dụng đất nông nghiệp và hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp 1.
Khái niệm sử dụng đất nông nghiệp Sử dụng đất nông nghiệp là một hệ thống các biện pháp nhằm điều hòa mối quan hệ người - đất trong tổ hợp với nguồn tài nguyên thiên nhiên khác và môi trường vốn để sản xuất nông nghiệp tạo ra lợi ích, tùy vào mức độ phát triển kinh tế, xã hội, ý thức của loài người về môi trường sinh thái được nâng cao, phạm vi sử dụng đất nông nghiệp được mở rộng ra các mặt sản xuất, sinh hoạt, sinh thái (Nguyễn Đình Bồng, 2012). Trong mỗi phương thức sản xuất nhất định, việc sử dụng đất theo yêu cầu của sản xuất và đời sống cần căn cứ vào thuộc tính tự nhiên của đất đai. Với vai trò là nhân tố cơ bản của sản xuất, các nhiệm vụ và nội dung sử dụng đất nông nghiệp được thể hiện ở các khía cạnh sau: - Sử dụng đất hợp lý về mặt không gian, hình thành hiệu quả kinh tế không gian sử dụng đất. - Phân phối hợp lý cơ cấu đất đai trên diện tích đất đai được sử dụng, hình thành cơ cấu sử dụng đất.
- Quy mô sử dụng đất cần có sự tập trung thích hợp, hình thành quy mô kinh tế sử dụng đất. - Giữ mật độ sử dụng đất đai thích hợp, hình thành việc sử dụng đất đai một cách kinh tế, tập trung, thâm canh (Phạm Tiến Dũng, 2009). Đất nông nghiệp được phân chia chi tiết thành đất sử dụng cho sản xuất nông nghiệp, đất sử dụng cho lâm nghiệp, đất nuôi trồng thuỷ sản và đất sản xuất muối. Trong đất sản xuất nông nghiệp có đất trồng cây công nghiệp lâu năm.
Sản phẩm thu hoạch chính của cây lâu năm chủ yếu để làm nguyên liệu cho công nghiệp chế biến mới sử dụng được gồm chủ yếu là chè, cà phê, cao su, hồ tiêu, điều, ca cao, dừa,…(Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2007).