Luận Văn Thạc Sĩ: Khả Năng Sinh Trưởng Và Phát Triển Của Các Tổ Hợp Ngô Lai Tại Thái Nguyên

Nghiên cứu khả năng sinh trưởng và phát triển của các tổ hợp ngô lai tại Thái Nguyên, đánh giá tiềm năng năng suất và ứng dụng thực tiễn trong nông nghiệp.

• Tác giả: Trương Quý Việt
• Người hướng dẫn: TS. Trần Minh Quân
• Trường học: Đại học Thái Nguyên - Trường Đại học Nông Lâm
• Chuyên ngành: Khoa học cây trồng
• Đề tài: Nghiên cứu khả năng sinh trưởng và phát triển của một số tổ hợp ngô lai tại Thái Nguyên
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU
• 1.1. Cơ sở khoa học của đề tài
• 1.2. Tình hình sản xuất ngô trên thế giới và Việt Nam
• 1.2.1. Tình hình sản xuất ngô trên thế giới
• 1.2.2. Tình hình sản xuất ngô ở Việt Nam
• 1.2.3. Tình hình sản xuất ngô ở Thái Nguyên
• 1.3. Tình hình nghiên cứu về giống ngô lai trên thế giới và trong nước
• 1.3.1. Nghiên cứu ngô lai trên thế giới
• 1.3.2. Kết quả nghiên cứu chọn tạo giống ngô ở Việt Nam
• 2. ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Cách bố trí thí nghiệm
• 2.3.2. Quy trình kỹ thuật
• 2.3.3. Các chỉ tiêu theo dõi
• 2.3.3.1. Chỉ tiêu sinh trưởng
• 2.3.3.2. Các chỉ tiêu về chống chịu
• 2.3.3.3. Các chỉ tiêu về năng suất
• 2.3.4. Phân tích và xử lý số liệu
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Kết quả nghiên cứu các giai đoạn sinh trưởng và phát triển của các tổ hợp ngô lai vụ Thu Đông 2015 và vụ Xuân 2016 tại tỉnh Thái Nguyên
• 3.1.1. Giai đoạn từ gieo đến trỗ cờ
• 3.1.2. Giai đoạn từ gieo đến tung phấn
• 3.1.3. Giai đoạn từ gieo đến phun râu
• 3.1.4. Giai đoạn từ gieo đến chín sinh lý
• 3.1.5. Một số chỉ tiêu hình thái, sinh lý của các tổ hợp lai tham gia thí nghiệm vụ Thu Đông 2015 và vụ Xuân 2016
• 3.1.5.1. Chiều cao cây
• 3.1.5.2. Chiều cao đóng bắp
• 3.1.5.3. Số lá trên cây
• 3.1.5.4. Chỉ số diện tích lá (LAI)
• 3.1.5.5. Tốc độ tăng trưởng chiều cao cây
• 3.1.6. Khả năng chống chịu của các tổ hợp ngô lai trong thí nghiệm vụ Thu Đông 2015 và vụ Xuân 2016 tại Thái Nguyên
• 3.1.6.1. Khả năng chống chịu sâu bệnh của các tổ hợp lai thí nghiệm
• 3.1.6.2. Khả năng chống đổ của các tổ hợp ngô tham gia thí nghiệm
• 3.1.7. Trạng thái cây, trạng thái bắp, độ bao bắp của các tổ hợp ngô tham gia thí nghiệm vụ Thu Đông 2015 và vụ Xuân 2016 tại Thái Nguyên
• 3.1.7.1. Trạng thái cây
• 3.1.7.2. Trạng thái bắp
• 3.1.8. Các yếu tố cấu thành năng suất và năng suất của các THL thí nghiệm vụ Thu Đông 2015 và vụ Xuân 2016 tại Thái Nguyên
• 3.1.8.1. Số bắp trên cây
• 3.1.8.2. Chiều dài bắp
• 3.1.8.3. Đường kính bắp
• 3.1.8.4. Số hàng trên bắp
• 3.1.8.5. Số hạt trên hàng
• 3.1.8.6. Khối lượng nghìn hạt
• 3.1.8.7. Năng suất lý thuyết
• 3.1.8.8. Năng suất thực thu
• 4. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu ngô lai tại Thái Nguyên

Nghiên cứu tập trung vào sinh trưởng và phát triển của các tổ hợp ngô lai tại Thái Nguyên, một khu vực có điều kiện khí hậu và đất đai đặc thù. Mục tiêu chính là xác định các giống ngô lai có năng suất cao và khả năng chống chịu tốt với điều kiện sinh thái địa phương. Nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng trong việc cải thiện năng suất ngô và đóng góp vào nông nghiệp bền vững.

1.1. Cơ sở khoa học của nghiên cứu

Nghiên cứu dựa trên cơ sở khoa học về khoa học cây trồng và kỹ thuật trồng ngô. Giống ngô lai được coi là yếu tố quyết định trong việc tăng năng suất, chiếm 35-50% mức tăng năng suất toàn cầu. Việc đánh giá các tổ hợp ngô lai giúp loại bỏ những giống kém hiệu quả và chọn lọc những giống có đặc điểm sinh trưởng tốt, chống chịu sâu bệnh và năng suất cao.

1.2. Tình hình sản xuất ngô trên thế giới và Việt Nam

Ngô là cây lương thực quan trọng toàn cầu, với sản lượng đạt 1.021,62 triệu tấn năm 2014. Mỹ và Trung Quốc là hai nước dẫn đầu về sản xuất ngô. Tại Việt Nam, ngô là cây lương thực thứ hai sau lúa, nhưng sản lượng chưa đáp ứng nhu cầu, dẫn đến nhập khẩu lớn. Nghiên cứu này nhằm giải quyết vấn đề này bằng cách phát triển các giống ngô lai phù hợp với điều kiện địa phương.

II. Phương pháp nghiên cứu và kết quả

Nghiên cứu được thực hiện qua hai vụ Thu Đông 2015 và Xuân 2016 tại Thái Nguyên. Các tổ hợp ngô lai được đánh giá dựa trên các chỉ tiêu sinh trưởng, phát triển, khả năng chống chịu, và năng suất. Kết quả cho thấy sự khác biệt đáng kể giữa các giống về chiều cao cây, số lá, và năng suất thực thu.

2.1. Đánh giá các giai đoạn sinh trưởng

Các giai đoạn sinh trưởng của ngô lai được theo dõi từ gieo hạt đến chín sinh lý. Kết quả cho thấy các giống có thời gian sinh trưởng ngắn hơn thường cho năng suất cao hơn. Các chỉ tiêu như chiều cao cây, số lá, và chỉ số diện tích lá được đo lường để đánh giá khả năng phát triển của từng giống.

2.2. Khả năng chống chịu và năng suất

Các tổ hợp ngô lai được đánh giá về khả năng chống chịu sâu bệnh và chống đổ. Kết quả cho thấy một số giống có khả năng chống chịu tốt với điều kiện bất lợi như hạn hán và sâu bệnh. Năng suất thực thu của các giống dao động từ 6,5 đến 8,2 tấn/ha, trong đó một số giống nổi bật với năng suất cao và chất lượng hạt tốt.

III. Ý nghĩa và ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu này cung cấp cơ sở khoa học để lựa chọn các tổ hợp ngô lai phù hợp với điều kiện sinh thái tại Thái Nguyên. Kết quả nghiên cứu có thể ứng dụng trong việc phát triển các giống ngô mới, góp phần tăng năng suất ngô và giảm phụ thuộc vào nhập khẩu. Đồng thời, nghiên cứu cũng hỗ trợ quản lý cây trồng hiệu quả hơn trong bối cảnh biến đổi khí hậu.

3.1. Ý nghĩa khoa học

Nghiên cứu đóng góp vào việc hiểu biết sâu hơn về đặc điểm sinh trưởng và phát triển của các tổ hợp ngô lai trong điều kiện cụ thể. Đây là nguồn tài liệu tham khảo quan trọng cho các nhà nghiên cứu, sinh viên, và cán bộ nông nghiệp.

3.2. Ý nghĩa thực tiễn

Kết quả nghiên cứu giúp lựa chọn các giống ngô lai có năng suất cao và chống chịu tốt, phù hợp với điều kiện địa phương. Điều này góp phần phát triển nông nghiệp bền vững và cải thiện đời sống nông dân tại Thái Nguyên.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Cây ngô là một trong những cây lương thực quan trọng trên thế giới, đóng vai trò thiết yếu trong sản xuất nông nghiệp và công nghiệp chế biến. Theo số liệu của FAOSTAT năm 2016, diện tích trồng ngô toàn cầu đạt khoảng 183,32 triệu ha với sản lượng 1.021,62 triệu tấn, tăng trưởng đáng kể so với năm 2003. Ở Việt Nam, ngô là cây lương thực thứ hai sau lúa, với diện tích trồng năm 2014 đạt 1,178 triệu ha, năng suất trung bình 44,1 tạ/ha và sản lượng 5,2 triệu tấn. Tuy nhiên, sản xuất ngô trong nước chưa đáp ứng đủ nhu cầu, dẫn đến nhập khẩu khoảng 7,6 triệu tấn ngô năm 2015, gây áp lực lớn lên ngành chăn nuôi và kinh tế quốc gia.

Tỉnh Thái Nguyên, với điều kiện khí hậu và đất đai đặc thù, là vùng trọng điểm sản xuất ngô miền núi phía Bắc, chiếm khoảng 38,3% diện tích ngô cả nước. Năng suất ngô tại đây còn thấp, trung bình khoảng 40,9 tạ/ha năm 2014, do nhiều yếu tố bất lợi như khí hậu khắc nghiệt, đất nghèo dinh dưỡng và kỹ thuật canh tác truyền thống. Việc nghiên cứu và lựa chọn các tổ hợp ngô lai có năng suất cao, khả năng chống chịu tốt phù hợp với điều kiện sinh thái Thái Nguyên là rất cần thiết để nâng cao hiệu quả sản xuất, giảm nhập khẩu và phát triển bền vững ngành nông nghiệp địa phương.

Mục tiêu nghiên cứu là đánh giá khả năng sinh trưởng, phát triển, chống chịu sâu bệnh và đổ ngã của một số tổ hợp ngô lai mới tại Thái Nguyên trong hai vụ Thu Đông 2015 và Xuân 2016, từ đó xác định tổ hợp lai có năng suất cao, thích nghi tốt với điều kiện địa phương. Nghiên cứu góp phần làm cơ sở khoa học cho việc chọn giống, cải tiến kỹ thuật canh tác và phát triển sản xuất ngô tại Thái Nguyên, đồng thời hỗ trợ chiến lược phát triển nông nghiệp của tỉnh trong giai đoạn tới.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết về ưu thế lai (heterosis) và sinh trưởng phát triển cây ngô. Ưu thế lai được hiểu là hiện tượng con lai có sức sống mạnh hơn bố mẹ, sinh trưởng nhanh hơn và năng suất cao hơn. Các mô hình sinh trưởng cây ngô phân chia thành hai giai đoạn chính: sinh trưởng sinh dưỡng (từ gieo đến trỗ cờ) và sinh trưởng sinh thực (từ trỗ cờ đến chín sinh lý). Các khái niệm chính bao gồm:

• Giai đoạn sinh trưởng sinh dưỡng: Thời kỳ cây phát triển lá, thân, rễ, chuẩn bị cho quá trình sinh sản.
• Giai đoạn sinh trưởng sinh thực: Thời kỳ hình thành và phát triển bông, thụ phấn, tạo hạt và chín.
• Chỉ số diện tích lá (LAI): Tỷ lệ diện tích lá trên diện tích đất, phản ánh khả năng quang hợp.
• Khả năng chống chịu: Bao gồm chống đổ thân, đổ rễ và khả năng kháng sâu bệnh.
• Năng suất lý thuyết và năng suất thực thu: Đánh giá tiềm năng và hiệu quả sản xuất của giống.

Lý thuyết ưu thế lai và các mô hình sinh trưởng giúp giải thích sự khác biệt về năng suất và khả năng thích nghi của các tổ hợp ngô lai trong điều kiện sinh thái khác nhau.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được thực hiện tại phường Quang Vinh, thành phố Thái Nguyên, trên đất cát pha chuyên trồng màu, trong hai vụ Thu Đông 2015 (từ 12/8 đến 12/12/2015) và Xuân 2016 (từ 18/2 đến 28/6/2016). Đối tượng nghiên cứu gồm 6 tổ hợp ngô lai mới do Viện Nghiên cứu Ngô chọn tạo và một giống đối chứng NK7328 của Công ty Syngenta Việt Nam.

Thí nghiệm được bố trí theo kiểu khối ngẫu nhiên hoàn chỉnh (RCBD) với 7 công thức, mỗi công thức 3 lần nhắc lại, diện tích mỗi ô thí nghiệm 14 m². Mật độ gieo 5,7 vạn cây/ha, khoảng cách 70cm x 25cm, gieo 1 cây/hốc. Phân bón hữu cơ và hóa học được bón theo quy trình chuẩn, tưới nước đảm bảo độ ẩm trong các giai đoạn quan trọng.

Các chỉ tiêu theo dõi gồm: thời gian các giai đoạn sinh trưởng (gieo đến trỗ cờ, tung phấn, phun râu, chín sinh lý), chiều cao cây, số lá, chỉ số diện tích lá, tốc độ tăng trưởng chiều cao, khả năng chống chịu sâu bệnh và đổ ngã, các chỉ tiêu năng suất (số bắp/cây, kích thước bắp, khối lượng 1000 hạt, năng suất lý thuyết và thực thu). Số liệu được thu thập định kỳ, xử lý bằng phần mềm Excel và IRRISTAT 5, với cỡ mẫu 21 ô thí nghiệm.

Phương pháp phân tích số liệu bao gồm so sánh trung bình, phân tích sai khác nhỏ nhất có ý nghĩa (LSD) với mức ý nghĩa 95%, nhằm đánh giá sự khác biệt giữa các tổ hợp ngô lai và giống đối chứng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thời gian sinh trưởng và phát triển
   Thời gian từ gieo đến trỗ cờ của các tổ hợp lai dao động từ 53-55 ngày (vụ Thu Đông 2015) và 66-68 ngày (vụ Xuân 2016), ngắn hơn giống đối chứng 3-5 ngày (60 và 70 ngày). Thời gian từ gieo đến tung phấn và phun râu cũng sớm hơn giống đối chứng khoảng 2-5 ngày. Thời gian từ gieo đến chín sinh lý của các tổ hợp lai dao động từ 92-108 ngày (vụ Thu Đông) và 111-115 ngày (vụ Xuân), tương đương hoặc ngắn hơn giống đối chứng.

2. Chỉ tiêu hình thái và sinh lý
   Chiều cao cây và chiều cao đóng bắp của các tổ hợp lai đạt trung bình 180-200 cm, thấp hơn hoặc tương đương giống đối chứng, giúp giảm nguy cơ đổ ngã. Số lá trên cây dao động từ 14-16 lá, chỉ số diện tích lá (LAI) đạt khoảng 3,5-4,0 m²/m² đất, phản ánh khả năng quang hợp tốt. Tốc độ tăng trưởng chiều cao cây cao nhất ở giai đoạn 30-50 ngày sau gieo, phù hợp với điều kiện sinh thái Thái Nguyên.

3. Khả năng chống chịu sâu bệnh và đổ ngã
   Các tổ hợp lai có mức độ nhiễm sâu đục thân Chilo partellus và bệnh gỉ sắt thấp hơn 10% so với giống đối chứng. Tỷ lệ đổ rễ và đổ thân dưới 5%, đạt mức tốt theo tiêu chuẩn ngành. Khả năng chống chịu này giúp duy trì năng suất ổn định trong điều kiện khí hậu và sâu bệnh phức tạp.

4. Năng suất và các yếu tố cấu thành
   Năng suất thực thu của các tổ hợp lai đạt từ 70-85 tạ/ha, cao hơn giống đối chứng khoảng 15-20%. Số bắp trên cây trung bình 1,1-1,3 bắp, chiều dài bắp 18-22 cm, đường kính bắp 4,5-5,5 cm. Khối lượng 1000 hạt đạt 280-320 g, tỷ lệ hạt/bắp trên 80%. Năng suất lý thuyết và thực thu có sự tương quan chặt chẽ, chứng tỏ tổ hợp lai có tiềm năng năng suất cao và ổn định.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy các tổ hợp ngô lai mới có thời gian sinh trưởng ngắn hơn hoặc tương đương giống đối chứng, giúp thích nghi tốt với khung thời vụ và điều kiện khí hậu Thái Nguyên. Việc rút ngắn thời gian sinh trưởng góp phần giảm rủi ro do thời tiết bất lợi, đồng thời tăng khả năng luân canh cây trồng.

Chỉ tiêu hình thái như chiều cao cây và số lá phù hợp giúp cây phát triển cân đối, giảm nguy cơ đổ ngã, đồng thời chỉ số diện tích lá cao tạo điều kiện quang hợp hiệu quả, tăng tích lũy sinh khối. Khả năng chống chịu sâu bệnh và đổ ngã của các tổ hợp lai được cải thiện rõ rệt so với giống đối chứng, phù hợp với điều kiện sinh thái miền núi, nơi có nhiều áp lực sâu bệnh và thời tiết khắc nghiệt.

Năng suất thực thu cao hơn 15-20% so với giống đối chứng thể hiện hiệu quả của việc chọn tạo và ứng dụng các tổ hợp lai mới. So sánh với các nghiên cứu trong nước và quốc tế, kết quả này phù hợp với xu hướng tăng năng suất nhờ ưu thế lai và cải tiến kỹ thuật canh tác. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh năng suất và các chỉ tiêu sinh trưởng giữa các tổ hợp lai và giống đối chứng để minh họa rõ nét sự khác biệt.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Phát triển và nhân rộng các tổ hợp ngô lai ưu tú
   Khuyến khích các địa phương và doanh nghiệp nông nghiệp tại Thái Nguyên áp dụng các tổ hợp ngô lai có năng suất cao, khả năng chống chịu tốt trong sản xuất đại trà. Mục tiêu tăng năng suất trung bình lên 80 tạ/ha trong vòng 3 năm tới.

2. Tăng cường đào tạo kỹ thuật canh tác và quản lý sâu bệnh
   Tổ chức các lớp tập huấn cho nông dân về kỹ thuật gieo trồng, bón phân, tưới nước và phòng trừ sâu bệnh phù hợp với đặc điểm sinh trưởng của các tổ hợp lai. Thời gian triển khai trong 1-2 năm, do Sở Nông nghiệp và các trung tâm khuyến nông chủ trì.

3. Đẩy mạnh nghiên cứu và thử nghiệm giống mới
   Tiếp tục phối hợp với Viện Nghiên cứu Ngô và các đơn vị nghiên cứu để lai tạo, đánh giá các tổ hợp lai mới có khả năng thích nghi cao hơn với biến đổi khí hậu và điều kiện đất đai địa phương. Thời gian nghiên cứu 3-5 năm.

4. Xây dựng hệ thống giám sát và hỗ trợ kỹ thuật liên tục
   Thiết lập mạng lưới giám sát sinh trưởng, sâu bệnh và năng suất tại các vùng trồng ngô trọng điểm, cung cấp thông tin kịp thời cho nông dân và nhà quản lý. Chủ thể thực hiện là các cơ quan quản lý nông nghiệp địa phương, triển khai trong 1 năm đầu và duy trì liên tục.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu và cán bộ khoa học nông nghiệp
   Sử dụng kết quả nghiên cứu làm cơ sở khoa học để phát triển giống ngô lai mới, cải tiến kỹ thuật canh tác và nghiên cứu sâu hơn về sinh trưởng cây ngô trong điều kiện miền núi.

2. Nông dân và hợp tác xã trồng ngô tại Thái Nguyên và các vùng tương tự
   Áp dụng các tổ hợp ngô lai ưu tú và kỹ thuật canh tác được đề xuất để nâng cao năng suất, giảm thiểu rủi ro do sâu bệnh và điều kiện khí hậu bất lợi.

3. Doanh nghiệp sản xuất và kinh doanh giống cây trồng
   Tham khảo để lựa chọn, sản xuất và cung ứng các giống ngô lai phù hợp với thị trường địa phương, đồng thời phát triển các sản phẩm giống mới dựa trên kết quả nghiên cứu.

4. Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách nông nghiệp
   Dựa trên kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách hỗ trợ phát triển giống ngô lai, thúc đẩy sản xuất nông nghiệp bền vững và đảm bảo an ninh lương thực tại địa phương.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao cần nghiên cứu các tổ hợp ngô lai mới tại Thái Nguyên?
   Vì Thái Nguyên có điều kiện sinh thái đặc thù, khí hậu khắc nghiệt và đất đai nghèo dinh dưỡng, việc chọn lựa tổ hợp ngô lai phù hợp giúp tăng năng suất, khả năng chống chịu sâu bệnh và thích nghi với môi trường, giảm nhập khẩu ngô.

2. Các tổ hợp ngô lai nghiên cứu có ưu điểm gì so với giống đối chứng?
   Các tổ hợp lai có thời gian sinh trưởng ngắn hơn, năng suất thực thu cao hơn 15-20%, khả năng chống chịu sâu bệnh và đổ ngã tốt hơn, phù hợp với điều kiện canh tác tại Thái Nguyên.

3. Phương pháp thí nghiệm được thực hiện như thế nào?
   Thí nghiệm bố trí theo khối ngẫu nhiên hoàn chỉnh với 7 công thức, 3 lần nhắc lại, trên đất cát pha, mật độ gieo 5,7 vạn cây/ha, theo dõi các chỉ tiêu sinh trưởng, chống chịu và năng suất trong hai vụ Thu Đông 2015 và Xuân 2016.

4. Làm thế nào để áp dụng kết quả nghiên cứu vào sản xuất thực tế?
   Nông dân và các đơn vị sản xuất nên lựa chọn các tổ hợp ngô lai ưu tú được xác định trong nghiên cứu, áp dụng quy trình kỹ thuật canh tác phù hợp, đồng thời tham gia các lớp tập huấn kỹ thuật do cơ quan chuyên môn tổ chức.

5. Nghiên cứu có thể hỗ trợ gì cho chính sách phát triển nông nghiệp?
   Cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng chính sách phát triển giống cây trồng, hỗ trợ đầu tư thâm canh, nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm, góp phần đảm bảo an ninh lương thực và phát triển kinh tế nông thôn bền vững.

Kết luận

• Các tổ hợp ngô lai nghiên cứu tại Thái Nguyên có thời gian sinh trưởng ngắn hơn hoặc tương đương giống đối chứng, phù hợp với điều kiện sinh thái địa phương.
• Chỉ tiêu hình thái và sinh lý như chiều cao cây, số lá, chỉ số diện tích lá đạt mức tốt, giúp cây phát triển cân đối và tăng khả năng quang hợp.
• Khả năng chống chịu sâu bệnh và đổ ngã của các tổ hợp lai được cải thiện rõ rệt, góp phần duy trì năng suất ổn định.
• Năng suất thực thu của các tổ hợp lai cao hơn giống đối chứng từ 15-20%, thể hiện tiềm năng ứng dụng trong sản xuất đại trà.
• Đề xuất nhân rộng các tổ hợp lai ưu tú, tăng cường đào tạo kỹ thuật và tiếp tục nghiên cứu giống mới để phát triển bền vững ngành ngô tại Thái Nguyên.

Tiếp theo, cần triển khai các giải pháp khuyến nghị, đồng thời mở rộng nghiên cứu đánh giá trong các vụ tiếp theo để củng cố và hoàn thiện dữ liệu khoa học. Các cơ quan quản lý, nhà nghiên cứu và nông dân được khuyến khích phối hợp chặt chẽ nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất ngô, góp phần phát triển kinh tế nông nghiệp địa phương và quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở khoa học của đề tài Trong sản xuất nông nghiệp để cải thiện năng suất ngô, giống là một nhân tố quyết định, các biện pháp kỹ thuật canh tác chỉ có thể đạt được hiệu quả cao trên cơ sở các giống tốt. Ước tính của các nhà khoa học thì có khoảng 35 đến 50% mức tăng năng suất hạt của các cây lương thực trên thế giới là nhờ việc đưa vào sản xuất những giống tốt. Ở nước ta, từ năm 1981 đến 1996 giống đã đóng góp cho sự tăng sản lượng cây trồng lên 43,68%, trong khi đó yếu tố phân bón hóa học - thuốc bảo vệ thực vật và yếu tố thủy lợi đóng góp với các tỷ lệ tương ứng là 32,57% và 31,97%, thấp hơn khoảng 10% so với giống (Phan Huy Thông, 2007) [25].

Đối với sản xuất ngô, muốn phát triển theo hướng hàng hoá với sản lượng cao, quy mô lớn nhằm phục vụ nhu cầu thị trường, cần phải có các biện pháp hữu hiệu như thay thế các giống ngô cũ năng suất thấp bằng các giống ngô mới năng suất cao, chống chịu tốt. Hiện nay, trong lĩnh vực nghiên cứu chọn tạo những giống ngô lai mới Việt Nam đã có những thành công bước đầu, đã tạo ra nhiều giống ngô lai năng suất cao, chất lượng tốt phù hợp với nhiều vùng sinh thái. Các giống ngô lai của Việt Nam chọn tạo có khả năng chống chịu với điều kiện ngoại cảnh bất thuận tốt hơn và giá thành rẻ hơn so với các giống được sản xuất bởi các công ty nước ngoài. Tuy nhiên, trong quá trình chọn tạo các giống ngô mới thì công tác đánh giá các tổ hợp lại là bước rất quan trọng qua đó loại bỏ được những tổ hợp lai có những yếu điểm như: Thời gian sinh trưởng dài, cây quá cao, chống đổ kém, dễ nhiễm sâu bệnh hại, năng suất thấp… Các tổ hợp lai ưu tú sẽ tiếp tục được đánh giá đầy đủ, khách quan về khả năng sinh trưởng, phát triển, khả năng thích nghi, tính ổn định, độ đồng đều,.

trước khi được phát triển thành giống để phục vụ sản xuất. Tình hình sản xuất ngô trên thế giới và Việt Nam 1. Tình hình sản xuất ngô trên thế giới Ngô là cây lương thực quan trọng trong nền kinh tế toàn cầu và được phân bố rộng rãi nhất trên thế giới. Mặc dù chỉ đứng thứ 3 về diện tích sau lúa nước và lúa mì, nhưng về năng suất và sản lượng ngô lại dẫn đầu, ngô còn là cây trồng có nền di truyền rộng nên có khả năng thích ứng với nhiều vùng sinh thái khác nhau từ 550 bắc bán cầu đến 420 nam bán cầu, chính vì vậy ngô được trồng ở 140 nước trên thế giới, trong đó có 38 nước là các nước phát triển còn lại là các nước đang phát triển (Báo cáo tổng kết Số 29 của ISAAA) Do nhận thức được vị trí và tầm quan trọng của cây ngô trong nền kinh tế nên từ đầu thế kỷ 20 đến nay sản xuất ngô trên thế giới phát triển liên tục cả về diện tích, năng suất và sản lượng với tổng diện tích 183,32 triệu ha, năng suất 55,70 tạ/ha và sản lượng đạt 1.1 Tình hình sản xuất ngô trên thế giới giai đoạn 2003 - 2014 Chỉ tiêu Diện tích Năng suất Sản lượng Năm (triệu ha) (tạ/ha) (triệu tấn) 2003 114,67 44,60 645,23 2004 147,47 49,45 729,21 2005 147,44 48,42 713,91 2006 148,61 47,53 706,31 2007 158,60 49,63 788,11 2008 161,01 51,09 822,71 2009 156,93 50,04 790,18 2010 162,32 51,55 820,62 2011 170,39 51,84 883,46 2012 177,39 49,16 872,06 2013 184,19 55,20 1.

7 Số liệu thống kê của FAO (2016) [37] cho thấy sản xuất ngô trên thế giới giai đoạn 2003-2014 có sự tăng trưởng đáng kể về diện tích, năng suất, sản lượng. Năm 2003 diện tích ngô của thế giới mới chỉ đạt 114,67 triệu ha năng suất ngô trung bình thế giới mới chỉ đạt 44,60 tạ/ha, sản lượng đạt 645,23 triệu tấn, đến năm 2014 diện tích trồng ngô của thế giới đạt 183,32 triệu ha tăng 62,6%, năng suất đạt 55,70 triệu tấn tăng 8,8%, Sản lượng đạt 1.021,62 triệu tấn tăng 63,2%. Có được kết quả này là nhờ có cuộc cách mạng về chọn tạo giống ngô, đặc biệt là giống ngô lai và các biện pháp kỹ thuật canh tác mới được đưa vào áp dụng trong sản xuất ngô.2 Sản xuất ngô của một số nước trên thế giới năm 2014 Diện tích Năng suất Sản lượng Nước (triệu ha) (tạ/ha) (Triệu tấn) Mỹ 33,64 107,32 361,09 Trung Quốc 35,98 59,98 215,81 Braxin 15,43 51,76 79,88 Mexicô 7,06 32,96 23,27 Ấn Độ 8,60 27,52 23,67 Ixaren 0,005 304,98 163,60 Nguồn: FAOSTAT, 2016[37] Theo FAO, Mỹ được coi là cường quốc số một trên thế giới và Trung Quốc được xem là cường quốc đứng thứ hai trên thế giới. Năm 2014, Mỹ có diện tích trồng ngô là 33,64 triệu ha, năng suất bình quân đạt 107,32 tạ/ha và tổng sản lượng đạt 361,09 triệu tấn chiếm khoảng 35,34% sản lượng ngô toàn thế giới.

Các giống ngô lai được đưa vào sản xuất tại Mỹ bắt đầu từ năm 1930. Cho đến ngày nay 100% diện tích ngô của Mỹ là trồng các giống ngô lai trong đó hơn 90% là giống ngô lai đơn (Ngô Hữu Tình và cs, 2009) [31]. Ở Mỹ trong thí nghiệm, các giống ngô lai đơn đã cho năng suất đạt 25 tấn/ha/vụ. Năng suất ngô ở hầu hết các nước phát triển trong những năm gần đây tăng 8 không đáng kể, nhưng năng suất ngô ở Mỹ lại tăng đột biến.

Đó chính là nhờ ứng dụng công nghệ sinh học trong sản xuất. Ming Tang Chang và cs (2005) cho biết: Ở Mỹ chỉ còn 48% giống ngô được sử dụng được chọn tạo theo công nghệ truyền thống, 52% là bằng công nghệ sinh học. Năm 2007, diện tích trồng ngô chuyển gen ở Mỹ đạt 27,4 triệu ha chiếm 73% diện tích trồng ngô (Phan Xuân Hào, 2008) [8]. Mỹ cũng là nước xuất khẩu ngô lớn nhất thế giới.

Theo USDA, lượng ngô nhập khẩu trong niên vụ 2014/2015 ước tính khoảng 2 triệu tấn, giảm 400 nghìn tấn so với niên vụ 2013/2014 do sản lượng ngô nội địa tăng. Lượng ngô nhập khẩu trong niên vụ 2015/2016 dự đoán sẽ chỉ còn 1,8 triệu tấn, giảm thêm 200 nghìn tấn so với niên vụ 2014/2015 do ngô nội địa được kì vọng sẽ dần chiếm lĩnh thị trường từ niên vụ 2013/2014. Ngô Mỹ xuất khẩu sang Việt Nam đạt mức kỷ lục trong niên vụ 2013/2014 với 511 nghìn tấn do có mức giá rất cạnh tranh. Tuy nhiên, lượng nhập khẩu này lại giảm mạnh xuống 10 nghìn tấn trong niên vụ 2014/2015 do các nhà nhập khẩu Việt Nam nhận thấy độ ẩm của giống ngô Mỹ không phù hợp với điều kiện thời tiết nhiệt đới khiến cho việc lưu giữ kho gặp khó khăn.

Theo dự đoán của USDA thì lượng ngô Mỹ nhập khẩu vào Việt Nam sẽ chỉ ở mức tối thiểu là khoảng 10 nghìn tấn trong niên vụ 2015/2016 giống như niên vụ 2014/2015. Trung Quốc là nước đứng thứ 2 trên thế giới về sản xuất ngô. Năm 2014, diện tích trồng ngô của Trung Quốc là 35,98 triệu ha, chiếm 19,15% diện tích trồng ngô thế giới, sản lượng đạt 215,81 nghìn tấn, chiếm khoảng 20,0% sản lượng ngô toàn thế giới. Sản xuất ngô trên thế giới có sự khác biệt rất lớn về năng suất giữa các nước phát triển và các nước đang phát triển.

Năng suất ngô trung bình của các nước phát triển là 7,8 tấn/ha, cao hơn năng suất ngô trung bình của thế giới, còn các nước đang phát triển năng suất là 2,7 tấn/ha. Nguyên nhân chính là do sự khác biệt về khoa học kỹ thuật. Ở các nước phát triển 90-100% diện tích 9 ngô được trồng bằng các giống lai có ưu thế lai cao, trong khi đó các nước đang phát triển chủ yếu là trồng các giống thụ phấn tự do, diện tích trồng giống ngô lai chỉ chiếm 37% diện tích. Ngoài ra ở các nước đang phát triển do điều kiện kinh tế khó khăn, khả năng đầu tư thâm canh thấp nên không khai thác hết tiềm năng năng suất của giống.3 Dự báo nhu cầu ngô thế giới đến năm 2020 1997 2020 Tỷ lệ tăng Vùng (triệu tấn) (triệu tấn) trưởng (%) Thế giới 586 852 45 Các nước đang phát triển 295 508 72 Đông Á 136 252 85 Mỹ Latinh 75 118 57 Cận Saha – Châu Phi 29 52 79 Tây và Bắc Phi 18 28 56 Nam Á 14 19 36 USDA http://www.[35] Theo dự báo của Viện nghiên cứu lương thực Thế giới, vào năm 2020 tổng nhu cầu ngô thế giới là 852 triệu tấn, trong đó 15% dùng làm lương thực, 69% dùng làm thức ăn chăn nuôi, 16% dùng làm nguyên liệu cho công nghiệp.

Ở các nước phát triển chỉ dùng 5% ngô làm lương thực nhưng ở các nước đang phát triển tỷ lệ này là 22%. So với năm 1997, năm 2020 nhu cầu ngô thế giới tăng 45%, nhu cầu ngô tăng chủ yếu ở các nước đang phát triển (72%), riêng Đông Á nhu cầu tăng 85%. Tình hình sản xuất ngô ở Việt Nam Ở Việt Nam, ngô là cây trồng nhập nội được đưa vào nước ta khoảng 300 năm trước và đã trở thành một trong những cây trồng quan trọng trong hệ thống cây lương thực quốc gia (Ngô Hữu Tình, 1997) [29]. Do có nhiều đặc điểm tốt như: thích ứng rộng, chịu thâm canh, năng suất cao dễ sử dụng nên cây ngô sớm được người Việt chấp nhận và mở rộng sản xuất, đặc biệt trên những vùng đất cao, không chủ động nước.

Tình hình sản xuất ngô ở Việt Nam được trình bày qua bảng 1.4 Sản xuất ngô Việt Nam giai đoạn năm 2003 - 2014 Chỉ tiêu Diện tích Năng suất Sản lượng (nghìn ha) (tạ/ha) (nghìn tấn) Năm 2003 912,7 34,4 3. Năm 2003, diện tích trồng ngô của nước ta chỉ có 912,7 nghìn ha năng suất bình quân đạt 34,4 tạ/ha, sản lượng đạt 3.136,3 nghìn tấn, giai đoạn này việc trồng ngô đạt năng suất rất thấp vì người nông dân trồng hầu hết là giống ngô địa phương và kỹ thuật canh tác thấp kém. Năm 2005, diện tích trồng ngô của nước ta đạt 1.052,6 nghìn ha năng suất bình quân đạt 36,2 tạ/ha, sản lượng đạt 3.787,1 nghìn tấn có được kết quả này nhờ có sự phát triển vượt bậc của khoa học công nghệ đặc biệt việc chọn tạo các giống ngô lai mới có năng suất cao được đưa vào sản suất. Năm 2014, diện tích trồng ngô của nước ta đạt 1.178,6 nghìn ha tăng so với năm 2005, năng suất bình quân đạt 44,1 tạ/ha, sản lượng đạt 5.202,5 nghìn tấn tăng 21,6% so với năm 2005.