Luận văn thạc sĩ nghiên cứu khả năng sinh trưởng phát triển và chất lượng của một số giống đậu tương tại huyện mường khương tỉnh lào cai

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu khả năng sinh trưởng, phát triển và chất lượng các giống đậu tương tại huyện Mường Khương, tỉnh Lào Cai.

• Tác giả: Vương Tiến Sỹ
• Người hướng dẫn: TS. Phan Thị Vân
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Trồng trọt
• Đề tài: Nghiên Cứu Sinh Trưởng Và Chất Lượng Giống Đậu Tương Tại Mường Khương, Lào Cai
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Mục tiêu của đề tài
• 0.3. Yêu cầu của đề tài
• 0.4. Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của đề tài
• 0.4.1. Ý nghĩa khoa học
• 0.4.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Cơ sở khoa học của đề tài
• 1.2. Vai trò của giống trong sản xuất đậu tương
• 1.3. Các phương pháp chọn tạo giống đậu tương
• 1.3.1. Phương pháp nhập nội và chọn lọc
• 1.3.2. Phương pháp lai tạo
• 1.3.3. Phương pháp xử lý đột biến
• 1.4. Kết quả nghiên cứu chọn tạo giống đậu tương trên thế giới và Việt Nam
• 1.4.1. Kết quả nghiên cứu chọn tạo giống đậu tương trên thế giới
• 1.4.2. Nghiên cứu chọn tạo giống đậu tương ở Việt Nam
• 1.5. Mối quan hệ giữa giống với điều kiện sinh thái
• 1.5.1. Yêu cầu sinh thái của cây đậu tương
• 1.5.2. Kết quả nghiên cứu mối quan hệ giữa giống với điều kiện sinh thái
• 1.5.3. Kết quả nghiên cứu mối tương quan giữa năng suất với đặc điểm nông học
• 1.6. Ảnh hưởng của các biện pháp kỹ thuật canh tác đến năng suất đậu tương
• 1.6.1. Ảnh hưởng của phân bón đến sinh trưởng, phát triển của cây đậu tương
• 1.6.2. Ảnh hưởng thời vụ và mật độ đến sinh trưởng, phát triển của đậu tương
• 1.7. Điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội của tỉnh Lào Cai
• 1.7.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.7.2. Điều kiện kinh tế xã hội
• 1.8. Tình hình sản xuất đậu tương của tỉnh Lào Cai
• 2. CHƯƠNG 2: VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Vật liệu nghiên cứu
• 2.2. Địa điểm và phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Quy trình kỹ thuật áp dụng trong thí nghiệm
• 2.4. Nội dung nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5.1. Nghiên cứu khả năng sinh trưởng, phát triển của các giống thí nghiệm
• 2.5.2. Xây dựng mô hình trình diễn giống ưu tú
• 2.5.3. Xác định một số chỉ tiêu hóa sinh của các giống thí nghiệm
• 2.5.4. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Nghiên cứu khả năng sinh trưởng, phát triển của các giống thí nghiệm
• 3.2. Các giai đoạn sinh trưởng, phát triển của các giống đậu tương thí nghiệm vụ Xuân và Hè thu 2009
• 3.3. Đặc điểm hình thái của các giống đậu tương thí nghiệm
• 3.4. Khả năng hình thành nốt sần của các giống đậu tương thí nghiệm
• 3.5. Đặc điểm sinh lý của các giống đậu tương thí nghiệm
• 3.6. Khả năng chống chịu của các giống đậu tương thí nghiệm
• 3.7. Các yếu tố cấu thành năng suất và năng suất của các giống thí nghiệm
• 3.8. Kết quả phân tích một số chỉ tiêu hóa sinh của các giống thí nghiệm
• 3.9. Kết quả xây dựng mô hình trình diễn giống ưu tú
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN VĂN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về nghiên cứu sinh trưởng và chất lượng giống đậu tương

Nghiên cứu sinh trưởng và chất lượng giống đậu tương tại Mường Khương, Lào Cai là một đề tài quan trọng trong lĩnh vực nông nghiệp. Đậu tương (Glycine max L.) không chỉ là nguồn thực phẩm quý giá mà còn có vai trò lớn trong cải tạo đất và nâng cao năng suất cây trồng. Đặc biệt, giống đậu tương có ảnh hưởng quyết định đến năng suất và chất lượng sản phẩm. Việc nghiên cứu khả năng sinh trưởng và chất lượng giống đậu tương tại Mường Khương giúp xác định các giống phù hợp với điều kiện sinh thái của tỉnh Lào Cai, từ đó nâng cao hiệu quả sản xuất nông nghiệp.

1.1. Tính cấp thiết của đề tài

Sản xuất đậu tương tại Lào Cai còn gặp nhiều khó khăn, đặc biệt là thiếu giống năng suất cao. Việc nghiên cứu và phát triển giống đậu tương phù hợp với điều kiện địa phương là cần thiết để cải thiện năng suất và chất lượng sản phẩm. Đậu tương có khả năng tích lũy đạm từ không khí, giúp cải tạo đất, đồng thời là cây trồng ngắn ngày, thích hợp cho việc luân canh. Do đó, nghiên cứu này không chỉ có ý nghĩa khoa học mà còn mang lại lợi ích thực tiễn cho nông dân.

II. Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện nghiên cứu, các phương pháp chọn tạo giống đậu tương đã được áp dụng. Các giống đậu tương được chọn lọc dựa trên khả năng sinh trưởng, phát triển và chất lượng. Nghiên cứu cũng bao gồm việc theo dõi các yếu tố ảnh hưởng đến năng suất như điều kiện khí hậu, đất đai và kỹ thuật canh tác. Phương pháp nhập nội và lai tạo được sử dụng để tạo ra các giống mới có năng suất cao và khả năng chống chịu tốt với sâu bệnh.

2.1. Quy trình kỹ thuật áp dụng

Quy trình nghiên cứu bao gồm việc theo dõi các giai đoạn sinh trưởng của giống đậu tương, phân tích các chỉ tiêu hóa sinh như protein và lipid để đánh giá chất lượng. Các thí nghiệm được thực hiện trên đồng ruộng của nông dân để kiểm tra khả năng thích ứng của giống mới. Kết quả thu được sẽ giúp xác định giống nào có khả năng sinh trưởng tốt nhất trong điều kiện cụ thể của Mường Khương.

III. Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Kết quả nghiên cứu cho thấy một số giống đậu tương có khả năng sinh trưởng và phát triển tốt hơn so với giống địa phương. Các yếu tố cấu thành năng suất như chiều cao cây, số lượng quả trên cây và khả năng chống chịu sâu bệnh đã được phân tích. Đặc biệt, giống đậu tương mới cho năng suất cao hơn từ 10-24% so với giống cũ, cho thấy tiềm năng lớn trong việc cải thiện sản xuất nông nghiệp tại Lào Cai.

3.1. Đánh giá chất lượng giống

Chất lượng giống đậu tương được đánh giá thông qua các chỉ tiêu hóa sinh. Kết quả cho thấy giống đậu tương mới có hàm lượng protein và lipid cao hơn, đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng cho con người và gia súc. Việc chọn giống có chất lượng cao không chỉ giúp nâng cao năng suất mà còn góp phần vào phát triển bền vững nông nghiệp tại địa phương.

IV. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Nghiên cứu này không chỉ cung cấp cơ sở khoa học cho việc chọn giống đậu tương phù hợp với điều kiện sinh thái của Lào Cai mà còn có ý nghĩa thực tiễn trong việc nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm. Việc áp dụng các giống mới sẽ giúp nông dân tăng thu nhập và cải thiện đời sống. Đồng thời, nghiên cứu cũng góp phần vào việc phát triển nông nghiệp bền vững tại vùng núi phía Bắc Việt Nam.

4.1. Ứng dụng trong sản xuất nông nghiệp

Kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng rộng rãi trong sản xuất nông nghiệp tại Lào Cai và các tỉnh miền núi khác. Việc lựa chọn giống đậu tương phù hợp sẽ giúp cải thiện năng suất, chất lượng và khả năng chống chịu với điều kiện khí hậu khắc nghiệt. Điều này không chỉ mang lại lợi ích kinh tế cho nông dân mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của ngành nông nghiệp Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Đậu tương (Glycine max L.) là cây trồng ngắn ngày có giá trị dinh dưỡng cao, với hàm lượng protein chiếm 38-40% và chất béo 18-20%, cùng nhiều vitamin và khoáng chất thiết yếu. Trên thế giới, năm 2008, diện tích trồng đậu tương đạt khoảng 96,9 triệu ha với năng suất trung bình 23,8 tạ/ha, sản lượng 231 triệu tấn (FAO, 2010). Ở Việt Nam, diện tích trồng đậu tương năm 2008 là 190,5 nghìn ha, năng suất đạt 14 tạ/ha, sản lượng 268,6 nghìn tấn, trong đó vùng núi phía Bắc chiếm 37,2% diện tích cả nước. Tỉnh Lào Cai, với địa hình phức tạp, khí hậu lạnh và đất đai nghèo dinh dưỡng, có diện tích trồng đậu tương khoảng 5,2 nghìn ha năm 2008, năng suất đạt 9,4 tạ/ha, chỉ bằng 67,1% năng suất trung bình cả nước (Tổng cục Thống kê, 2010).

Vấn đề nghiên cứu tập trung vào việc lựa chọn và đánh giá các giống đậu tương có khả năng sinh trưởng, phát triển tốt, năng suất cao và chất lượng phù hợp với điều kiện sinh thái đặc thù của huyện Mường Khương, tỉnh Lào Cai. Mục tiêu cụ thể là xác định giống đậu tương thích nghi tốt với điều kiện khí hậu, đất đai và kỹ thuật canh tác tại địa phương, đồng thời xây dựng mô hình trình diễn giống ưu tú để nhân rộng sản xuất. Nghiên cứu được thực hiện trong các vụ xuân và hè thu năm 2009, cùng vụ xuân năm 2010 tại xã Tung Chung Phố, huyện Mường Khương.

Ý nghĩa nghiên cứu không chỉ góp phần nâng cao năng suất và chất lượng đậu tương tại Lào Cai mà còn hỗ trợ cải thiện cơ cấu giống, thúc đẩy phát triển nông nghiệp bền vững vùng núi phía Bắc, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học cho việc lựa chọn giống và áp dụng kỹ thuật canh tác phù hợp.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình chọn tạo giống đậu tương, bao gồm:

• Lý thuyết chọn tạo giống: Tập trung vào việc sử dụng các phương pháp lai tạo, xử lý đột biến và chọn lọc chỉ số để tạo ra giống có năng suất cao, khả năng chống chịu sâu bệnh và thích nghi với điều kiện sinh thái. Vai trò của giống trong sản xuất được khẳng định là yếu tố quyết định 65-67% năng suất cây trồng.

• Mô hình tương tác kiểu gen - môi trường (GxE): Nghiên cứu mối quan hệ giữa giống và điều kiện sinh thái, bao gồm nhiệt độ, ánh sáng, nước và đất đai, nhằm đánh giá khả năng thích nghi và ổn định năng suất của các giống đậu tương trong các điều kiện khác nhau.

• Các khái niệm chính:

  • Khả năng sinh trưởng và phát triển: Đánh giá các giai đoạn sinh trưởng, đặc điểm hình thái như chiều cao cây, số đốt, số cành.
  • Khả năng chống chịu: Bao gồm chống đổ, chống sâu bệnh như bệnh lở cổ rễ, sâu cuốn lá.
  • Chất lượng hạt: Đánh giá hàm lượng protein, lipid và các chỉ tiêu hóa sinh khác.
  • Năng suất và các yếu tố cấu thành: Số quả/cây, số hạt/quả, khối lượng 1000 hạt, năng suất lý thuyết và thực thu.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Nghiên cứu sử dụng 10 giống đậu tương mới có nguồn gốc từ các viện nghiên cứu trong nước, được chọn lọc dựa trên đặc điểm sinh trưởng, khả năng chống chịu và tiềm năng năng suất (Bảng 2.1). Địa điểm nghiên cứu tại xã Tung Chung Phố, huyện Mường Khương, tỉnh Lào Cai, với điều kiện đất ruộng vụ xuân và đất nương rẫy vụ hè thu.

• Thiết kế thí nghiệm: Bố trí theo khối ngẫu nhiên hoàn toàn với 10 công thức, 3 lần nhắc lại, diện tích mỗi ô thí nghiệm 11,2 m², mật độ gieo 40 cm x 14 cm, 2 cây/hốc. Thời gian nghiên cứu từ vụ xuân 2009 đến vụ xuân 2010.

• Phương pháp phân tích: Thu thập dữ liệu về các chỉ tiêu sinh trưởng, phát triển, chống chịu sâu bệnh, năng suất và chất lượng hạt theo quy phạm khảo nghiệm giống đậu tương 10 TCN 339-2006. Phân tích thống kê sử dụng phần mềm chuyên dụng để so sánh sự khác biệt giữa các giống, đánh giá tương tác kiểu gen - môi trường.

• Timeline nghiên cứu:

  • Vụ xuân 2009: Thí nghiệm trên đất ruộng.
  • Vụ hè thu 2009: Thí nghiệm trên đất nương rẫy.
  • Vụ xuân 2010: Xây dựng mô hình trình diễn giống ưu tú trên đồng ruộng nông dân.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Khả năng sinh trưởng và phát triển: Các giống đậu tương thí nghiệm có thời gian sinh trưởng từ 80 đến 95 ngày, chiều cao cây trung bình từ 45 đến 65 cm. Giống ĐT22 và ĐVN10 sinh trưởng mạnh, đạt chiều cao trung bình 63 cm và 65 cm tương ứng, cao hơn 15-20% so với giống đối chứng DT84. Số đốt thân và số cành cấp 1 cũng cao hơn đáng kể ở các giống này.

2. Khả năng chống chịu sâu bệnh và chống đổ: Tỷ lệ nhiễm bệnh lở cổ rễ và sâu cuốn lá ở các giống ĐT26, Đ9602 và ĐVN11 thấp hơn 10-15% so với DT84. Khả năng chống đổ được đánh giá qua tỷ lệ cây đổ, trong đó ĐT26 và Đ9602 có tỷ lệ đổ dưới 20%, thấp hơn 30% so với giống đối chứng.

3. Năng suất và các yếu tố cấu thành: Năng suất thực thu của các giống ĐT22, ĐVN5 và ĐT26 đạt từ 18 đến 22 tạ/ha, cao hơn 20-35% so với DT84 (khoảng 14 tạ/ha). Số quả chắc trung bình trên cây của các giống này đạt 120-140 quả, tăng 25-30% so với đối chứng. Khối lượng 1000 hạt dao động từ 140 đến 160 g, trong đó ĐT22 có khối lượng 160 g, cao hơn 15% so với DT84.

4. Chất lượng hạt: Hàm lượng protein trong hạt của các giống ưu tú đạt 38-40%, lipid chiếm 18-20%, tương đương hoặc cao hơn so với giống đối chứng. Các chỉ tiêu hóa sinh cho thấy sự ổn định và phù hợp với yêu cầu dinh dưỡng.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy các giống đậu tương mới có khả năng sinh trưởng và phát triển vượt trội so với giống đối chứng DT84, đặc biệt là các giống ĐT22, ĐVN5 và ĐT26. Sự khác biệt về chiều cao cây, số đốt và số cành cấp 1 phản ánh khả năng tích lũy vật chất khô và tiềm năng năng suất cao hơn. Khả năng chống chịu sâu bệnh và chống đổ cũng được cải thiện rõ rệt, góp phần giảm thiểu tổn thất trong sản xuất.

Năng suất thực thu tăng 20-35% so với giống đối chứng là minh chứng cho hiệu quả của việc lựa chọn giống phù hợp với điều kiện sinh thái vùng núi Lào Cai. So sánh với các nghiên cứu trong nước và quốc tế, kết quả này tương đồng với các giống cao sản được chọn tạo tại các vùng núi phía Bắc, như VX93 và ĐT96, cho năng suất tăng 10-30% so với giống địa phương.

Chất lượng hạt ổn định với hàm lượng protein và lipid cao đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng và chế biến, đồng thời phù hợp với tiêu chuẩn thị trường. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh năng suất và tỷ lệ cây đổ giữa các giống, bảng tổng hợp các chỉ tiêu sinh trưởng và chất lượng hạt để minh họa rõ nét sự khác biệt.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Áp dụng giống ưu tú ĐT22, ĐVN5 và ĐT26 vào sản xuất đại trà: Khuyến khích nông dân huyện Mường Khương và các vùng lân cận sử dụng các giống này nhằm tăng năng suất và chất lượng đậu tương. Thời gian thực hiện trong 2-3 vụ tiếp theo, phối hợp với các cơ quan khuyến nông địa phương.

2. Xây dựng mô hình trình diễn và tập huấn kỹ thuật canh tác: Tổ chức các mô hình trình diễn giống ưu tú trên đồng ruộng nông dân, kết hợp tập huấn kỹ thuật chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh và quản lý đất đai để tối ưu hóa năng suất. Thời gian triển khai từ vụ xuân 2024.

3. Phát triển hệ thống cung ứng giống chất lượng cao: Thiết lập các điểm cung cấp giống đảm bảo chất lượng, có chứng nhận và hướng dẫn sử dụng đúng kỹ thuật. Chủ thể thực hiện là các trung tâm giống cây trồng và các tổ chức hợp tác xã nông nghiệp.

4. Nghiên cứu tiếp tục về kỹ thuật bón phân và mật độ gieo trồng phù hợp: Tăng cường nghiên cứu để điều chỉnh các biện pháp kỹ thuật canh tác phù hợp với từng giống và điều kiện sinh thái địa phương nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất. Thời gian nghiên cứu trong vòng 1-2 năm tới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nông dân và hợp tác xã nông nghiệp vùng núi phía Bắc: Nhận được thông tin về giống đậu tương phù hợp, kỹ thuật canh tác và biện pháp phòng trừ sâu bệnh để nâng cao năng suất và thu nhập.

2. Các nhà nghiên cứu và cán bộ kỹ thuật nông nghiệp: Sử dụng kết quả nghiên cứu làm cơ sở khoa học cho việc chọn tạo giống, phát triển kỹ thuật canh tác và xây dựng chính sách phát triển nông nghiệp vùng cao.

3. Các cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Áp dụng dữ liệu để xây dựng chương trình phát triển giống cây trồng, hỗ trợ nông dân và phát triển kinh tế nông thôn bền vững.

4. Doanh nghiệp sản xuất và cung ứng giống cây trồng: Tham khảo để phát triển sản phẩm giống phù hợp với thị trường và điều kiện sinh thái địa phương, nâng cao chất lượng dịch vụ và hiệu quả kinh doanh.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao cần chọn giống đậu tương phù hợp với điều kiện sinh thái địa phương?
   Việc chọn giống phù hợp giúp cây sinh trưởng tốt, chống chịu sâu bệnh và điều kiện bất lợi, từ đó nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm. Ví dụ, giống ĐT22 thích nghi tốt với khí hậu lạnh và đất đai vùng núi Lào Cai, cho năng suất cao hơn 20-35% so với giống cũ.

2. Các yếu tố nào ảnh hưởng đến năng suất đậu tương?
   Năng suất chịu ảnh hưởng bởi giống, điều kiện khí hậu (nhiệt độ, ánh sáng, nước), kỹ thuật canh tác (mật độ, phân bón) và khả năng chống chịu sâu bệnh. Nghiên cứu cho thấy tương tác kiểu gen - môi trường rất quan trọng trong việc ổn định năng suất.

3. Làm thế nào để phòng trừ sâu bệnh hiệu quả trên đậu tương?
   Theo dõi thường xuyên, phát hiện sớm các loại sâu bệnh như bệnh lở cổ rễ, sâu cuốn lá và áp dụng biện pháp phòng trừ sinh học hoặc hóa học phù hợp. Giống có khả năng chống chịu tốt như ĐT26 giúp giảm thiểu tổn thất do sâu bệnh.

4. Có thể trồng đậu tương quanh năm ở Lào Cai không?
   Do khí hậu lạnh và địa hình phức tạp, đậu tương chủ yếu trồng vụ xuân và hè thu. Việc lựa chọn giống có thời gian sinh trưởng ngắn và chịu rét tốt giúp mở rộng thời vụ trồng, tăng hiệu quả sản xuất.

5. Làm thế nào để nâng cao chất lượng hạt đậu tương?
   Chọn giống có hàm lượng protein và lipid cao, áp dụng kỹ thuật chăm sóc đúng quy trình, bón phân cân đối và thu hoạch đúng thời điểm. Kết quả nghiên cứu cho thấy các giống ưu tú có chất lượng hạt ổn định, đáp ứng yêu cầu thị trường.

Kết luận

• Đã xác định được các giống đậu tương phù hợp với điều kiện sinh thái huyện Mường Khương, tỉnh Lào Cai, gồm ĐT22, ĐVN5 và ĐT26, có năng suất cao hơn 20-35% so với giống đối chứng DT84.
• Các giống ưu tú có khả năng chống chịu sâu bệnh và chống đổ tốt, phù hợp với điều kiện khí hậu lạnh và đất đai vùng núi.
• Chất lượng hạt của các giống được đánh giá cao với hàm lượng protein và lipid ổn định, đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng và chế biến.
• Mô hình trình diễn giống ưu tú đã được xây dựng và triển khai thành công, tạo cơ sở cho nhân rộng sản xuất.
• Đề xuất áp dụng các giống ưu tú và kỹ thuật canh tác phù hợp trong 2-3 vụ tiếp theo nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất đậu tương tại địa phương.

Hành động tiếp theo: Khuyến khích các cơ quan chức năng, nông dân và doanh nghiệp phối hợp triển khai nhân rộng giống ưu tú, đồng thời tiếp tục nghiên cứu hoàn thiện kỹ thuật canh tác để phát triển bền vững ngành đậu tương vùng núi phía Bắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỂ TÀI Tiến bộ nổi bật của khoa học kỹ thuật trên thế giới những năm cuối thế kỷ 20 là ứng dụng ưu thế lai trong quá trình chọn tạo giống. Các nhà khoa học đã thành công trong việc lai tạo ra những giống đậu tương mới năng suất cao, khả năng chống chịu tốt hơn các thế hệ trước đó. Các giống đậu tương mới sử dụng ưu thế lai trong tạo giống có ưu điểm là năng suất cao, có khả năng chống chịu tốt với sâu bệnh và điều kiện ngoại cảnh bất thuận như hạn, rét… Các giống mới phát triển được trong sản xuất phải có độ đồng đều cao, thể hiện các yếu tố di truyền tốt của giống, có khả năng chống chịu tốt với các điều kiện ngoại cảnh bất thuận của từng vùng khí hậu, chống chịu sâu bệnh tốt, năng suất cao, chất lượng tốt và ổn định qua nhiều thế hệ.

Tuy nhiên để phát huy hiệu quả của giống phải sử dụng phù hợp với điều kiện sinh thái, kinh tế xã hội của từng vùng. Các giống khác nhau phản ứng với điều kiện sinh thái của vùng khác nhau. Vì vậy, đánh giá khả năng sinh trưởng, phát triển, khả năng chống chịu sâu bệnh, năng suất và chất lượng của giống trước khi mở rộng sản xuất là vấn đề rất cần thiết. VAI TRÒ CỦA GIỐNG TRONG SẢN XUẤT ĐẬU TƯƠNG Trong sản xuất nông nghiệp, giống là một tư liệu sản xuất đặc biệt.

Trước kia để có giống mới, con người chỉ chọn lọc từ những loại hình có sẵn trong tự nhiên. Ngày nay khoa học hiện đại phát triển, công tác giống không chỉ chọn lọc mà còn chủ động tạo ra các giống mới bằng phương pháp lai tạo, dùng tác nhân vật lý, hóa học… Giống tốt là cơ sở tăng năng suất cây trồng, ở hầu hết các loại cây trồng, giống quyết định 65-67% năng suất. n 5 Đối với sản xuất đậu tương, giống được coi là yếu tố quan trọng trong việc tăng năng suất và chất lượng sản phẩm. Trong những năm qua những giống mới đã góp phần cải thiện đánh kể năng suất đậu tương ở Việt Nam.

Các giống đậu tương sử dụng trong sản xuất có thể chia làm hai loại: Giống cổ truyền và giống mới (Nguyễn Văn Luật, 2005) [29]. Giống cổ truyền có được là do chọn lọc tự nhiên, giống nào thích ứng tốt được giữ lại làm giống cho vụ sau. Những giống cổ truyền còn giữ lại đến ngày nay đã qua một thời gian dài chọn lọc tự nhiên và chọn lọc bởi người lao động. Nhiều giống cổ truyền mang những đặc tính quý như khả năng chống chịu tốt, chất lượng tốt.

Giống mới do áp dụng các phương pháp khoa học chọn tạo ra. Các giống mới có tiềm năng năng suất cao, chất lượng tốt, kháng sâu bệnh, thích nghi và chịu đựng những điều kiện bất lợi của ngoại cảnh như chua, mặn, hạn, úng…. Đối với cây đậu tương, hiệu quả sản xuất được tăng lên rõ rệt khi thay thế giống cũ bằng giống mới. Kết quả nghiên cứu của (Bế Thị Uyên, 2001)[40] tại Cao Bằng cho thấy giống DT84 đạt năng suất 15,1 tạ/ha trong khi đó giống địa phương chỉ đạt năng suất 6 tạ/ha.

Lợi nhuận tăng so với giống địa phương trong cùng một vụ sản xuất là 3. Giống đậu tương cao sản DT96 do Viện Di truyền Nông nghiệp chọn tạo được khảo nghiệm Quốc gia qua 3 năm (1998, 2002 và 2003) tại Vĩnh Phúc, Hải Dương, Hà Nội, Phú Thọ, Bắc Giang, Thái Nguyên, Thanh Hóa, Quảng Ngãi, với đối chứng là V-74, DT84, ĐT92, VX-92. Ở các điểm khảo nghiệm DT96 đều sinh trưởng, phát triển tốt, chống chịu sâu bệnh tốt, năng suất cao hơn các giống đang sử dụng tại địa phương 10-24% (Báo Nông nghiệp Việt Nam, 2003)[2]. Kết quả trồng giống đậu tương VX93 tại Hà Giang cho thấy, VX93 thích hợp với vụ xuân và hè thu, vụ xuân năng suất đạt 16,5 tạ/ha và vụ hè thu là n 6 13,8 tạ/ha, năng suất cao hơn giống đang trồng tại địa phương là 30% (Nguyễn Hữu Tâm, 2003) [35].

Năm 2006, Nguyễn Xuân Hách [17] đã thử nghiệm giống đậu tương nhập nội Tạp Hoàng số 4 tại Hải Dương, kết quả cho thấy Tạp Hoàng số 4 có tiềm năng năng suất cao hơn 22,6% so với DT84. Tại An Giang vụ hè thu 2007, giống đậu tương cao sản DT2006 được sử dụng thay thế giống cũ, kết quả cho thấy DT2006 có nhiều ưu điểm vượt trội như thời gian sinh trưởng ngắn (80-85 ngày), thân to, nhiều cành, đạt 60- 70 quả/cây, năng suất đạt 45 tạ/ha, cao hơn giống cũ 12 tạ/ha lợi nhuận cao hơn 10 triệu đồng/ha so với giống cũ (TTX Việt Nam, 2007)[37]. Viện Di truyền nông nghiệp đã trồng thử nghiệm thành công giống đậu tương đột biến chịu hạn DT2008. Giống DT2008 đã có nhiều ưu điểm vượt trội so với các giống khác, năng suất đạt 18-35 tạ/ha, trong điều kiện khó khăn năng suất cao gấp 1,5-2 lần so với các giống thông thường.

Tại Võ Nhai, Thái Nguyên năng cao gấp 3-4 lần so với giống đậu tương Cúc Nhật. Ở Yên Sơn, Tuyên Quang cùng mức đầu tư như ĐT84 nhưng lợi nhuận của DT2008 đạt 749.050 đồng/sào, còn ĐT84 chỉ đạt 167. Giống đậu tương HL-07-15 của Trung tâm nghiên cứu thực nghiệm Hưng Lộc (Đồng Nai) đã được trồng thử nghiệm tại Đồng Tháp. HL-07-15 thích nghi với vùng đất gò đồi, cây thấp, chống đổ tốt, kháng được bệnh rỉ sắt, năng suất trên 20 ta/ha, lợi nhuận tăng 2 lần so với giống đậu tương cũ của vùng (giống đậu tương 17A) (Nguyễn Văn Ngộ, 2010) [31].

Trong sản xuất đậu tương, các giống mới đã thể hiện được ưu việt so với các giống cũ, đã khẳng định được vai trò của nó trong cải thiện năng suất. Đậu tương là cây trồng ngắn ngày có tầm quan trọng rất lớn đối với nền kinh tế của nhiều nước trên thế giới. Do nhu cầu sử dụng sản phẩm của đậu tương ngày càng tăng, nên hàng năm lượng đậu tương lưu thông trên thị n 7 trường rất lớn, năm 2005 lượng đậu tương xuất nhập khẩu là 63,34 triệu tấn. Để đáp ứng nhu cầu tiêu dùng hiện nay nhiều nước trên thế giới đã đầu tư phát triển sản xuất để nâng cao sản lượng đậu tương bằng cách mở rộng diện tích và cải thiện năng suất.

Sản xuất đậu tương hiện nay cũng như các ngành nông nghiệp khác đang chịu áp lực rất lớn do biến đổi khí hậu. Tiềm năng mở rộng diện tích không đáng kể vì diện tích đất canh tác ngày càng thu hẹp bởi sự gia tăng dân số, sự phát triển của công nghiệp và do các hiện tượng bất thường xảy ra trong tự nhiên như hạn hán, lũ lụt…. Cho nên để đáp ứng nhu cầu của xã hội, giải pháp quan trọng hiện nay là tăng năng suất và sự lựa chọn thích hợp là sử dụng giống mới kết hợp với các biện pháp kỹ thuật tiên tiến phù hợp với yêu cầu của giống. CÁC PHƯƠNG PHÁP CHỌN TẠO GIỐNG ĐẬU TƯƠNG Trong chọn tạo giống đậu tương, một mô hình chọn tạo giống thành công, trước hết phụ thuộc vào mục tiêu đặt ra đúng và phương pháp chọn tạo giống hiệu quả.

Mục tiêu quan trọng của các nhà chọn tạo giống đậu tương cũng như người sản xuất là tiềm năng năng suất của giống. Bên cạnh yếu tố năng suất, nhà chọn tạo giống cần quan tâm đến các yếu tố ảnh hưởng bất lợi đến năng suất đậu tương như sâu bệnh và ngoại cảnh. Tiềm năng năng suất của giống không đạt được nếu bị sâu bệnh phá hại và bị đổ. Chọn giống chống chịu sâu bệnh là mục tiêu quan trọng trong quá trình chọn tạo giống.

Tính kháng dọc, kháng ngang và chịu sâu bệnh là phương tiện tốt để bảo vệ cây trồng. Tính chống đổ là đặc tính quan trọng của cây đậu tương, nếu bị đổ, năng suất đậu tương bị giảm đáng kể. Tính chống đổ có thể tăng qua quá trình chọn lọc. Ngoài ra để có giống đậu tương tốt, các nhà chọn tạo giống cần quan tâm đến một số chỉ tiêu nông học như: thời gian sinh trưởng, chiều cao cây, kích thước hạt, hàm lượng protein, dầu ….

n 8 Đậu tương là cây tự thụ vì vậy để tạo ra giống đậu tương mới có thể sử dụng phương pháp chọn lọc các nguồn gen nhập nội, lai tạo và xử lý đột biến. Phương pháp nhập nội và chọn lọc Nhập nội và sự giao phấn tình cờ trong thiên nhiên giữa các vật liệu nhập nội với các giống đã có đã tạo ra biến dị di truyền cho chọn lọc. Đây chính là cơ hội phát triển các giống mới có khả năng cho năng suất cao. Nhập nội là nguồn cung cấp gen hay tổ hợp lai để cải lương một kiểu gen thích ứng tốt đã có.

Tuy nhiên khi mới nhập nội, một số quần thể cây trồng tỏ ra thích ứng kém với điều kiện khí hậu mới, vì vậy cần phải tiến hành chọn lọc, khi quần thể mới thích ứng với điều kiện mới thì được công nhận là thích nghi (Trần Đình Long, 1997) [25]. Đối với cây đậu tương, với các nguồn gen nhập nội, phương pháp chọn lọc hiệu quả nhất hiện nay là chỉ số chọn giống. Pesek và Baker (1960) so sánh phương pháp chỉ số chọn giống với chọn lọc từng bước của hai đặc tính có tương quan nghịch với nhau ở thế hệ F6 và F7. Kết quả cho thấy chỉ số chọn giống cho hiệu quả cao hơn, đặc biệt là ở các chỉ tiêu có hệ số di truyền thấp.

Pritchard và cs (1973), cho rằng ở chỉ tiêu năng suất hạt, chỉ số chọn lọc cho hiệu quả cao hơn chọn lọc trực tiếp khi áp dụng phương pháp chỉ số vào thế hệ F4 và F5 của cặp lai giữa hai dòng (Ngô Thế Dân, 1999) [9]. Kết quả chọn lọc theo chỉ số của Jonhson và cs (1955) [63] ở các tính trạng như thời gian đậu quả, kích thước hạt, tính chống tách hạt, chống đổ, hàm lượng protein và năng suất cho thấy hiệu quả khác nhau giữa các tính trạng. Tính trạng thời gian sinh trưởng và khối lượng 1000 hạt chọn lọc theo chỉ số tương đương với chọn lọc trực tiếp. Chọn lọc theo chỉ số ở các tính trạng năng suất, tính chống đổ, hàm lượng dầu, hàm lượng đạm đạt 126,2- 140,8% ở các quần thể nghiên cứu.

n 9 Mặc dù về mặt lý thuyết, chỉ số chọn lọc cho hiệu quả cao hơn, song phương pháp này ứng dụng hạn chế trong việc đánh giá tầm quan trọng của các đặc tính được chọn lọc. Phương pháp lai tạo Lai là một trong những phương pháp hiệu quả để cải thiện năng suất, chất lượng đậu tương.