Nghiên Cứu Ruộng Đất Và Kinh Tế Nông Nghiệp Châu Thượng Lang, Tỉnh Cao Bằng Nửa Đầu Thế Kỷ XIX

Luận văn thạc sĩ phân tích ruộng đất và kinh tế nông nghiệp châu Thượng Lang, Cao Bằng nửa đầu thế kỷ XIX, cung cấp cái nhìn sâu sắc về lịch sử.

• Tác giả: Đào Thị Bích Phượng
• Người hướng dẫn: PGS.TS Đàm Thị Uyên
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Ruộng Đất Và Kinh Tế Nông Nghiệp Tại Châu Thượng Lang, Tỉnh Cao Bằng Nửa Đầu Thế Kỷ XIX
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ CHÂU THƯỢNG LANG, TỈNH CAO BẰNG
• 1.1. Vị trí địa lí và điều kiện tự nhiên
• 1.2. Lịch sử hành chính
• 1.3. Các thành phần dân tộc
• 1.4. Tình hình kinh tế, chính trị - xã hội
• 1.5. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: SỞ HỮU RUỘNG ĐẤT CHÂU THƯỢNG LANG, TỈNH CAO BẰNG NỬA ĐẦU THẾ KỈ XIX
• 2.1. Tình hình sở hữu ruộng đất của châu Thượng Lang nửa đầu thế kỉ XIX theo địa bạ Gia Long 4 (1805)
• 2.2. Sở hữu ruộng đất tư
• 2.3. Sở hữu ruộng đất của châu Thượng Lang theo địa bạ Minh Mạng 21 (1840)
• 2.4. Tình hình ruộng đất
• 2.5. Sở hữu ruộng đất tư
• 2.6. So sánh ruộng đất ở châu Thượng Lang nửa đầu thế kỉ XIX giữa địa bạ Gia Long 4 (1805) và Minh Mạng 21 (1840)
• 2.7. Chế độ tô thuế
• 3. CHƯƠNG 3: KINH TẾ NÔNG NGHIỆP
• 3.1. Kinh tế tự nhiên
• 3.2. Thủ công nghiệp, thương nghiệp
• 3.3. Nghi lễ và tín ngưỡng liên quan đến trồng trọt
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Ruộng Đất Châu Thượng Lang Thế Kỷ XIX

Nghiên cứu về ruộng đất và kinh tế nông nghiệp có vai trò quan trọng trong việc hiểu về chính sách, thực trạng nông nghiệp, kinh tế và xã hội của một địa phương. Dưới chế độ phong kiến, ruộng đất luôn là yếu tố chủ đạo trong nền kinh tế. Các triều đại phong kiến Việt Nam, đặc biệt là triều Nguyễn, rất coi trọng vấn đề này. Nghiên cứu này giúp ta thấy được bức tranh nông nghiệp, nông thôn trong lịch sử, cung cấp những hiểu biết về chính trị, xã hội, văn hóa đương thời, từ đó rút ra những bài học kinh nghiệm cho tương lai. Châu Thượng Lang (nay là huyện Trùng Khánh, Cao Bằng) có vị trí chiến lược quan trọng về chính trị, kinh tế, xã hội, quốc phòng và an ninh. Đây cũng là nơi cư trú của nhiều dân tộc anh em, tạo nên những đặc trưng văn hóa riêng biệt. Nghiên cứu này nhằm phục dựng lại một bức tranh toàn cảnh về tình hình kinh tế, chính trị, xã hội, đời sống tinh thần của các tộc người ở địa phương.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Lịch Sử Kinh Tế Cao Bằng

Nghiên cứu lịch sử kinh tế Cao Bằng nói chung và kinh tế nông nghiệp Châu Thượng Lang nói riêng giúp chúng ta hiểu rõ hơn về sự phát triển của vùng đất này qua các giai đoạn lịch sử. Nó cung cấp cái nhìn sâu sắc về cách thức người dân địa phương thích nghi và khai thác tài nguyên thiên nhiên để sinh sống và phát triển. Đồng thời, nó cũng giúp chúng ta đánh giá được tác động của các chính sách kinh tế của triều đình đối với đời sống của người dân.

1.2. Mục Tiêu Và Phạm Vi Nghiên Cứu Ruộng Đất Và Xã Hội Cao Bằng

Mục tiêu chính của nghiên cứu này là tái hiện một cách chân thực và khoa học về tình hình ruộng đất và kinh tế nông nghiệp của Châu Thượng Lang vào nửa đầu thế kỷ XIX. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào giai đoạn lịch sử dưới triều Nguyễn, khi các chính sách về ruộng đất và thuế khóa nông nghiệp có ảnh hưởng lớn đến đời sống của người dân. Nghiên cứu cũng xem xét các yếu tố xã hội liên quan đến phân tầng xã hội dựa trên ruộng đất.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Kinh Tế Nông Nghiệp Châu Thượng Lang

Việc nghiên cứu kinh tế nông nghiệp Châu Thượng Lang thế kỷ XIX đối mặt với nhiều thách thức. Thứ nhất, nguồn tư liệu lịch sử về giai đoạn này còn hạn chế, đặc biệt là các tài liệu liên quan đến địa phương. Thứ hai, việc tiếp cận và phân tích các tài liệu cổ đòi hỏi kiến thức chuyên môn sâu rộng về Hán Nôm và lịch sử kinh tế. Thứ ba, việc tái hiện bức tranh kinh tế - xã hội của một vùng đất biên giới với nhiều dân tộc khác nhau đòi hỏi sự hiểu biết về văn hóa và phong tục tập quán địa phương. Cuối cùng, cần có sự so sánh và đối chiếu với các vùng khác để đánh giá đúng vị trí và vai trò của Châu Thượng Lang trong bối cảnh kinh tế chung của cả nước.

2.1. Hạn Chế Về Nguồn Tư Liệu Địa Bạ Châu Thượng Lang

Một trong những khó khăn lớn nhất là sự khan hiếm của các nguồn tư liệu gốc, đặc biệt là địa bạ Châu Thượng Lang. Mặc dù một số địa bạ thời Gia Long và Minh Mạng còn được lưu giữ, nhưng chúng không đầy đủ và có thể chứa đựng những thông tin không chính xác hoặc bị sai lệch do quá trình sao chép và bảo quản. Việc tìm kiếm và xác minh các nguồn tư liệu này đòi hỏi sự kiên nhẫn và kỹ năng nghiên cứu chuyên sâu.

2.2. Khó Khăn Trong Phân Tích Chính Sách Ruộng Đất Thời Nguyễn

Việc phân tích và đánh giá tác động của chính sách ruộng đất thời Nguyễn đối với kinh tế nông nghiệp Châu Thượng Lang cũng gặp nhiều khó khăn. Các chính sách này thường được ban hành từ triều đình trung ương và có thể không phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương. Hơn nữa, việc thực thi các chính sách này có thể bị ảnh hưởng bởi các yếu tố như tham nhũng, quan liêu và sự chống đối của người dân.

III. Địa Bạ Gia Long Phân Tích Phân Bố Ruộng Đất Cao Bằng Thế Kỷ XIX

Việc phân tích địa bạ Gia Long (1805) cung cấp cái nhìn chi tiết về phân bố ruộng đất Cao Bằng thế kỷ XIX. Địa bạ cho thấy sự phân hóa giàu nghèo trong xã hội nông thôn, với một số ít địa chủ sở hữu phần lớn ruộng đất, trong khi phần lớn nông dân chỉ có ít hoặc không có ruộng đất. Địa bạ cũng cho thấy sự khác biệt về sản vật nông nghiệp giữa các vùng khác nhau trong Châu Thượng Lang, phản ánh sự đa dạng của nông nghiệp truyền thống Cao Bằng.

3.1. Quy Mô Sở Hữu Ruộng Đất Tư Theo Địa Bạ Gia Long

Theo địa bạ Gia Long, quy mô sở hữu ruộng đất tư ở Châu Thượng Lang rất khác nhau. Một số ít địa chủ sở hữu hàng trăm mẫu ruộng đất, trong khi phần lớn nông dân chỉ sở hữu vài sào hoặc thậm chí không có ruộng đất nào. Sự phân hóa này tạo ra sự bất bình đẳng lớn trong xã hội nông thôn và gây ra nhiều mâu thuẫn xã hội.

3.2. Vai Trò Của Phụ Nữ Trong Sở Hữu Ruộng Đất

Địa bạ Gia Long cũng cho thấy vai trò của phụ nữ trong việc sở hữu ruộng đất. Mặc dù số lượng phụ nữ sở hữu ruộng đất ít hơn nam giới, nhưng họ vẫn đóng vai trò quan trọng trong việc quản lý và canh tác ruộng đất. Một số phụ nữ thậm chí còn là những địa chủ lớn, sở hữu nhiều ruộng đất và có ảnh hưởng lớn trong xã hội.

IV. Địa Bạ Minh Mạng Đánh Giá Thay Đổi Sở Hữu Ruộng Đất

So sánh địa bạ Minh Mạng (1840) với địa bạ Gia Long (1805) cho thấy có sự thay đổi nhất định trong sở hữu ruộng đất. Một số địa chủ lớn đã mất ruộng đất do chiến tranh hoặc thiên tai, trong khi một số nông dân nghèo đã có cơ hội mua ruộng đất nhờ chính sách của triều đình. Tuy nhiên, sự phân hóa giàu nghèo vẫn còn tồn tại và là một vấn đề lớn trong xã hội nông thôn.

4.1. So Sánh Phân Bố Ruộng Đất Giữa Hai Thời Kỳ

So sánh phân bố ruộng đất giữa thời Gia Long và Minh Mạng cho thấy có sự thay đổi về tỷ lệ ruộng đất thuộc sở hữu của các tầng lớp khác nhau trong xã hội. Tỷ lệ ruộng đất thuộc sở hữu của địa chủ có xu hướng giảm, trong khi tỷ lệ ruộng đất thuộc sở hữu của nông dân có xu hướng tăng. Tuy nhiên, sự thay đổi này không đáng kể và sự bất bình đẳng trong sở hữu ruộng đất vẫn còn rất lớn.

4.2. Tác Động Của Chính Sách Thuế Khóa Nông Nghiệp

Chính sách thuế khóa nông nghiệp của triều Nguyễn có tác động lớn đến đời sống nông dân Cao Bằng. Mức thuế cao và các khoản phí khác khiến cho nông dân phải chịu nhiều gánh nặng và khó khăn trong việc cải thiện đời sống. Điều này dẫn đến sự bất mãn trong xã hội và có thể gây ra các cuộc nổi dậy của nông dân.

V. Kinh Tế Nông Nghiệp Châu Thượng Lang Nông Nghiệp Truyền Thống

Kinh tế nông nghiệp Châu Thượng Lang thế kỷ XIX chủ yếu dựa vào nông nghiệp truyền thống. Các loại cây trồng chính là lúa, ngô, khoai và sắn. Kỹ thuật canh tác còn lạc hậu, năng suất thấp và phụ thuộc nhiều vào điều kiện tự nhiên. Bên cạnh trồng trọt, người dân còn chăn nuôi gia súc, gia cầm và khai thác lâm sản.

5.1. Các Loại Sản Vật Nông Nghiệp Chính

Các loại sản vật nông nghiệp chính của Châu Thượng Lang bao gồm lúa, ngô, khoai, sắn và các loại rau củ quả khác. Lúa là cây trồng quan trọng nhất, cung cấp lương thực chính cho người dân. Ngô được trồng trên các vùng đất khô cằn và được sử dụng để nuôi gia súc. Khoai và sắn là các loại cây trồng dễ trồng và có thể chịu được điều kiện thời tiết khắc nghiệt.

5.2. Vai Trò Của Thương Mại Nông Sản

Thương mại nông sản đóng vai trò quan trọng trong kinh tế nông nghiệp Châu Thượng Lang. Người dân trao đổi nông sản với các vùng khác để có được các mặt hàng cần thiết như muối, vải vóc và công cụ sản xuất. Thương mại cũng giúp người dân có thêm thu nhập để cải thiện đời sống.

VI. Kết Luận Nghiên Cứu Ruộng Đất Và Phát Triển Nông Nghiệp Bền Vững

Nghiên cứu về ruộng đất và kinh tế nông nghiệp Châu Thượng Lang thế kỷ XIX cung cấp những bài học kinh nghiệm quý giá cho việc phát triển nông nghiệp bền vững ngày nay. Việc quản lý và sử dụng ruộng đất hiệu quả, đầu tư vào kỹ thuật canh tác tiên tiến và phát triển thương mại nông sản là những yếu tố quan trọng để nâng cao đời sống của người dân và bảo vệ môi trường.

6.1. Bài Học Kinh Nghiệm Từ Lịch Sử Kinh Tế Nông Nghiệp

Nghiên cứu lịch sử kinh tế nông nghiệp Châu Thượng Lang giúp chúng ta hiểu rõ hơn về những thách thức và cơ hội trong việc phát triển nông nghiệp. Nó cũng giúp chúng ta tránh được những sai lầm trong quá khứ và xây dựng một nền nông nghiệp bền vững và hiệu quả hơn.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Văn Hóa Nông Nghiệp Cao Bằng

Các nghiên cứu tiếp theo nên tập trung vào văn hóa nông nghiệp Cao Bằng, bao gồm các phong tục tập quán, lễ hội và tín ngưỡng liên quan đến trồng trọt và chăn nuôi. Nghiên cứu cũng nên xem xét tác động của chiến tranh và các yếu tố bên ngoài khác đến nông nghiệp Cao Bằng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nửa đầu thế kỉ XIX là giai đoạn có nhiều biến động quan trọng trong lịch sử kinh tế và xã hội Việt Nam, đặc biệt tại các vùng miền núi biên giới như châu Thượng Lang, tỉnh Cao Bằng. Với vị trí địa lý chiến lược tiếp giáp Trung Quốc, châu Thượng Lang không chỉ là vùng đất biên cương mà còn là nơi cư trú của nhiều dân tộc anh em như Tày, Nùng, Mông, Dao, Hoa, Kinh. Nghiên cứu về ruộng đất và kinh tế nông nghiệp tại đây giúp tái hiện bức tranh toàn cảnh về đời sống kinh tế, xã hội và chính trị của vùng đất này trong bối cảnh lịch sử phong kiến Việt Nam.

Mục tiêu nghiên cứu tập trung vào việc phân tích chế độ sở hữu ruộng đất, cấu trúc kinh tế nông nghiệp và các yếu tố ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp tại châu Thượng Lang trong nửa đầu thế kỉ XIX, dựa trên nguồn tư liệu địa bạ Gia Long 4 (1805) và Minh Mạng 21 (1840). Phạm vi nghiên cứu bao gồm 7 tổng, 12 xã thuộc châu Thượng Lang, với thời gian nghiên cứu chủ yếu từ năm 1800 đến 1850.

Ý nghĩa nghiên cứu không chỉ giúp làm sáng tỏ các chính sách ruộng đất và thực trạng kinh tế nông nghiệp dưới triều Nguyễn tại vùng biên giới mà còn cung cấp cơ sở khoa học cho việc phát triển kinh tế nông nghiệp hiện đại, đồng thời góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa đặc trưng của các dân tộc nơi đây. Theo số liệu địa bạ, diện tích ruộng đất tư điền chiếm tới 87,6% tổng diện tích ruộng đất, trong đó diện tích đất canh tác thực tế chiếm gần 78%, phản ánh vai trò chủ đạo của sở hữu tư nhân trong nền kinh tế nông nghiệp địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hai khung lý thuyết chính: lý thuyết về chế độ sở hữu ruộng đất trong lịch sử phong kiến Việt Nam và mô hình kinh tế nông nghiệp truyền thống vùng miền núi. Lý thuyết về chế độ sở hữu ruộng đất giúp phân tích các hình thức sở hữu, phân bố ruộng đất giữa các nhóm xã hội, giới tính và dòng họ, đồng thời đánh giá tác động của chính sách nhà nước đến quyền sở hữu và sử dụng đất. Mô hình kinh tế nông nghiệp truyền thống tập trung vào các hình thức canh tác, cơ cấu cây trồng, và sự kết hợp giữa nông nghiệp và thủ công nghiệp trong bối cảnh địa hình, khí hậu đặc thù của vùng núi.

Các khái niệm chính bao gồm: ruộng đất công và tư, địa bạ, chế độ tô thuế, sở hữu ruộng đất theo giới tính, và vai trò của các thổ ty, phiên thần trong quản lý đất đai. Ngoài ra, luận văn còn sử dụng khái niệm về kinh tế tự nhiên và kinh tế hàng hóa trong nông nghiệp để phân tích sự phát triển kinh tế địa phương.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính được khai thác từ các địa bạ niên đại Gia Long 4 (1805) và Minh Mạng 21 (1840), lưu trữ tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I, Hà Nội. Ngoài ra, các tài liệu lịch sử như Đại Nam thực lục, Đại Việt sử ký toàn thư, cùng các địa chí và tư liệu điền dã tại địa phương cũng được sử dụng để bổ sung và đối chiếu.

Phương pháp nghiên cứu kết hợp lịch sử, logic, và điền dã. Phương pháp lịch sử giúp tái hiện bối cảnh chính trị, xã hội và chính sách ruộng đất; phương pháp logic được dùng để phân tích, tổng hợp số liệu về sở hữu ruộng đất và kinh tế nông nghiệp; phương pháp điền dã bao gồm khảo sát thực địa, phỏng vấn người dân và cán bộ địa phương nhằm thu thập thông tin về phong tục tập quán, lễ hội nông nghiệp và đời sống dân cư.

Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 148 chủ sở hữu ruộng đất được thống kê trong 7 địa bạ năm 1805, với phương pháp chọn mẫu dựa trên toàn bộ các chủ sở hữu được ghi nhận trong địa bạ. Phân tích số liệu sử dụng phương pháp thống kê mô tả, so sánh tỷ lệ sở hữu theo quy mô, giới tính và nhóm họ, đồng thời trình bày dữ liệu qua bảng biểu và biểu đồ để minh họa sự phân bố và biến động ruộng đất.

Timeline nghiên cứu kéo dài từ tháng 8/2018 đến tháng 8/2019, bao gồm các giai đoạn thu thập tư liệu, phân tích số liệu, khảo sát thực địa và hoàn thiện luận văn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Cơ cấu sở hữu ruộng đất chủ yếu là tư điền: Theo địa bạ năm 1805, tổng diện tích ruộng đất châu Thượng Lang là khoảng 1.052,7 mẫu, trong đó diện tích đất tư điền chiếm 87,6% (922,5 mẫu). Diện tích đất canh tác thực tế là 820 mẫu, chiếm gần 78% tổng diện tích, còn lại là đất lưu hoang chiếm 9,61%. Sự phân bố ruộng đất không đồng đều giữa các xã, xã Đăng Nẫm có diện tích tư điền thực canh lớn nhất với 325 mẫu.

2. Quy mô sở hữu ruộng đất đa dạng nhưng có sự tập trung nhất định: Trong số 148 chủ sở hữu ruộng đất, 39,87% sở hữu từ 5-10 mẫu, chiếm 12,18% diện tích; 29,05% sở hữu từ 1-3 mẫu nhưng chỉ chiếm 9,3% diện tích; 1,35% sở hữu trên 20 mẫu nhưng chiếm tới 5,8% diện tích. Điều này cho thấy sự tập trung ruộng đất ở một số chủ lớn, tuy phần lớn là sở hữu nhỏ.

3. Sở hữu ruộng đất theo giới tính: Chủ sở hữu nữ chiếm 11,49% tổng số chủ, với diện tích bình quân sở hữu là 3 mẫu, thấp hơn so với chủ nam (6 mẫu). Một số chủ nữ sở hữu diện tích lớn lên đến 9,6 mẫu. Tỷ lệ sở hữu ruộng đất của nữ giới thấp hơn nhưng vẫn có vai trò nhất định trong quản lý đất đai.

4. Phân bố sở hữu theo nhóm họ: Có 15 nhóm họ sở hữu ruộng đất, trong đó họ Nông và họ Hoàng chiếm tỷ lệ lớn nhất về số lượng chủ và diện tích sở hữu. Họ Nông có 45 chủ sở hữu với tổng diện tích 241 mẫu, chiếm phần lớn diện tích ruộng đất tư điền.

Thảo luận kết quả

Sự chiếm ưu thế của ruộng đất tư điền phản ánh xu hướng phát triển sở hữu tư nhân trong nền kinh tế nông nghiệp vùng biên giới dưới triều Nguyễn, phù hợp với chính sách tập trung quản lý và thu thuế ruộng đất qua địa bạ. Tỷ lệ đất lưu hoang cao (9,61%) cho thấy ảnh hưởng của chiến tranh kéo dài và điều kiện địa hình, khí hậu khắc nghiệt khiến một bộ phận đất đai không được khai thác hiệu quả.

Quy mô sở hữu đa dạng nhưng có sự tập trung ruộng đất ở một số chủ lớn cho thấy sự phân hóa xã hội trong cộng đồng nông dân, tương tự với các vùng miền núi khác trong nước cùng thời kỳ. Sự tham gia của chủ nữ trong sở hữu ruộng đất, dù chiếm tỷ lệ nhỏ, phản ánh vai trò không thể thiếu của phụ nữ trong kinh tế gia đình và xã hội truyền thống.

Phân bố sở hữu theo nhóm họ cho thấy vai trò quan trọng của các dòng họ lớn trong quản lý và khai thác ruộng đất, đồng thời thể hiện cơ cấu xã hội đặc thù của vùng biên giới với sự kết hợp giữa các dân tộc và dòng họ bản địa. Kết quả này tương đồng với các nghiên cứu về chế độ sở hữu ruộng đất ở các tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam trong cùng giai đoạn.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố quy mô sở hữu ruộng đất, bảng so sánh tỷ lệ sở hữu theo giới tính và nhóm họ, giúp minh họa rõ nét sự phân bố và biến động ruộng đất trong châu Thượng Lang.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường quản lý và sử dụng hiệu quả đất đai: Nhà nước và chính quyền địa phương cần xây dựng các chính sách hỗ trợ khai hoang, cải tạo đất lưu hoang nhằm tăng diện tích đất canh tác, nâng cao năng suất nông nghiệp. Mục tiêu giảm diện tích đất bỏ hoang xuống dưới 5% trong vòng 5 năm, do Sở Nông nghiệp và UBND huyện Trùng Khánh chủ trì thực hiện.

2. Khuyến khích phát triển kinh tế nông nghiệp đa dạng: Đẩy mạnh trồng các loại cây công nghiệp, cây ăn quả đặc sản như hạt dẻ, đào, lê phù hợp với điều kiện địa phương nhằm tăng thu nhập cho người dân. Mục tiêu tăng giá trị sản xuất trên 1 ha đất canh tác lên 40 triệu đồng trong 3 năm tới, phối hợp với các tổ chức nông nghiệp và hợp tác xã địa phương.

3. Hỗ trợ nâng cao vai trò của phụ nữ trong quản lý đất đai và sản xuất nông nghiệp: Tổ chức các lớp tập huấn, đào tạo kỹ năng quản lý đất đai, kỹ thuật canh tác cho phụ nữ nhằm phát huy tiềm năng kinh tế của nhóm đối tượng này. Mục tiêu tăng tỷ lệ chủ sở hữu đất đai nữ lên 20% trong 5 năm, do Hội Phụ nữ huyện phối hợp với các cơ quan chức năng thực hiện.

4. Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của các dân tộc: Tổ chức các hoạt động văn hóa, lễ hội nông nghiệp truyền thống nhằm giữ gìn bản sắc văn hóa đồng thời thúc đẩy du lịch sinh thái, góp phần phát triển kinh tế địa phương. Mục tiêu xây dựng ít nhất 3 điểm du lịch văn hóa nông nghiệp trong 3 năm, do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Cao Bằng phối hợp với UBND huyện Trùng Khánh thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà nghiên cứu lịch sử và kinh tế nông nghiệp: Luận văn cung cấp nguồn tư liệu quý giá về chế độ sở hữu ruộng đất và kinh tế nông nghiệp vùng biên giới Việt Nam thế kỉ XIX, hỗ trợ nghiên cứu chuyên sâu về lịch sử kinh tế và xã hội.

2. Giảng viên và học viên cao học ngành Lịch sử, Địa lý và Kinh tế nông nghiệp: Tài liệu tham khảo hữu ích cho việc giảng dạy và học tập, giúp hiểu rõ hơn về bối cảnh lịch sử và thực trạng kinh tế vùng miền núi.

3. Cán bộ quản lý đất đai và phát triển nông thôn: Thông tin về cấu trúc sở hữu đất đai và kinh tế nông nghiệp truyền thống giúp hoạch định chính sách phát triển bền vững, phù hợp với đặc thù địa phương.

4. Nhà hoạch định chính sách và phát triển văn hóa du lịch: Luận văn cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng các chương trình phát triển kinh tế - xã hội, bảo tồn văn hóa dân tộc và phát triển du lịch sinh thái vùng biên giới.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao ruộng đất tư điền chiếm tỷ lệ lớn ở châu Thượng Lang?
   Ruộng đất tư điền chiếm 87,6% tổng diện tích do chính sách nhà Nguyễn khuyến khích sở hữu tư nhân nhằm tăng hiệu quả sản xuất và thu thuế. Điều này phù hợp với xu hướng phát triển kinh tế nông nghiệp truyền thống tại vùng biên giới.

2. Tỷ lệ đất lưu hoang cao có ảnh hưởng gì đến kinh tế nông nghiệp?
   Đất lưu hoang chiếm gần 10% phản ánh khó khăn trong sản xuất do chiến tranh, điều kiện địa hình và khí hậu khắc nghiệt, làm giảm diện tích canh tác và năng suất, ảnh hưởng tiêu cực đến đời sống nông dân.

3. Vai trò của phụ nữ trong sở hữu ruộng đất như thế nào?
   Phụ nữ chiếm khoảng 11,5% số chủ sở hữu ruộng đất với diện tích bình quân thấp hơn nam giới, nhưng vẫn đóng vai trò quan trọng trong quản lý và sản xuất nông nghiệp gia đình, đặc biệt trong các xã có truyền thống ở rể.

4. Nhóm họ nào chiếm ưu thế trong sở hữu ruộng đất?
   Họ Nông và họ Hoàng là hai nhóm họ lớn nhất về số lượng chủ sở hữu và diện tích đất, thể hiện vai trò của các dòng họ bản địa trong quản lý đất đai và kinh tế nông nghiệp vùng biên giới.

5. Luận văn có thể áp dụng cho nghiên cứu hiện đại như thế nào?
   Nghiên cứu cung cấp cơ sở lịch sử và dữ liệu thực tiễn giúp các nhà quản lý và phát triển nông thôn xây dựng chính sách phù hợp, đồng thời bảo tồn văn hóa và phát triển kinh tế bền vững tại các vùng miền núi biên giới.

Kết luận

• Luận văn đã khôi phục và phân tích hệ thống sở hữu ruộng đất và kinh tế nông nghiệp châu Thượng Lang, tỉnh Cao Bằng nửa đầu thế kỉ XIX dựa trên địa bạ Gia Long 4 (1805) và Minh Mạng 21 (1840).
• Ruộng đất tư điền chiếm ưu thế với 87,6% tổng diện tích, trong đó đất canh tác thực tế chiếm gần 78%, phản ánh cấu trúc kinh tế nông nghiệp truyền thống vùng biên giới.
• Quy mô sở hữu ruộng đất đa dạng, có sự tập trung ruộng đất ở một số chủ lớn, đồng thời vai trò của chủ nữ và các nhóm họ bản địa được làm rõ.
• Kết quả nghiên cứu góp phần làm sáng tỏ chính sách ruộng đất và thực trạng kinh tế nông nghiệp dưới triều Nguyễn tại vùng miền núi, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học cho phát triển kinh tế và bảo tồn văn hóa địa phương.
• Đề xuất các giải pháp phát triển kinh tế nông nghiệp bền vững, nâng cao vai trò phụ nữ và bảo tồn văn hóa truyền thống, hướng tới phát triển toàn diện vùng biên giới trong tương lai.

Mời quý độc giả và các nhà nghiên cứu tiếp tục khai thác, phát triển các nội dung liên quan nhằm góp phần nâng cao hiểu biết về lịch sử và phát triển kinh tế xã hội vùng miền núi biên giới Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ CHÂU THƯỢNG LANG, TỈNH CAO BẰNG 1. Vị trí địa lí và điều kiện tự nhiên Cao Bằng phía đông giáp với châu Hạ Lôi nước Thanh (Trung Quốc) , phía Tây giáp phủ Trấn An nước Thanh và huyện Để Định tỉnh Tuyên Quang, phía nam giáp huyện Thất Khê tỉnh Lạng Sơn, phía bắc và đông bắc đều giáp với châu Quy Thuận nước Thanh. Phía Tây nam giáp các huyện Bạch Thông, Cảm Hóa của tỉnh Thái Nguyên, phía đông nam giáp giới các châu Hạ Đống, Long Châu, An Bình nước Thanh. “Đông Tây cách nhau 152 dặm, Nam Bắc cách nhau 87 dặm.

Nguyên số quân thuộc 2 cơ Hùng, Dũng là 836 người. Hiện tại ngũ chỉ có 269 người. Dân số theo sổ cũ là 9. Hiện nay chỉ có 3.980 người” [51, tr.

Vị trí của huyện Thượng Lang “cách phủ 81 dặm về phía Đông Bắc, Đông Tây cách nhau 109 dặm, Nam Bắc cách nhau 76 dặm, phía Đông đến địa giới huyện Hạ Lang 79 dặm, phía Tây giáp địa giới huyện Quảng Yên đến đó là 30 dặm, phía Nam đến địa giới huyện Hạ Lang là 33 dặm, phía Bắc đến địa giới châu An Bình nước Thanh là 43 dặm” [38, tr. Nơi đây nằm ở độ cao trung bình từ 500 - 800m so với mực nước biển, là một huyện miền núi có địa hình tương đối phức tạp, nơi đây có những dãy núi cao chạy dọc và xen kẽ với những sông suối ngắn, thung lũng hẹp dần theo hướng từ Tây Bắc xuống đến Đông Nam. Châu Thượng Lang có 3 dạng địa hình chính là địa hình dạng núi đá vôi, địa hình dạng thung lũng, địa hình dạng đồi. Với địa hình dạng đồi chủ yếu là ở 6 xã hình thành trên phiến thạch sét và sa thạch, phân bố ở khu vực các xã phía Đông Nam với độ cao từ 500 - 800m.

Bên cạnh đó vùng này cũng có những nơi xen kẽ là địa hình caster. Với địa hình dạng núi đá vôi có 11 xã chiếm diện tích khá lớn, phân bố chủ yếu ở các xã thuộc phía Bắc và phía Tây Nam với độ cao trung bình từ 700 - 800m, với nhiều hang động, nổi bật là động Ngườm Ngao - hiện nay là một trong những điểm đến thu hút nhiều 8 c khách du lịch đến tham quan, xen kẽ với một số thung lũng nhỏ hẹp. Dạng địa hình thung lũng thì tập trung ở 3 xã là những dải đất tương đối bằng phẳng, những cánh đồng nhỏ hẹp kéo dài và cao thấp khác nhau, chạy dọc theo 2 hệ thống sông Quây Sơn và sông Bắc Vọng và xen giữa những dãy núi đá là những thung lũng bằng phẳng, được kiến tạo nên bởi thiên nhiên hùng vĩ nơi đây và bàn tay khai phá của nhân dân các dân tộc từ nhiều đời, đã tạo nên những cánh đồng, những bãi rẫy trù phú như vùng Ngọc Khuê, Đình Phong. Chí Viễn, Đàm Thủy, Phong Nặm, Lăng Hiếu, Phong Châu, Đức Hồng,…Nét đặc trưng của địa hình Thượng Lang là giữa các thung lũng bằng phẳng có những ngọn núi đá, núi đất sừng sững, nhấp nhô với nhiều hình dạng tiêu biểu là vùng Ngọc Khuê chạy dọc song Quây Sơn, được nhân dân nơi đây ca ngợi là vùng “Hà lục sơn thủy hữu tình”.

Châu Thượng Lang còn có những dãy núi đá cao, chạy dọc biên giới giữa Việt Nam và Trung Quốc nằm ở phía Bắc và Đông Bắc, được ví như là một phên dậu, bức tường thành che chắn cho kinh thành Thăng Long. Theo Đại Nam nhất thống chí: “Núi Chiêu Sơn: cách huyện Thượng Lang 2 dặm về phía đông nam, đá núi lởm chởm, cây cỏ um tùm. Núi Mô Sơn: cách huyện Thượng Lang 11 dặm về phía nam, dưới núi có động, có nước suối chảy ra ruộng, nhà nông rất lợi. Đời Lê Cảnh Hưng, Nông Văn Bồng chăn trâu, nhận thấy nước trong động khô cạn, liền đi thẳng vào động, thấy một con trâu lớn.

Bồng gõ vào sừng trâu mà hát thì con trâu ấy chạy vào hang sâu không thấy đâu cả. Sau đó một lúc nước từ trong động vọt ra. Sau này hễ khi nào nghe trong núi có tiếng trâu rống, thì năm ấy tất có nước lũ. Núi Quảng Đô: cách huyện Thượng Lang 3 dặm về phía bắc, núi rất cao” [38, tr.

Phía Nam và Tây Nam là địa hình chuyển tiếp của cao nguyên miền Đông cao dần từ Nam lên Bắc. Trong những đèo dốc ở châu Thượng Lang thì nổi tiếng nhất là Đèo Liêu, được xác định là mốc giới giữa hai vùng Quảng Hòa và Thượng Lang, có độ cao là 664m. 9 c Khí hậu ở đây, theo Đại Nam nhất thống chí có viết “theo Dư địa chí của Nguyễn Trãi, thì thiên hạ có 29 xứ ác thủy, mà Cao Bằng chiếm 4 xứ là Thạch Lâm, Quảng Uyên, Thượng Lang, Hạ Lang” [28, tr. Do địa thế vùng núi rừng liên tiếp nhau, lam chướng độc hại, nhưng được cái không có bão.

“Ba mùa từ thu, đông đến mùa xuân buổi sáng đều có sương mù dày đặc, phải quá một, hai giờ thìn mới tan, trời thường âm u, chỉ mùa hè mới được trời quang mây tạnh. Khoảng tháng 6 thường có mưa rào. Tháng 11,12 là rét nhất”[52, tr. 654] Thượng Lang nằm trong khu vực khí hậu nhiệt đới gió mùa.

Mùa đông độ ẩm thấp, khô hanh và rét buốt, mùa hè mưa nhiều, oi bức, chỉ dịu mát về đêm. Khí hậu nơi đây phân làm hai mùa rõ rệt, nóng và lạnh, mùa lạnh thường bắt đầu từ tháng 10, kéo dài đến hết tháng 5 năm sau, nửa đầu mùa hạ là thời tiết khô hanh, ban ngày nhiệt độ ấm áp nhưng ban đêm nhiệt độ thường thấp, nhiệt độ chênh lệch giữa ban ngày và ban đêm từ 5 - 10℃, nhiệt độ trung bình năm khoảng 24℃, tối đa lên đến 40℃ vào tháng 7 và tối thiểu là 0℃ vào tháng 12, nhiệt độ trung bình vào đầu mùa đông là 17℃. Ruộng đất khô rắn xấu xa, chỉ cấy được vụ mùa, không có vụ chiêm, người bản thổ theo tục thường xem lá cây hoặc mưa sấm để nghiệm được mùa hay mất mùa, tục cho rằng trên núi đất, lá cây đỏ không nên cấy lúa, trên núi đá lá cây đỏ là triệu chứng được mùa. Lượng mưa trung bình năm thấp vào khoảng 1.777mm, cao nhất là vào tháng 5 đến tháng 9 (vào khoảng 82%) và thấp nhất là vào tháng 1 và tháng 2 có mưa đá và gió mùa đông bắc thổi từ tháng 12 đến tháng 3 năm sau, gió mùa đông nam thổi từ tháng 4 và kết thúc vào tháng 11.

Độ ẩm trung bình vào khoảng 81%, có sương muối xuất hiện bình quân 6 ngày trong năm, ảnh hưởng xấu đến sản xuất nông, lâm nghiệp. Trong hệ thống sông suối, Đại Nam nhất thống chí có viết: “Khe Trạo Nhi: ở địa giới huyện Hạ Lang, nước khe từ cửa ải Ba Hoài Châu Qui Thuận nước Thanh, chảy về phía nam qua xã Trạo Nhi thuộc huyện Thượng Lang, làm khe Trạo Nhi, lại chảy về phía bắc mà vào địa giới châu An Bình nước Thanh. 10 c Sông Huề: cách huyện Quảng Uyên 30 dặm về phía tây, nguồn từ ải Thuận thuộc châu Qui Thuận nước Thanh chảy về phía nam, qua các xã Quả Thoát, Ngưỡng Đồng, Cảm Hảo và Thông Huề thuộc huyện Quảng Uyên, lại chảy về phía nam qua các xã Đoài Côn. Giáp Dương, Cổ Phương và Tứ Mĩ thuộc huyện Thượng Lang.

Lại chảy qua các xã Vĩ Vọng, Cổ Lạc, Bàn Trực, Bác Vọng, Các Linh và Phất Mê thuộc huyện Quảng Uyên rồi chảy vào hạ lưu sông Mãng” [38, tr. Ngày nay chính là 2 con sông Quây Sơn và sông Bắc Vọng. Sông Quây Sơn có hai nhánh chính đều bắt nguồn từ Trung Quốc, chiều dài khoảng 76km, nhánh lớn chảy qua xã Ngọc Khuê, nhánh thứ hai còn gọi là sông Tà Pè, chảy theo hướng đông nam qua xã PhongNậm, Ngọc Khê hợp lưu với nhánh chính tại Khả Mong, xã Ngọc Khê, chảy qua các xã Đình Phong, Chí Viễn, Đàm Thủy qua huyện Hạ Lang rồi chảy sang Trung Quốc. Lòng sông tuy không rộng nhưng sâu, nước chảy xiết, độ dốc bình quân là 0.01˚, nơi đây có nhiều thác ghềnh như thác Khoang (Thoong Khoang) ở xã Ngọc Khê, có độ cao là 10m, thác Gót (Thoong Gót) ở xã Trí Viễn cao trên 20m.

Đặc biệt là thác Bản Giốc, thuộc xã Đàm Thủy, có độ cao trên 50m, ngày nay Thác Bản Giốc là ngọn thác đẹp nhất Việt Nam, là một trong những tặng vật vô giá mà thiên nhiên ban tặng cho Cao Bằng nằm trên đường biên giới Việt Trung thuộc xã Đàm Thủy, huyện Trùng Khánh cách thành phố Cao Bằng 89 km. Thác có hai nhánh, nhánh bên phải là dòng nước đổ thẳng xuống vực, nhánh bên trái dòng nước hạ tầng thành 3 bậc, nối tiếp nhau thành một dòng chảy, do độ dốc lớn, dòng chảy đổ xuống vực sâu và tung bọt trắng xóa. Thác chính có địa hình thấp nhưng sức nước tuôn mãnh liệt. Dải nước rộng phía bên trái tràn ra thành thác phụ với rất nhiều “dây” nước mảnh đan xen, uốn cong như bức rèm vĩ đại đầy ngẫu hứng của thiên nhiên.

Vì thế, thác Bản Giốc được ví như vẻ đẹp nguyên sơ của người phụ nữ Tày nơi đỉnh núi mù sương hoặc tựa như mái tóc 11 c nàng tiên bị bỏ quên vắt ngang đỉnh núi.Dưới chân thác Bản Giốc là dòng sông Quây Sơn Do địa hình thấp dần từ tây bắc xuống đông nam nên phần lớn các con sông suối đều bắt nguồn từ phía Tây Bắc chảy theo hướng Đông Nam qua các vùng núi đá vôi. Động Ngườm Ngao được hình thành cách đây khoảng 300 triệu năm trước công nguyên, có thể nói là khá trẻ tuổi so với nhiều hang động ở Việt Nam như động Phong Nha (250 triệu năm), cụm hang động Tràng An (250 triệu năm), động Thiên Đường (360 triệu năm). Động có chiều dài 2.144m này tọa lạc trong lòng một quả núi ở bản Gun, xã Đàm Thủy, huyện Trùng Khánh cách thành phố Cao Bằng khoảng 50km. Về tài nguyên động thực vật, do địa hình thấp dần từ Tây Bắc xuống Đông Nam, nên phần lớn các con sông, con suối đều bắt nguồn từ phía Tây Bắc chảy theo hướng Đông Nam qua các vùng núi đá vôi, dọc theo các con sông Bắc Vọng, Quây Sơn…có nhiều thác ghềnh, nước chảy xiết.

Các dòng sông lớn như Quây Sơn, Bắc Vọng và nhiều suối, ao, hồ là nguồn thủy sản dồi dào.