Luận văn thạc sĩ về rủi ro thiên tai nước dâng do bão tại Bắc Bộ Việt Nam

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nghiên cứu cơ sở khoa học phân cấp cấp độ rủi ro thiên tai gây ra bởi nước dâng do bão cho khu vực, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Lê Đức Quyền
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Xuân Hiển
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Hải dương học
• Đề tài: Nghiên Cứu Cơ Sở Khoa Học Phân Cấp Cấp Độ Rủi Ro Thiên Tai Gây Ra Bởi Nước Dâng Do Bão Cho Khu Vực Ven Biển Bắc Bộ - Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG I: TỔNG QUAN RỦI RO THIÊN TAI
• 1.1. Các phương pháp nghiên cứu cấp độ rủi ro thiên tai
• 1.1.1. Các nghiên cứu trên thế giới
• 1.1.2. Các nghiên cứu trong nước
• 1.2. Các nghiên cứu về rủi ro thiên tai gây ra bởi nước dâng do bão
• 1.2.1. Các nghiên cứu trên thế giới
• 1.2.2. Các nghiên cứu trong nước
• 1.3. Điều kiện tự nhiên và vị trí địa lý khu vực ven biển Bắc Bộ
• 1.3.1. Vị trí địa lý và địa hình
• 1.3.2. Điều kiện tự nhiên
• 1.3.3. Nuôi trồng thủy sản
• 2. CHƯƠNG II: SỐ LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU QUY TRÌNH PHÂN CẤP CẤP ĐỘ RỦI RO THIÊN TAI GÂY BỞI NGUY CƠ NDDB
• 2.1. Bộ số liệu sử dụng nghiên cứu
• 2.2. Bộ cơ sở dữ liệu sử dụng tính toán nước dâng
• 2.3. Bộ cơ sở dữ liệu sử dụng tính toán phân cấp cấp độ rủi ro thiên tai gây bởi nước dâng do bão
• 2.4. Phương pháp và cơ sở lý thuyết mô hình mô phỏng nước dâng do bão
• 2.5. Phương pháp tính toán nước dâng do bão
• 2.6. Thiết lập mô hình tính nước dâng do bão
• 2.7. Phương pháp và quy trình phân cấp cấp độ rủi ro thiên tai gây ra bởi nước dâng do bão
• 2.8. Phương pháp. Quy trình phân cấp cấp độ rủi ro gây bởi nước dâng do bão
• 3. CHƯƠNG III: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU PHÂN CẤP CẤP ĐỘ RỦI RO THIÊN TAI GÂY BỞI NƯỚC DÂNG DO BÃO
• 3.1. Kết quả tính toán nước dâng do bão khu vực Bắc Bộ
• 3.2. Kết quả phân cấp cấp độ rủi ro thiên tai (R) gây ra bởi nguy cơ NDDB cho lĩnh vực nuôi trồng thủy sản
• 3.3. Đánh giá mức độ hiểm họa (H)
• 3.4. Đánh giá mức độ phơi bày (E)
• 3.5. Đánh giá tính dễ bị tổn thương (V)
• 3.6. Đánh giá mức độ rủi ro (R)
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về rủi ro thiên tai nước dâng do bão

Nước dâng do bão là một trong những hiện tượng thiên tai nghiêm trọng, gây ra nhiều thiệt hại cho các khu vực ven biển. Hiện tượng này xảy ra khi bão đổ bộ, làm tăng mực nước biển, dẫn đến ngập lụt và thiệt hại về tài sản, sinh kế của người dân. Theo thống kê, Việt Nam là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất từ hiện tượng này. Việc nghiên cứu và phân tích rủi ro thiên tai nước dâng do bão là rất cần thiết để có những biện pháp phòng ngừa hiệu quả.

1.1. Định nghĩa và nguyên nhân gây ra nước dâng do bão

Nước dâng do bão được định nghĩa là sự gia tăng mực nước biển do tác động của bão. Nguyên nhân chính bao gồm áp suất thấp trong bão, gió mạnh và sự kết hợp với triều cường. Những yếu tố này tạo ra áp lực lớn lên mặt nước, dẫn đến hiện tượng nước dâng cao bất thường.

1.2. Tác động của nước dâng do bão đến môi trường và xã hội

Nước dâng do bão không chỉ gây ngập lụt mà còn ảnh hưởng đến hệ sinh thái, làm suy giảm chất lượng nước, gây ô nhiễm môi trường. Hơn nữa, nó còn ảnh hưởng đến đời sống của người dân, làm mất mùa màng, thiệt hại tài sản và gây ra tình trạng di cư.

II. Vấn đề và thách thức trong quản lý rủi ro thiên tai nước dâng do bão

Quản lý rủi ro thiên tai nước dâng do bão gặp nhiều thách thức, bao gồm sự thiếu hụt thông tin, cơ sở hạ tầng yếu kém và sự thay đổi khí hậu. Những vấn đề này làm cho việc dự đoán và ứng phó với thiên tai trở nên khó khăn hơn. Cần có những giải pháp đồng bộ để nâng cao khả năng ứng phó và giảm thiểu thiệt hại.

2.1. Thiếu hụt thông tin và dữ liệu

Một trong những thách thức lớn nhất trong quản lý rủi ro thiên tai là thiếu hụt thông tin và dữ liệu chính xác. Việc thu thập và phân tích dữ liệu về mực nước, tốc độ gió và các yếu tố khác là rất cần thiết để đưa ra các dự đoán chính xác.

2.2. Cơ sở hạ tầng yếu kém và khả năng ứng phó

Cơ sở hạ tầng yếu kém tại nhiều khu vực ven biển làm tăng nguy cơ thiệt hại do nước dâng. Việc nâng cấp và cải thiện cơ sở hạ tầng là cần thiết để giảm thiểu tác động của thiên tai.

III. Phương pháp nghiên cứu rủi ro thiên tai nước dâng do bão

Nghiên cứu rủi ro thiên tai nước dâng do bão cần áp dụng các phương pháp khoa học hiện đại. Các phương pháp này bao gồm mô hình hóa, phân tích dữ liệu và đánh giá tác động. Việc áp dụng các công nghệ mới sẽ giúp nâng cao độ chính xác trong việc dự đoán và quản lý rủi ro.

3.1. Mô hình hóa nước dâng do bão

Mô hình hóa nước dâng do bão là một phương pháp quan trọng giúp dự đoán mực nước dâng trong các tình huống khác nhau. Các mô hình này sử dụng dữ liệu lịch sử và các yếu tố khí tượng để đưa ra các dự đoán chính xác.

3.2. Phân tích dữ liệu và đánh giá tác động

Phân tích dữ liệu từ các sự kiện bão trước đây giúp xác định các yếu tố rủi ro và mức độ thiệt hại. Đánh giá tác động của nước dâng đến các lĩnh vực như nông nghiệp, thủy sản và hạ tầng là rất cần thiết để có các biện pháp ứng phó hiệu quả.

IV. Ứng dụng thực tiễn trong quản lý rủi ro thiên tai nước dâng do bão

Các kết quả nghiên cứu về rủi ro thiên tai nước dâng do bão có thể được áp dụng trong thực tiễn để xây dựng các chính sách và chiến lược phòng chống thiên tai. Việc áp dụng các biện pháp phòng ngừa và ứng phó kịp thời sẽ giúp giảm thiểu thiệt hại cho cộng đồng.

4.1. Chính sách phòng chống thiên tai

Chính phủ cần xây dựng các chính sách rõ ràng về phòng chống thiên tai, bao gồm việc đầu tư vào cơ sở hạ tầng và nâng cao nhận thức cộng đồng về rủi ro thiên tai.

4.2. Các biện pháp ứng phó kịp thời

Các biện pháp ứng phó kịp thời như sơ tán dân cư, cung cấp thực phẩm và nước sạch trong thời gian bão là rất quan trọng để giảm thiểu thiệt hại.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu rủi ro thiên tai nước dâng do bão

Nghiên cứu rủi ro thiên tai nước dâng do bão là một lĩnh vực quan trọng và cần thiết trong bối cảnh biến đổi khí hậu. Cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các phương pháp mới để nâng cao khả năng ứng phó và giảm thiểu thiệt hại. Tương lai của nghiên cứu này sẽ đóng góp vào việc xây dựng một xã hội bền vững hơn.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu liên tục

Nghiên cứu liên tục về rủi ro thiên tai là cần thiết để cập nhật thông tin và cải thiện các phương pháp ứng phó. Việc này sẽ giúp cộng đồng chuẩn bị tốt hơn cho các tình huống khẩn cấp.

5.2. Hướng đi mới trong nghiên cứu và ứng dụng

Cần phát triển các công nghệ mới và phương pháp nghiên cứu hiện đại để nâng cao hiệu quả trong việc quản lý rủi ro thiên tai. Sự hợp tác giữa các nhà khoa học, chính phủ và cộng đồng là rất quan trọng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu vực ven biển Bắc Bộ, Việt Nam, là vùng chịu ảnh hưởng nặng nề của thiên tai, đặc biệt là hiện tượng nước dâng do bão. Theo thống kê từ năm 1961 đến 2017, khu vực này đã chịu tác động của khoảng 110 cơn bão, trung bình 2,0 - 2,5 cơn mỗi năm, với các tháng 7, 8 và 9 là thời điểm bão hoạt động mạnh nhất. Nước dâng do bão gây ra những thiệt hại nghiêm trọng về kinh tế - xã hội, đặc biệt ảnh hưởng đến lĩnh vực nuôi trồng thủy sản (NTTS) – một ngành kinh tế mũi nhọn của vùng ven biển này. Mực nước dâng cao nhất tại các tỉnh ven biển như Quảng Ninh có thể lên tới 3,5 m, trong khi các tỉnh Thái Bình, Nam Định, Ninh Bình dao động từ 2,0 – 2,5 m.

Mục tiêu nghiên cứu là xây dựng cơ sở khoa học để phân cấp cấp độ rủi ro thiên tai do nước dâng bão gây ra cho khu vực ven biển Bắc Bộ, tập trung vào lĩnh vực nuôi trồng thủy sản. Nghiên cứu sử dụng dữ liệu bão lịch sử giai đoạn 1961-2017, mô hình mô phỏng nước dâng do bão, và các chỉ số rủi ro theo khung lý thuyết của IPCC và SREX. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các tỉnh ven biển Quảng Ninh, Hải Phòng, Thái Bình, Nam Định và Ninh Bình.

Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp bản đồ rủi ro chi tiết, giúp các nhà quản lý và hoạch định chính sách có cơ sở khoa học để xây dựng các giải pháp phòng tránh, giảm thiểu thiệt hại, đồng thời thúc đẩy phát triển bền vững ngành nuôi trồng thủy sản trong bối cảnh biến đổi khí hậu và gia tăng tần suất bão.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên khung lý thuyết rủi ro thiên tai của IPCC (2012) và báo cáo SREX (2015), trong đó rủi ro thiên tai (R) được cấu thành bởi ba yếu tố chính: Hiểm họa (H), Mức độ phơi bày (E) và Tính dễ bị tổn thương (V), với công thức tổng quát:

$$ R = f(H, E, V) $$

• Hiểm họa (H): Khả năng xảy ra các hiện tượng thiên tai như bão, nước dâng với cường độ và tần suất xác định.
• Mức độ phơi bày (E): Sự hiện diện của con người, tài sản, hoạt động kinh tế – xã hội trong vùng chịu ảnh hưởng.
• Tính dễ bị tổn thương (V): Khả năng chịu tác động và tổn thương của các yếu tố phơi bày trước hiểm họa.

Ngoài ra, mô hình kim tự tháp ba chiều của Dwyer và cộng sự (2004) được sử dụng để minh họa sự tương tác giữa ba thành phần này, trong đó thể tích kim tự tháp biểu thị giá trị rủi ro tổng thể.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu:

  • Dữ liệu bão lịch sử từ năm 1961 đến 2017, gồm 110 cơn bão ảnh hưởng đến khu vực Bắc Bộ, được thu thập từ cơ sở dữ liệu quốc tế và các trạm khí tượng địa phương.
  • Số liệu địa hình, thủy văn, khí tượng và mực nước tại trạm Hòn Dáu.
  • Dữ liệu kinh tế - xã hội liên quan đến lĩnh vực nuôi trồng thủy sản, bao gồm diện tích nuôi, sản lượng, lao động và giá trị sản xuất của các tỉnh ven biển.

• Phương pháp phân tích:

  • Mô hình mô phỏng nước dâng do bão sử dụng phần mềm MIKE 21 FM, dựa trên hệ phương trình nước nông Navier-Stokes, được hiệu chỉnh và kiểm nghiệm với dữ liệu thực đo từ các cơn bão điển hình như Damrey (2005) và Niki (1996).
  • Xây dựng bộ chỉ số rủi ro thiên tai theo ba thành phần H, E, V dựa trên dữ liệu mô phỏng nước dâng, bản đồ phân bố dân cư, cơ sở hạ tầng và các chỉ số dễ bị tổn thương kinh tế - xã hội.
  • Phân cấp cấp độ rủi ro theo các mức độ từ rất thấp đến rất cao, áp dụng cho từng huyện ven biển từ Quảng Ninh đến Ninh Bình.

• Timeline nghiên cứu:

  • Thu thập và xử lý dữ liệu: 6 tháng.
  • Mô phỏng nước dâng và xây dựng bản đồ: 4 tháng.
  • Phân tích rủi ro và phân cấp cấp độ: 3 tháng.
  • Tổng hợp, thảo luận và hoàn thiện luận văn: 3 tháng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Mực nước dâng do bão tại khu vực ven biển Bắc Bộ: Kết quả mô phỏng cho thấy mực nước dâng cao nhất tại Quảng Ninh đạt khoảng 3,5 m, trong khi các tỉnh Thái Bình, Nam Định, Ninh Bình dao động từ 2,0 – 2,5 m. Mực nước dâng có sự phân bố không đồng đều theo địa lý, giảm dần từ Bắc xuống Nam.

2. Phân bố mức độ hiểm họa (H): Bản đồ hiểm họa cho thấy các huyện ven biển Quảng Ninh và Hải Phòng có mức độ hiểm họa cao nhất, với chỉ số H đạt trên 0,8 (trên thang 0-1), trong khi các huyện ven biển Thái Bình, Nam Định có chỉ số từ 0,5 đến 0,7.

3. Mức độ phơi bày (E) và tính dễ bị tổn thương (V): Các huyện có diện tích nuôi trồng thủy sản lớn như Hải Hậu (Nam Định), Tiền Hải (Thái Bình) có mức độ phơi bày cao, với hàng chục nghìn lao động tham gia ngành thủy sản. Tính dễ bị tổn thương được đánh giá dựa trên các chỉ số kinh tế - xã hội, cho thấy các vùng này có khả năng chịu tác động lớn do phụ thuộc nhiều vào NTTS.

4. Phân cấp cấp độ rủi ro (R): Kết quả phân cấp cho thấy khoảng 30% diện tích nuôi trồng thủy sản thuộc vùng có rủi ro cao và rất cao, tập trung chủ yếu ở các huyện ven biển Quảng Ninh, Hải Phòng và Nam Định. Các huyện còn lại thuộc mức rủi ro trung bình đến thấp.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến sự phân bố rủi ro không đồng đều là do sự kết hợp giữa mức độ hiểm họa cao tại các tỉnh phía Bắc và mức độ phơi bày lớn của các vùng nuôi trồng thủy sản. So sánh với các nghiên cứu trước đây, kết quả này phù hợp với nhận định về tần suất và cường độ bão tập trung nhiều ở khu vực Quảng Ninh và Hải Phòng.

Việc sử dụng mô hình MIKE 21 FM cho phép mô phỏng chi tiết mực nước dâng, kết hợp với dữ liệu kinh tế - xã hội giúp đánh giá toàn diện rủi ro thiên tai. Bản đồ rủi ro có thể được trình bày dưới dạng biểu đồ nhiệt hoặc bản đồ phân vùng cấp độ rủi ro, hỗ trợ trực quan cho công tác quản lý.

Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc định hướng các chính sách phòng chống thiên tai, đặc biệt là trong bối cảnh biến đổi khí hậu làm gia tăng tần suất và cường độ bão, từ đó góp phần phát triển bền vững ngành nuôi trồng thủy sản khu vực ven biển Bắc Bộ.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng hệ thống cảnh báo sớm nước dâng do bão: Áp dụng mô hình mô phỏng nước dâng kết hợp dữ liệu thời tiết để cảnh báo kịp thời cho các địa phương ven biển, giảm thiểu thiệt hại về người và tài sản. Thời gian thực hiện: 1-2 năm. Chủ thể: Bộ Tài nguyên và Môi trường phối hợp với các địa phương.

2. Phân vùng rủi ro và quy hoạch phát triển nuôi trồng thủy sản: Căn cứ vào bản đồ rủi ro để quy hoạch vùng nuôi phù hợp, hạn chế phát triển ở vùng rủi ro cao, ưu tiên các vùng có rủi ro thấp hoặc trung bình. Thời gian thực hiện: 3 năm. Chủ thể: Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn các tỉnh.

3. Tăng cường năng lực chống chịu và phục hồi cho cộng đồng nuôi trồng thủy sản: Đào tạo, nâng cao nhận thức và kỹ năng phòng tránh thiên tai cho người dân, đồng thời hỗ trợ kỹ thuật và tài chính để phục hồi sau thiên tai. Thời gian thực hiện: liên tục. Chủ thể: UBND các huyện, xã ven biển.

4. Đầu tư hạ tầng phòng chống thiên tai: Xây dựng đê điều, hệ thống thoát nước, các công trình bảo vệ vùng nuôi trồng thủy sản nhằm giảm thiểu tác động của nước dâng. Thời gian thực hiện: 5 năm. Chủ thể: Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, các địa phương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý và hoạch định chính sách: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng các chính sách phòng chống thiên tai, quy hoạch phát triển ngành nuôi trồng thủy sản phù hợp với mức độ rủi ro từng vùng.

2. Các nhà nghiên cứu và chuyên gia khí tượng thủy văn: Tham khảo phương pháp mô phỏng nước dâng và phân tích rủi ro để phát triển các nghiên cứu tiếp theo về thiên tai và biến đổi khí hậu.

3. Người dân và cộng đồng nuôi trồng thủy sản: Nắm bắt thông tin về mức độ rủi ro tại địa phương, từ đó chủ động phòng tránh và ứng phó với thiên tai.

4. Các tổ chức phi chính phủ và quốc tế: Hỗ trợ các chương trình giảm nhẹ rủi ro thiên tai, phát triển bền vững ngành thủy sản và thích ứng với biến đổi khí hậu tại khu vực ven biển Bắc Bộ.

Câu hỏi thường gặp

1. Nước dâng do bão là gì và tại sao nó nguy hiểm?
   Nước dâng do bão là hiện tượng mực nước biển tăng cao do tác động của gió mạnh và áp suất thấp trong bão, gây ngập lụt và phá hủy vùng ven biển. Ví dụ, mực nước dâng tại Quảng Ninh có thể lên tới 3,5 m, gây thiệt hại lớn cho nuôi trồng thủy sản và dân cư.

2. Phân cấp cấp độ rủi ro thiên tai dựa trên những yếu tố nào?
   Phân cấp dựa trên ba yếu tố chính: hiểm họa (cường độ và tần suất bão, nước dâng), mức độ phơi bày (diện tích nuôi trồng, dân số), và tính dễ bị tổn thương (khả năng chống chịu của cộng đồng và kinh tế). Công thức tổng quát là $R = f(H, E, V)$.

3. Mô hình MIKE 21 FM được sử dụng như thế nào trong nghiên cứu?
   MIKE 21 FM là phần mềm mô phỏng dòng chảy và nước dâng dựa trên hệ phương trình nước nông Navier-Stokes. Nghiên cứu đã hiệu chỉnh mô hình với dữ liệu thực đo từ các cơn bão Damrey (2005) và Niki (1996), cho kết quả mô phỏng chính xác với sai số trung bình dưới 5 cm.

4. Lĩnh vực nuôi trồng thủy sản bị ảnh hưởng như thế nào bởi nước dâng do bão?
   Nước dâng gây ngập úng, phá hủy ao đầm, làm giảm năng suất và sản lượng thủy sản. Ví dụ, các huyện Hải Hậu, Tiền Hải có diện tích nuôi lớn và mức độ phơi bày cao nên chịu rủi ro thiệt hại lớn khi xảy ra bão.

5. Các giải pháp chính để giảm thiểu rủi ro do nước dâng bão là gì?
   Bao gồm xây dựng hệ thống cảnh báo sớm, quy hoạch vùng nuôi phù hợp, nâng cao năng lực cộng đồng, và đầu tư hạ tầng phòng chống thiên tai. Các giải pháp này cần được thực hiện đồng bộ và liên tục để đảm bảo hiệu quả.

Kết luận

• Nghiên cứu đã xây dựng thành công mô hình mô phỏng nước dâng do bão cho khu vực ven biển Bắc Bộ, với sai số mô hình dưới 5 cm so với thực đo.
• Phân tích rủi ro thiên tai dựa trên ba yếu tố hiểm họa, phơi bày và dễ bị tổn thương cho thấy khoảng 30% diện tích nuôi trồng thủy sản thuộc vùng rủi ro cao và rất cao.
• Kết quả cung cấp bản đồ rủi ro chi tiết, làm cơ sở khoa học cho công tác quản lý và hoạch định chính sách phát triển bền vững ngành nuôi trồng thủy sản.
• Đề xuất các giải pháp cụ thể như cảnh báo sớm, quy hoạch vùng nuôi, nâng cao năng lực cộng đồng và đầu tư hạ tầng phòng chống thiên tai.
• Các bước tiếp theo bao gồm triển khai áp dụng mô hình trong công tác dự báo, mở rộng nghiên cứu sang các lĩnh vực khác và tăng cường hợp tác liên ngành.

Call-to-action: Các nhà quản lý, chuyên gia và cộng đồng cần phối hợp triển khai các giải pháp đề xuất nhằm giảm thiểu thiệt hại do nước dâng bão, đồng thời thúc đẩy phát triển bền vững ngành nuôi trồng thủy sản ven biển Bắc Bộ trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu Chƣơng 1. Tổng quan rủi ro thiên tai Chƣơng 2. Số liệu và phƣơng pháp nghiên cứu quy trình phân cấp cấp độ rủi ro thiên tai gây bởi NDDB Chƣơng 3. Kết quả nghiên cứu phân cấp cấp độ rủi ro thiên tai gây bởi NDDB Kết luận và kiến nghị Trong nghiên cứu này tác giả tiến hành tập trung nghiên cứu vào hai vấn đề chính: 1) Nghiên cứu nƣớc dâng do bão cho khu vực vịnh Bắc Bộ 2) Phân cấp cấp độ rủi ro thiên tai gây bởi nƣớc dâng do bão cho lĩnh vực thủy sản 3 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHƢƠNG I.

TỔNG QUAN RỦI RO THIÊN TAI 1. Các phƣơng pháp nghiên cứu cấp độ rủi ro thiên tai 1.1 Các nghiên cứu trên thế giới Cho đến nay, định nghĩa rủi ro thiên tai (RRTT) vẫn chƣa hoàn toàn thống nhất trong các nghiên cứu. Trong một số nghiên cứu, rủi ro đƣợc định nghĩa là tổn thất tiềm tàng của cộng đồng trƣớc một hiểm họa nhất định, phụ thuộc vào mức độ hiểm họa, tính dễ bị tổn thƣơng và mức độ phơi bày. Nói cách khác, rủi ro đƣợc cấu thành từ 3 yếu tố: (1) Hiểm họa (H: Hazards), (2) Mức độ phơi bày trƣớc hiểm họa (E: Exposure) và (3) Tính dễ bị tổn thƣơng (V: Vulnerability): R = H × E × V.

Trong đó, hiểm họa (H) là khả năng xảy ra trong tƣơng lai của các hiện tƣợng tự nhiên hoặc do con ngƣời gây ra, có tác động bất lợi đến các đối tƣợng dễ bị tổn thƣơng, nằm trong phạm vi ảnh hƣởng của hiểm họa đó. Thành phần hiểm họa còn đƣợc thể hiện qua cƣờng độ của sự kiện, thời gian duy trì sự kiện và phạm vi ảnh hƣởng của sự kiện đó đến một khu vực nhất định. Mức độ phơi bày trƣớc hiểm họa (E) đƣợc sử dụng để chỉ sự hiện diện (theo vị trí) của con ngƣời, các hoạt động sinh kế, các dịch vụ môi trƣờng và các nguồn tài nguyên thiên nhiên, cơ sở hạ tầng, các tài sản kinh tế, xã hội, văn hóa,… ở những nơi có thể chịu những ảnh hƣởng bất lợi bởi các hiểm họa dẫn đến những tổn hại, mất mát, hƣ h ng tiềm tàng trong tƣơng lai. Tính dễ bị tổn thƣơng (V) đề cập đến khuynh hƣớng của các yếu tố dễ bị tác động của hiểm họa nhƣ con ngƣời (ví dụ: cơ cấu dân số, tỷ lệ nhóm dân số dễ bị ảnh hƣởng), xã hội (tình trạng phát triển kinh tế) [36,43].

4 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Cách tiếp cận trong xác định rủi ro thiên tai của IPCC [48] UNISDR coi đánh giá rủi ro là: “Một quá trình xác định khả năng thiệt hại bằng cách phân tích các hiểm hoạ tiềm tàng và đánh giá các điều kiện hiện tại của tình trạng dễ bị tổn thƣơng mà có thể gây hại cho con ngƣời, tài sản, các dịch vụ, sinh kế và môi trƣờng ảnh hƣởng đến chúng” [53]. Nếu thiếu một trong ba yếu tố thì không hình thành rủi ro thiên tai. Trong nghiên cứu về RRTT, hai thành phần mức độ phơi bày và tính dễ bị tổn thƣơng thƣờng gây ra lúng túng bởi sự tƣơng đối giống nhau trong định nghĩa.

Do đó, cần thiết phải phân biệt đƣợc bản chất và các yếu tố cấu thành của hai thành phần này. Mức độ phơi bày mang tính liệt kê các yếu tố trong khu vực nghiên cứu nằm ở vị trí có thể chịu ảnh hƣởng của một sự kiện hiểm họa có thể xảy ra [52,53]. 5 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Mức độ phơi bày là một yếu tố cần nhƣng không phải là yếu tố quyết định của RRTT bởi một số yếu tố có thể có mức độ phơi bày cao trƣớc một sự kiện hiểm họa nhƣng không hoặc ít bị tổn thƣơng trƣớc hiểm họa đó thì cũng không cấu thành RRTT. Tính dễ bị tổn thƣơng liên quan tới khuynh hƣớng, bản chất dễ bị tác động, sức chống chịu kém của các yếu tố bị phơi bày, từ đó tạo điều kiện cho hiểm họa gây ra những thiệt hại về kinh tế - xã hội.

Chính vì thế, trong định nghĩa về RRTT, thành phần tính dễ bị tổn thƣơng đã bao gồm trong đó khả năng/năng lực chống chịu của một hệ thống trƣớc một sự kiện hiểm họa có thể xảy ra. Một số nghiên cứu khác nhận định rủi ro là sự kết hợp các yếu tố có khả năng xảy ra của các sự kiện cực đoan và những tác động của sự kiện đó. Nói cách khác, rủi ro gồm hai thành phần: khả năng xảy ra (hay xác suất) và tác động tiềm tàng (hậu quả có thể xảy ra). Qua đó, rủi ro đƣợc xác định bằng công thức: Rủi ro (R) = xác suất xuất hiện sự kiện (P) × hậu quả có thể xảy ra (C).

Nói cách khác, rủi ro là sự phơi bày thực tế của con ngƣời và xã hội trƣớc một nguy cơ và là sự kết hợp của xác suất và thiệt hại [50]. Đây là khái niệm về RRTT tƣơng đối đơn giản, trong đó các thành phần chính hiểm họa (H), mức độ phơi bày (E) và tính dễ bị tổn thƣơng (V) sẽ không còn đứng riêng rẽ mà cùng đóng góp chung vào hai yếu tố: xác suất (P) và hậu quả (C). Cụ thể, cả 03 thành phần chính hiểm họa (H), mức độ phơi bày (E) và tính dễ bị tổn thƣơng (V) sẽ đóng góp vào yếu tố hậu quả (C) thiệt hại về con ngƣời - xã hội [37,56]. Yếu tố xác suất (P) sẽ là hợp phần của H và V trong đó H sẽ liên quan tới khả năng xảy ra hiểm họa và V sẽ liên quan tới khả năng xảy ra hậu quả từ hiểm họa đó.

Khái niệm về RRTT nhƣ trên đã đƣợc sử dụng trong các nghiên cứu cụ thể nhƣ bão [54], lũ [43], [50], [53], [41], sóng thần [49], [47], [55] lũ quét [37,41]. 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Tổng hợp các cách tiếp cận về các hợp phần của rủi ro thiên tai Rủi Độ Tính dễ bị = Xác suất X Cƣờng độ X X ro phơi bày tổn thƣơng Hiểm họa Rủi Độ Tính dễ bị = Xác suất X Cƣờng độ X X ro phơi bày tổn thƣơng Hiểm họa Rủi = Xác suất X Hậu quả ro Nhận xét: Việc xác định các hợp phần của RRTT còn có một số khác biệt. Tuy nhiên, chúng khá tƣơng đồng vì hậu quả của thiên tai phụ thuộc vào tính phơi bày cũng nhƣ tính dễ bị tổn thƣơng.

Ngƣợc lại, tính dễ bị tổn thƣơng và tính phơi bày quyết định hậu quả và thiệt hại do thiên tai gây ra. Qua đó, có thể thấy, các hƣớng tiếp cận là khác nhau song lại giống nhau về mục đích xác định cuối cùng rủi ro thiên tai phải bao gồm hậu quả do thiên tai gây ra. Các cách tiếp cận về rủi ro có thể đƣợc tóm tắt trong (Bảng 1. Kế thừa và phát triển nghiên cứu này, Dwyer và cộng sự (2004) đã đề xuất kim tự tháp 3 chiều và thể tích của kim tự tháp là giá trị rủi ro.

Ba mặt của kim tự tháp đặc trƣng cho 3 thành phần khác nhau của rủi ro là hiểm họa, tính dễ bị tổn thƣơng và mức độ phơi bày. Bất kỳ thành phần nào của kim tự tháp tăng lên đều làm cho thể tích kim tự tháp tăng, tức là giá trị rủi ro tăng và ngƣợc lại [42]. Đến năm 2005, Trung tâm giảm nhẹ thiên tai Châu Á (ADRC) cho rằng, mỗi khi hiểm họa, mức độ phơi bày hay tính dễ bị tổn thƣơng tăng lên sẽ kéo theo rủi ro tăng [35]. Một số phƣơng pháp xác định rủi ro đƣợc minh họa trong (Hình 1.

a) Crichton (2002) [39] b) Dwyer (2004)[42] c) ADRC (2005)[35] 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Một số phương pháp xác định rủi ro Nhìn chung, hiện nay, các phƣơng pháp xác định rủi ro thiên tai thƣờng đƣợc phân theo bốn loại chính bao gồm: (i) Đánh giá định lƣợng rủi ro, (ii) Phân tích cây sự kiện, (iii) Tiếp cận ma trận rủi ro và (iv) Tiếp cận dựa trên chỉ thị. Việc lựa chọn phƣơng pháp xác định rủi ro thƣờng phụ thuộc vào quy mô và đặc tính của các dữ liệu cũng nhƣ mục đích của nghiên cứu. Phƣơng pháp đánh giá định lƣợng rủi ro thƣờng sử dụng trong trƣờng hợp tất cả các thành phần của rủi ro đƣợc xác định cụ thể theo không gian với một kịch bản bao gồm hiểm họa và các yếu tố chịu rủi ro cho trƣớc.

Theo đó, mức độ rủi ro có thể đƣợc phân tích theo phƣơng trình sau: Trong đó P(T|HS) là xác suất xuất hiện của một kịch bản hiểm họa bất kì (một kịch bản hiểm họa là một hiện tƣợng tai biến xảy ra với cƣờng độ và tần suất bất kì), P(S|HS) là xác suất một vị trí nhất định bị ảnh hƣởng bởi một kịch bản hiểm họa 8 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] bất kì, A(ER|HS) là định lƣợng của tất cả các yếu tố chịu rủi ro bị phơi bày trong một kịch bản hiểm họa bất kì (ví dụ nhƣ số ngƣời, số công trình, giá trị tính bằng tiền, diện tích đất…), V(ER|HS) là mức độ dễ bị tổn thƣơng của yếu tố chịu rủi ro tƣơng ứng với cƣờng độ của một kịch bản hiểm họa xác định. Phƣơng pháp phân tích cây sự kiện là phƣơng pháp tối ƣu nhất để đánh giá rủi ro đa thiên tai. Một cây sự kiện là một hệ thống đƣợc áp dụng để phân tích tất cả sự kết hợp (cũng nhƣ xác suất xuất hiện kết hợp) của các thông số ảnh hƣởng đến hệ thống dựa trên phân tích. Tất cả các sự kiện phân tích đƣợc liên kết với nhau bằng các nút, tất cả các trạng thái có thể của hệ thống đƣợc xem xét tại mỗi nút và mỗi nhánh đƣợc đặc trƣng bởi một giá trị xác suất xuất hiện xác định.

Phƣơng pháp ma trận rủi ro đƣợc sử dụng trong trƣờng hợp các dữ liệu thu thập không đủ để đánh giá định lƣợng hoặc có mức độ không chắc chắn lớn. Các ma trận rủi ro hay ma trận hậu quả tần số (CFM) cho phép phân loại rủi ro dựa trên kiến thức chuyên môn với các dữ liệu định lƣợng giới hạn [51,46]. Ma trận rủi ro đƣợc tạo thành với các cột là tần suất của sự kiện hiểm họa và các hàng là hậu quả (hoặc thiệt hại tiềm năng) của sự kiện (đã đƣợc phân theo cấp độ). Thay vì sử dụng các giá trị cố định, việc sử dụng các cấp độ cho phép đánh giá linh hoạt hơn cũng nhƣ có thể kết hợp với các ý kiến chuyên gia.

Phƣơng pháp này đã đƣợc áp dụng rộng rãi trong đánh giá rủi ro thiên tai, ví dụ ở Thụy Sĩ.