MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Pháp luật đất đai Việt Nam qua các thời kỳ đều tập trung đến việc đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp cho người sử dụng đất thông qua việc điều chỉnh, sửa đổi và bổ sung các quyền của người sử dụng đất sao cho phù hợp với quy luật vận động của xã hội và yêu cầu hội nhập của thị trường. Trải qua nhiều lần sửa đổi, bổ sung, Luật Đất đai năm 2013 được ban hành đã quy định mở rộng và công bằng hơn quyền tiếp cận đất đai so với Luật đất đai năm 2003 đối với hộ gia đình, cá nhân và các tổ chức, tạo điều kiện thuận lợi cho việc tổ chức sản xuất, kinh doanh. Tuy nhiên, thực tiễn hiện nay các đối tượng có nhu cầu sử dụng đất vẫn còn gặp nhiều khó khăn trong việc tiếp cận đất đai và thực hiện các quyền liên quan đến đất đai để đầu tư, sản xuất, kinh doanh, đặc biệt là đối với các tổ chức kinh tế thực hiện dự án sản xuất kinh doanh tại các địa phương trong cả nước.
Theo Báo cáo chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) của Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) và Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ (USAID), chỉ số tiếp cận đất đai tại các địa phương trên cả nước nhìn chung bắt đầu giảm sau khi liên tục tăng trong suốt giai đoạn 2008-2013. Diện tích đất trong tỉnh có Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đạt tỉ lệ 92%, gần 62% số doanh nghiệp tham gia điều tra có Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Tuy nhiên, tình hình sử dụng đất theo đánh giá của doanh nghiệp lại thiếu sự ổn định, rủi ro bị thu hồi đất của họ ở mức cao kỉ lục (1,73 điểm), trong khi kết quả PCI trong suốt 11 năm trước đó chưa từng đo lường chỉ tiêu này ở mức thấp hơn 2 điểm. Và trong trường hợp bị thu hồi, chỉ 25% doanh nghiệp tin tưởng sẽ được đền bù thỏa đáng, giảm mạnh so với các năm trước (30-40%) [33].
Theo bảng xếp hạng của Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam công bố, PCI năm 2020 của tỉnh Đồng Tháp xếp thứ 2 cả nước và tiếp tục nằm trong nhóm 05 tỉnh, thành phố đạt chất lượng điều hành rất tốt. Chỉ số tiếp cận đất đai của tỉnh Đồng Tháp đã tăng từ 6,57 (năm 2016) lên 7,96 và là địa phương đứng đầu cả nước về chỉ số tiếp cận đất đai [38]. Mặc dù chỉ số tiếp cận đất đai của Tỉnh đã có xu hướng tăng liên tục 5 năm từ năm 2016 đến nay nhưng mức điểm này chỉ tương đương năm 2008 (8,05) và giảm hơn so với giai đoạn 10 năm trước (8,5 điểm năm 2012). Điều này cho thấy sự chững lại trong nỗ lực cải thiện chỉ số tiếp cận đất đai của địa phương.
Chỉ số PCI nói chung và chỉ số tiếp cận đất đai nói riêng là chỉ số rất quan trọng trong việc cạnh tranh thu hút đầu tư. Doanh nghiệp trong và ngoài nước tìm đến PCI như là hỗ trợ quan trọng cho việc quyết định lựa chọn địa điểm và mở rộng sản xuất kinh doanh [34]. Là trung tâm tỉnh lỵ của tỉnh Đồng Tháp, thành phố Cao Lãnh gồm 15 đơn vị hành chính trực thuộc, trong đó có 8 phường, 7 xã, dân số khoảng 164.000 người, diện tích tự nhiên trên 10. Theo kết quả đánh giá năng lực cạnh tranh cấp sở, ban, ngành và địa phương (DDCI) thuộc tỉnh Đồng Tháp năm 2021, thành phố Cao Lãnh được xếp vào nhóm các địa phương có chất lượng điều hành kinh tế ở mức khá tốt, với 2 76,05 điểm, xếp thứ 10/12 địa phương, tăng 10,27 điểm so với năm 2019 (65,78 điểm, xếp thứ 9/12) [67], [69].
Trong đó, chỉ số thành phần Tiếp cận đất đai và sự ổn định trong sử dụng đất tại là 7,92, chỉ xếp thứ 8/12 địa phương, tăng 1,23 điểm so với năm 2019 (6,69 điểm, xếp thứ 10/12) [67]. Như vậy, chỉ số tiếp cận đất đai và sự ổn định trong sử dụng đất của thành phố Cao Lãnh đã có sự cải thiện về điểm số và thứ hạng so với giai đoạn trước đó. Tuy nhiên, kết quả đánh giá cũng chỉ ra được khoảng cách về điểm số của chỉ số thành phần Tiếp cận đất đai tại thành phố Cao Lãnh so với địa phương đứng đầu trong tỉnh lại có xu hướng tăng lên. Cụ thể, từ 1,25 điểm năm 2019 (địa phương đứng đầu đạt 7,94 điểm) đã tăng lên 1,35 điểm năm 2021 (địa phương đứng đầu đạt 9,27 điểm) [67], [69].
Điều này phần nào cho thấy, mặc dù có nhiều nỗ lực nhưng thành phố Cao Lãnh đang có dấu hiệu chững lại trong công tác cải thiện chỉ số Tiếp cận đất đai tại địa phương. Với vai trò là trung tâm tỉnh lỵ và mang nhiều tiềm năng và lợi thế sẵn có, tuy nhiên tốc độ tăng trưởng kinh tế của thành phố Cao Lãnh chưa đạt mục tiêu đề ra (6,57%/kế hoạc 9,66%/năm), chuyển dịch cơ cấu kinh tế còn chậm, công nghiệp chưa đa dạng và thu hút đầu tư còn nhiều hạn chế, nhất là đối với các dự án lớn, dự án có vốn đầu tư nước ngoài [60]. Trong khi đó, Nghị quyết thông qua kế hoạch phát triển kinh tế xã hội thành phố Cao Lãnh 05 năm (2021-2025) [60] đã đề ra một số nhiệm vụ quan trọng như phát triển kinh tế theo hướng nâng cao năng lực quản lý, thực hiện đồng bộ các giải pháp cải thiện môi trường kinh doanh, nâng cao năng lực cạnh tranh; vận dụng các nguồn lực để kêu gọi và thực hiện đầu tư bằng nhiều hình thức; khai thác có hiệu quả các dự án sử dụng quỹ đất, xúc tiến kêu gọi đầu tư, thu hút các thành phần kinh tế. Để thực hiện đạt hiệu quả các nhiệm vụ, giải pháp này thì một trong những nhiệm vụ quan trọng hàng đầu là cần tập trung cải thiện chỉ số tiếp cận đất đai nhằm tạo ra lợi thế cạnh tranh cho địa phương trong công tác xúc tiến kêu gọi đầu tư, thu hút các thành phần kinh tế thực hiện phương án đầu tư sản xuất, kinh doanh trên địa bàn Thành phố.
Để cải thiện chỉ số này thì cần phải xác định được những yếu tố nào ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận đất đai và những hạn chế của người sử dụng đất trong thực hiện các quyền về đất đai sau khi được tiếp cận. Do đó, tiến hành “Nghiên cứu việc tiếp cận và thực hiện các quyền của người sử dụng đất tại thành phố Cao Lãnh, tỉnh Đồng Tháp” được thực hiện nhằm đánh giá được thực trạng tiếp cận đất đai và thực hiện các quyền của người sử dụng đất tại địa phương (đặc biệt là các hộ gia đình, cá nhân và các tổ chức kinh tế trong nước), từ đó làm cơ sở đề xuất các giải pháp nâng cao chỉ số tiếp cận đất đai và hoàn thiện cơ sở pháp lý về quyền của người sử dụng đất. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài Mục tiêu chung Đánh giá được việc tiếp cận đất đai và thực hiện quyền của người sử dụng đất tại thành phố Cao Lãnh, tỉnh Đồng Tháp, từ đó đề xuất các giải pháp góp phần cải thiện chỉ số tiếp cận đất đai và cải cách thủ tục hành chính trong lĩnh vực đất đai của Tỉnh. 3 Mục tiêu cụ thể - Phân tích được thực trạng tiếp cận đất đai và thực hiện các quyền về đất đai của các hộ gia đình, cá nhân và các tổ chức kinh tế có sử dụng đất trên địa bàn thành phố Cao Lãnh, tỉnh Đồng Tháp; - Xác định và đánh giá được các yếu tố ảnh hưởng đến việc tiếp cận đất đai và thực hiện các quyền của người sử dụng đất từ đó đề xuất được một số giải pháp nâng cao khả năng tiếp cận đất đai và thực hiện các quyền của người sử dụng đất.
Ý nghĩa khoa học và thực tiễn Ý nghĩa khoa học - Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ đóng góp cơ sở lý luận cho việc nghiên cứu, bổ sung, phát triển và hoàn thiện các chế định về cơ chế tiếp cận đất đai và thực hiện các quyền của người sử dụng đất; - Luận án bổ sung phương pháp phân tích, đánh giá trong nghiên cứu tiếp cận đất đai của hai nhóm đối tượng sử dụng đất; kết quả nghiên cứu cũng bổ sung nguồn tài liệu tham khảo, học tập, nghiên cứu của ngành Quản lý đất đai và các ngành, lĩnh vực khác có liên quan. Ý nghĩa thực tiễn - Đề tài nghiên cứu phát hiện được những rào cản trong khâu tiếp cận đất đai và thực hiện các quyền của người sử dụng đất trên địa bàn thành phố. Kết quả nghiên cứu chỉ ra được những cơ sở cần thiết cho việc cải thiện môi trường đầu tư, đơn giản hóa thủ tục hành chính, cải thiện chỉ số tiếp cận đất đai trên địa bàn; - Kết quả nghiên cứu sẽ là tài liệu tham khảo cho địa phương đánh giá việc thực hiện cải cách thủ tục hành chính trên lĩnh vực đất đai góp phần xây dựng bộ thủ tục hành chính được thông thoáng, minh bạch và nhanh chóng, góp phần cải thiện chỉ số tiếp cận đất đai của Tỉnh. Đồng thời cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn cho các nhà quản lý trong việc ra quyết định và hoạch định các chính sách đất đai phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương.
Những điểm mới của đề tài - Luận án đã xác định được các phương thức tiếp cận đất đai và các quyền về đất đai mà người sử dụng đất đã và đang thực hiện; xác định được các yếu tố và mức độ ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận đất đai và thực hiện các quyền của người sử dụng đất trên địa bàn thành phố Cao Lãnh, tỉnh Đồng Tháp; - Luận án áp dụng phương pháp phân tích nhân tố (Factor Analysis) để xác định các nhân tố ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận đất đai và thực hiện các quyền của hộ gia đình, cá nhân và các tổ chức kinh tế tại thành phố Cao Lãnh, tỉnh Đồng Tháp. TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Khái niệm đất đai Đất đai có một vị trí đặc biệt đối với con người, xã hội, dù ở bất kì quốc gia nào và chế độ nào. Không một quốc gia nào không có lãnh thổ, không có đất đai của mình, nơi diễn ra mọi hoạt động kinh tế - xã hội của quốc gia.
Trong tất cả, đất đai giữ vị trí đặc biệt quan trọng. Dù ở đâu hay làm gì, thì các hoạt động sản xuất, sinh hoạt của con người đều là trên đất đai.