Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 1.1 Tình hình nghiên cứu về mối hại cây trồng và công trình thủy lợi ở nước ngoài Mối là một trong những côn trùng gây hại đối với cây trồng, đê đập ở hầu hết các nước nhiệt đới và cận nhiệt đới như Trung Quốc, Thái Lan, Lào, Campuchia, Malaisia, Indonesia, Ấn Độ, Châu Phi, Châu Mỹ. Đối với đập, Trung Quốc là nước có nhiều hệ thống đê đập nên chính phủ Trung Quốc đặc biệt coi trọng vấn đề mối hại đê, đập. Các loài mối được coi là các đối tượng gây hại nghiêm trọng cho đê đập ở Trung Quốc đều thuộc các giống mối Odontotermes, Macrotermes [4, 37]. Công tác xử lý mối hại đê đập thường được xử lý bằng cách phụt hóa chất vào khoang tổ, sau đó tiến hành lấp bịt khoang rỗng của tổ mối bằng vữa sét [4].
Gần đây, việc diệt mối đã được tiến hành bằng biện pháp sử dụng bả độc [28]. Các giống mối hại đập ở Trung Quốc cũng là các giống mối phổ biến ở Việt Nam [12, 20, 37]. Vấn đề mối hại cây trồng được quan tâm ở nhiều nước, người ta đã xác định được nhiều loài mối hại cho cây trồng, riêng ở Ấn Độ, người ta đã công bố 38 loài mối hại [31]. Nhiều loại cây trồng bị mối hại là cà phê, chè, cao su, ca cao, bạch đàn, keo, mía, cọ dầu, lúa cạn, đậu, lạc…[35, 36, 46].
Mỗi loài cây có các đối tượng gây hại khác nhau và thay đổi theo vùng miền [32, 36, 38, 43]. Đối với cây trồng, mối cũng bị xem là côn trùng gây hại. Tác hại của mối đối với cây trồng thường được các tác giả nước ngoài mô tả với 5 hình thức: mối cắn gãy thân cây ở gần gốc, gặm mất vỏ thân cây thành vòng, xâm nhập và cắn đứt rễ cây, đục thành hang làm rỗng thân và rễ cây, gặm làm thui chồi của cây mới trồng [31, 32, 34, 36, 38, 39, 40, 42] Các tác giả thường cho rằng mối gây hại cho cây trồng nặng nề nhất ở giai đoạn mới trồng, đặc biệt ở giai đoạn dưới 1 tuổi [35, 36, 40]. Thời điểm mối gây hại nặng nhất cho cây trồng vào các tháng mùa khô [42].
Mức độ hại của mối đối với cây non có thể dẫn tới tỷ lệ chết do mối là 80%, sự sụt giảm năng suất có thể tới 20% đối với nhiều loại cây [32, 42]. Tuy nhiên, chưa thấy tài 4 liệu nào nói rõ về phương pháp tính được ảnh hưởng của mối đối với cây trồng khi loại trừ được ảnh hưởng của các yếu tố khác một cách thuyết phục. Giải pháp phòng trừ mối hại cây thường được đưa ra dưới dạng giải pháp phòng trừ tổng hợp, gồm các biện pháp canh tác, chọn cây giống tốt, trộn hóa chất vào đất làm bầu, trộn thuốc phòng mối vào xung quanh bầu, phun trộn hóa chất vào gốc cây, phun hóa chất lên thân cây. Các hóa chất được các tác giả khuyến cáo thường là các hợp chất BHC, aldrrin [30, 46].
Gần đây người ta đã thử nghiệm biện pháp sử dụng bả độc để diệt mối cho rừng trồng ở Thổ Nhĩ Kỳ [40]. Tóm lại, các dẫn liệu về mối hại cây có thể tổng hợp trong các khía cạnh sau: Mối hại cây là vấn đề chung của các nước cận nhiệt đới và nhiệt đới, chắc chắn cũng là vấn đề ở Việt Nam. Mỗi loại cây trồng có đối tượng gây hại riêng và thay đổi theo vùng vì vậy ngoài việc xác định thành phần loài gây hại cho từng loại cây phải nghiên cứu thành phần loài gây hại cho từng loại cây ở các vùng sinh thái đặc trưng. Hình thức gây hại đối với cây là tấn công vỏ cây, thân cây, rễ cây, chồi cây làm chết cây, gây giảm năng suất mùa màng.
Tác hại của mối đối với cây trồng xảy ra chủ yếu ở giai đoạn mới trồng. Mùa gây hại của mối nghiêm trọng nhất là vào mùa khô. Giải pháp phòng trừ tổng hợp kết hợp với biện pháp canh tác đã được đưa ra. Biện pháp diệt mối bằng bả độc cũng đã được thử nghiệm đối với rừng tại Trung Quốc.2 Tình hình nghiên cứu về mối hại cây trồng và công trình thủy lợi ở trong nước Ở Việt Nam, Vũ Văn Tuyển (1989) đã xác định được 38 loài mối hại đập và có đánh giá mức độ gây hại của từng loài đối với đập [20].
Theo tiêu chuẩn ngành: 14TCN 88-93, đã được xác định được 49 loài mối hại đập ở Việt Nam, trong đó có 26 loài mối hại nguy hiểm cần xử lý [26]. Các nghiên cứu sau đó đã bổ sung hàng chục loài vào danh sách mối hại đập, thậm chí nhiều nghiên cứu cho thấy danh sách loài mối hại đập ở các khu địa lý động vật cũng khác nhau [9,19]. Trong các công trình này, đáng chú ý là công trình của 5 Lê Văn Triển, dựa trên bộ mẫu vật thu ở trên các đập thuộc các tỉnh Tây Nguyên, đã xác định được 12 loài mối gây hại đập ở đây [19]. Giải pháp xử lý mối cho đê, đập hiện nay thường được tiến hành theo phương pháp khoan phụt xử lý tại tổ mối gồm các công đoạn khảo sát thăm dò xác định tổ mối, khoan tạo lỗ vào tổ mối, phụt hóa chất dạng lỏng vào tổ để diệt chết đàn mối và phụt vữa sét lấp bịt tổ mối.
Giải pháp công nghệ này đã được áp dụng phổ biến trên toàn quốc trong hàng chục năm nay. Gần đây, Trịnh Văn Hạnh đã sản xuất được loại thuốc diệt mối không ô nhiễm môi trường là Metavina 80LS (có nguồn gốc từ Metarhizium) công nghệ xử lý mối hại đê, đập được thay đổi, chất độc hóa học được thay thế bằng chế phẩm sinh học. Tuy nhiên, Metavina 80LS mới chỉ được sử dụng thành công đối loài Odontotermes hainanensis và một số loài làm tổ chìm khác thuộc Odontotermes, chưa được thử nghiệm đối với các loài thuộc giống Macrotermes [6]. Năm 2005, bả diệt mối Coptotermes đã được nghiên cứu thử nghiệm ở Việt Nam [23].
Từ đó đến nay, mối Coptotermes đã được diệt bằng bả nhưng chưa được ứng dụng diệt mối bảo vệ đê đập và cây trồng. Ở Việt Nam, tuy là đất nước nóng ẩm nhưng các dẫn liệu về mối hại cây trồng còn nghèo nàn. Thành phần loài mối hại cây đã được Nguyễn Đức Khảm (1975) công bố khoảng hơn 10 loài mối hại cây ở Miền Bắc, Nguyễn Văn Quảng (1999) công bố có 38 loài mối hại cây ở Xuân Mai (Hà Tây) [11,13]. Khi nghiên cứu xử lý mối hại cây cà phê ở Lâm Đồng, Vũ Văn Tuyển (1991) công bố 6 loài mối hại cây cà phê ở đây, trong đó chỉ có 1 loài Macrotermes, 1 loài Odontotermes [21].
Trong các tài liệu này, Vũ Văn Tuyển đã mô tả các ảnh hưởng của mối đối với cây và cho rằng những cây bị mối hại cho ít quả, hạt nhỏ nhưng chưa có số liệu thống kê cụ thể. Như vậy, thành phần loài mối hại cây ở Tây Nguyên cho đến thời điểm năm 2006 là 6 loài thấp hơn nhiều so với các vùng khác, chắc chắn thành phần loài sẽ còn thiếu rất nhiều. Thấy được tác hại của mối đối với cây trồng, đã có một số công trình nghiên cứu các biện pháp xử lý mối bảo vệ cây trồng. Nguyễn Chí Thanh (1990) đã đưa ra biện pháp xử lý mối 6 hại cây chè bằng thuốc lây nhiễm [18].
Tạ Kim Chỉnh (1991) đã thử nghiệm biện pháp diệt mối Odontotermes hainanensis hại cây vải thiều bằng chế phẩm vi nấm [3]. Cho đến nay, các biện pháp này chưa được phổ biến rộng rãi ở Việt Nam. Một tài liệu đáng chú ý là “Cẩm nang ngành Lâm nghiệp”, đã đưa ra giải pháp phòng trừ tổng hợp đối với cây trồng rừng, trong đó có kết hợp biện pháp canh tác, biện pháp diệt mối bằng thuốc lây nhiễm dạng bột, biện pháp trộn thuốc độc vào đất bầu, diệt các tổ nổi [1]. Tuy nhiên, thực tế hiện nay cho thấy tỷ lệ cây bạch đàn và keo ở nhiều nơi vẫn bị chết từ 10-30%.
Tóm lại, với các dẫn liệu từ các tài liệu trên thế giới và ở Việt Nam có thể đưa ra các nhận xét sau: Mối là đối tượng gây hại cho đập và cây trồng ở Việt Nam và Tây Nguyên cần nghiên cứu phòng trừ chúng. Thành phần loài mối hại đập và cây trồng ở các tỉnh Tây Nguyên chưa được nghiên cứu đầy đủ, cần phải nghiên cứu có hệ thống để xác định các đối tượng gây hại. Giải pháp xử lý mối cho đập ở Việt Nam bắt kịp với trình độ công nghệ của nước ngoài và có phần tiến bộ hơn ở điểm đã thay thế một phần hóa chất bằng chế phẩm sinh học. Mặc dù đã có chế phẩm Metavina 80LS nhưng chưa được thử nghiệm đối với các loài Macrotermes làm tổ nổi, cần nghiên cứu để mở rộng ứng dụng của chế phẩm sinh học.
Giải pháp phòng trừ mối cho cây trồng đã được đề xuất nhưng hiệu quả chưa cao, tỷ lệ cây con chết sau khi trồng tới 20% thậm chí tới 80%. Cần có nghiên cứu đề xuất giải pháp phòng trừ có hiệu quả hơn.3 Sơ lược tình hình phát triển cây công nghiệp ở các tỉnh Tây Nguyên Tây Nguyên là một vùng kinh tế quan trọng của nước ta và thực tế đang phát triển kinh tế một cách sôi động. Trong vòng 20 năm lại đây các cây công nghiệp như cà phê, chè, cao su, điều, ca cao phát triển cực kỳ mạnh mẽ ở các tỉnh Tây Nguyên, diện tích cây trồng gia tăng với tốc độ rất lớn. Ở Tây Nguyên, một số cây công nghiệp như chè, cao su, cà phê đã có mặt ở Tây Nguyên từ cả một thế kỷ nay, nghĩa là nhóm mối gây hại các loại cây trồng này đã có quá trình thích nghi và phát triển.
Ngay từ thời Pháp thuộc, đã có 7 những bằng chứng về mối gây hại tại một số đồn điền cà phê. Có khác chăng là trong giai đoạn hiện nay, diện tích cây công nghiệp phát triển ở Tây Nguyên một cách quá ồ ạt, xuất hiện hiện tượng đất canh tác lấn chiếm mạnh mẽ đất lâm nghiệp, làm cho môi trường sinh thái có biến đổi, dẫn đến khả năng thay đổi cả thành phần, cấu trúc của các loài sâu hại cây trồng, trong đó không loại trừ có cả mối.
