Luận văn nghiên cứu phòng trừ bệnh vàng lá cam do rầy chổng cánh và nấm gây bệnh thối rễ tại tỉnh quảng ninh

Chuyên khảo phân tích Luận văn nghiên cứu phòng trừ bệnh vàng lá cam do rầy chổng cánh và nấm gây bệnh thối rễ tại tỉnh, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên

• Tác giả: Sung Văn Công
• Người hướng dẫn: Nguyễn Minh Chí - Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam
• Trường học: Đại học Thái Nguyên - Trường Đại học Nông Lâm
• Chuyên ngành: Lâm nghiệp
• Đề tài: Nghiên cứu phòng trừ bệnh vàng lá cam do rầy chổng cánh và nấm gây bệnh thối rễ tại tỉnh Quảng Ninh
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• DANH MỤC CÁC TỪ, CỤM TỪ VIẾT TẮT
• 1. Ý NGHĨA CỦA ĐỀ TÀI
• 2. TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu
• 2.2. Tình hình nghiên cứu trên thế giới và trong nước
• 2.2.1. Tình hình phát triển cây cam trên thế giới
• 2.2.2. Nghiên cứu về bệnh vàng lá
• 2.2.2.1. Nghiên cứu về bệnh vàng lá do yếu tố sinh vật
• 2.2.2.2. Nghiên cứu về bệnh vàng lá do yếu tố phi sinh vật
• 2.2.3. Nghiên cứu về phòng trừ bệnh vàng lá
• 3. ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Nội dung nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Phòng trừ rầy chổng cánh là véc tơ truyền bệnh
• 4.2. Kết quả bẫy rầy chổng cánh
• 4.3. Kết quả nghiên cứu phòng trừ sinh học
• 4.4. Kết quả nghiên cứu phòng trừ hóa học
• 4.5. Kết quả nghiên cứu phòng trừ nấm gây bệnh thối rễ
• 4.6. Kết quả nghiên cứu biện pháp canh tác
• 5. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về bệnh vàng lá cam và thối rễ

Bệnh vàng lá cam và thối rễ là hai trong số những bệnh phổ biến nhất ảnh hưởng đến cây cam tại tỉnh Quảng Ninh. Bệnh vàng lá cam thường do rầy chổng cánh (Diaphorina citri) làm véc tơ truyền bệnh, trong khi nấm thuộc chi Phytophthora và Pythium gây ra hiện tượng thối rễ. Sự kết hợp giữa hai yếu tố này đã dẫn đến thiệt hại nghiêm trọng cho cây cam, làm giảm năng suất và chất lượng quả. Theo thống kê, diện tích trồng cam tại Quảng Ninh đã tăng lên đáng kể, tuy nhiên, sự gia tăng này cũng kéo theo sự xuất hiện của nhiều loại sâu bệnh. Việc nghiên cứu và áp dụng các biện pháp phòng trừ bệnh là rất cần thiết để bảo vệ cây cam và duy trì nguồn thu nhập cho nông dân.

1.1. Nguyên nhân gây bệnh

Nguyên nhân chính gây ra bệnh vàng lá cam là do rầy chổng cánh hút nhựa cây và truyền vi khuẩn gây bệnh. Bệnh này làm cho cây cam thiếu dinh dưỡng, dẫn đến hiện tượng lá vàng và quả kém chất lượng. Ngoài ra, nấm gây thối rễ cũng là một yếu tố quan trọng, làm giảm khả năng hấp thụ nước và dinh dưỡng của cây. Các loài nấm như Phytophthora nicotianae và P. palmivora đã được xác định là nguyên nhân chính gây ra thối rễ ở cây cam. Sự kết hợp giữa rầy chổng cánh và nấm gây bệnh tạo ra một vòng luẩn quẩn, làm cho việc kiểm soát dịch bệnh trở nên khó khăn hơn.

II. Tình hình nghiên cứu và thực trạng tại Quảng Ninh

Tại Quảng Ninh, tình hình nghiên cứu về bệnh vàng lá cam và thối rễ vẫn còn hạn chế. Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu trên thế giới về các biện pháp phòng trừ bệnh, nhưng việc áp dụng các biện pháp này tại địa phương vẫn chưa đạt hiệu quả cao. Các nông dân thường sử dụng thuốc hóa học mà không có sự hướng dẫn cụ thể, dẫn đến tình trạng kháng thuốc và ô nhiễm môi trường. Việc nghiên cứu và phát triển các biện pháp kiểm soát bệnh hiệu quả là rất cần thiết. Các biện pháp sinh học và canh tác bền vững cần được khuyến khích để giảm thiểu thiệt hại do bệnh gây ra. Đặc biệt, việc áp dụng các biện pháp phòng trừ tổng hợp sẽ giúp bảo vệ cây cam một cách hiệu quả hơn.

2.1. Các biện pháp phòng trừ hiện tại

Hiện nay, các biện pháp phòng trừ bệnh vàng lá cam chủ yếu dựa vào thuốc hóa học. Tuy nhiên, việc lạm dụng thuốc hóa học không chỉ gây hại cho môi trường mà còn làm giảm hiệu quả phòng trừ. Các nghiên cứu cho thấy việc sử dụng thuốc sinh học kết hợp với biện pháp canh tác hợp lý có thể mang lại hiệu quả cao hơn. Việc áp dụng các biện pháp như bẫy dính màu để kiểm soát rầy chổng cánh cũng đã được chứng minh là hiệu quả. Cần có sự phối hợp giữa các nhà khoa học, nông dân và cơ quan quản lý để xây dựng các chương trình phòng trừ bệnh hiệu quả và bền vững.

III. Kết luận và khuyến nghị

Nghiên cứu về bệnh vàng lá cam và thối rễ do rầy chổng cánh và nấm tại Quảng Ninh cho thấy sự cần thiết phải có các biện pháp phòng trừ hiệu quả. Việc áp dụng các biện pháp sinh học và canh tác bền vững không chỉ giúp bảo vệ cây cam mà còn bảo vệ môi trường. Cần có các chương trình đào tạo cho nông dân về cách nhận biết và phòng trừ bệnh hại, cũng như khuyến khích việc sử dụng thuốc sinh học. Hơn nữa, việc nghiên cứu và phát triển các giống cam kháng bệnh cũng là một hướng đi quan trọng trong việc nâng cao năng suất và chất lượng cây cam tại địa phương.

3.1. Đề xuất nghiên cứu tiếp theo

Cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các biện pháp phòng trừ bệnh vàng lá cam và thối rễ, đặc biệt là các biện pháp sinh học và canh tác bền vững. Việc phát triển các giống cam kháng bệnh cũng cần được chú trọng. Hợp tác giữa các nhà khoa học và nông dân sẽ là chìa khóa để tìm ra các giải pháp hiệu quả, giúp bảo vệ cây cam và nâng cao thu nhập cho nông dân tại Quảng Ninh.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Cây cam (Citrus sinensis) là cây trồng ăn quả chủ lực mang lại giá trị kinh tế vượt trội trong cơ cấu nông - lâm nghiệp tại tỉnh Quảng Ninh. Theo Quy hoạch phát triển vùng sản xuất cam tập trung của UBND tỉnh Quảng Ninh giai đoạn 2016 - 2020, diện tích trồng cam toàn tỉnh được định hướng mở rộng từ 372 ha lên 1.172 ha, tập trung tại các vùng trọng điểm: Vân Đồn (862 ha), Hải Hà (100 ha), Đầm Hà (100 ha), Đông Triều (60 ha) và Hoành Bồ (50 ha), với các giống chủ lực như Cam Canh, V2, CS1 và cam Bản Sen (sản phẩm OCOP đặc thù đạt năng suất bình quân 15 tấn/ha, doanh thu ước tính 70 tỷ đồng/năm tại Vân Đồn).

Tuy nhiên, sự phát triển thâm canh quy mô lớn đang đối mặt với thảm họa suy thoái năng suất nghiêm trọng do hội chứng bệnh vàng lá. Kết quả điều tra thực địa tại vùng Đông Bắc cho thấy Quảng Ninh ghi nhận tỷ lệ nhiễm bệnh vàng lá cao nhất (lên tới 50,9%). Tác nhân gây hại được xác định qua hai nguồn dịch tễ sinh học phức hợp:

• Bệnh vàng lá gân xanh (Huanglongbing - HLB): Do vi khuẩn Candidatus Liberibacter asiaticus ký sinh trong mạch rây libe, lây truyền chủ yếu qua véc-tơ môi giới là Rầy chổng cánh châu Á (Diaphorina citri Kuwayama) và mắt ghép nhiễm bệnh.
• Bệnh vàng lá thối rễ: Do phức hợp nấm đất thứ sinh, trong đó nấm Phytophthora palmivora đóng vai trò chủ đạo, kết hợp cùng Pythium spp., Phytopythium spp. và Fusarium solani, tấn công phá hủy hệ rễ hút trong điều kiện đất chua (pH 3,9 - 4,5), ngập úng yếm khí.

       [Rầy chổng cánh Diaphorina citri]
       [Hệ thống canh tác bất cập]

Dự án xác định các mục tiêu khoa học cụ thể:

1. Đánh giá hiệu quả dẫn dụ rầy chổng cánh (Diaphorina citri) bằng bẫy thực vật sinh thái (Clausena indica, Micromelum falcatum) và bẫy dính màu vàng.
2. Sàng lọc và định lượng hiệu lực trừ véc-tơ Diaphorina citri của 5 hoạt chất sinh học (Beauveria bassiana, Bacillus subtilis, Flupyradifurone,...) và 5 hoạt chất hóa học (Chlorpyrifos, Fenpropathrin, Oxamyl,...) trong phòng thí nghiệm (In-vitro) và ngoài đồng ruộng (Ex-vitro).
3. Đánh giá bán kính vòng vô khuẩn ức chế nấm Phytophthora palmivora của các chế phẩm sinh học và thuốc bảo vệ thực vật hóa học.
4. Xây dựng quy trình canh tác tích hợp (lên luống, xử lý vôi, tạo rãnh thoát nước, tỉa cành) nhằm giảm tỷ lệ thối rễ xuống dưới 8%.

Phạm vi và giới hạn: Thí nghiệm In-vitro triển khai tại Trung tâm Nghiên cứu Bảo vệ rừng (Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam); khảo nghiệm thực địa thực hiện trên diện tích 0,5 ha cam 2 năm tuổi tại xã Việt Dân (thị xã Đông Triều) và xã Vạn Yên (huyện Vân Đồn) trong chu kỳ từ tháng 01/2019 đến tháng 05/2019.

---

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Phương thức kiểm soát bệnh vàng lá truyền thống tại Quảng Ninh chủ yếu phụ thuộc vào việc phun rải hóa chất định kỳ theo thói quen mà không có ngưỡng kinh tế, dẫn đến tình trạng kháng thuốc của Diaphorina citri, làm suy giảm quần thể thiên địch tự nhiên (Tamarixia radiata, bọ rùa, kiến vàng Oecophylla smaragdina), đồng thời phá hủy hệ vi sinh vật bản địa vùng rễ.

Tiêu chí phân tích	Canh tác truyền thống / Hóa học đơn thuần	Mô hình IPM tích hợp sinh thái (Đề tài đề xuất)
Kiểm soát rầy chổng cánh	Phun thuốc hóa học định kỳ 6 - 7 lần/vụ, ô nhiễm	Bẫy dẫn dụ cây Mắc mật + Phun thuốc sinh học/hóa học chọn lọc
Xử lý nấm thối rễ	Tưới gốc hóa chất khi cây đã biểu hiện vàng lá	Lên luống cao, bón vôi hạ phèn + Bacillus subtilis / Metalaxyl
Bảo vệ thiên địch	Tiêu diệt hoàn toàn ong ký sinh và bọ săn mồi	Bảo tồn Tamarixia radiata, phun cục bộ tại cây bẫy
Dư lượng & An toàn OCOP	Nguy cơ vượt ngưỡng MRL, thoái hóa đất hữu cơ	Đảm bảo tiêu chuẩn VietGAP/OCOP, bảo vệ lý hóa tính đất

Phân tích yêu cầu kỹ thuật theo mô hình MoSCoW:

• Must Have: Quy trình bẫy dẫn dụ rầy đạt độ nhạy >30 con/tuần; thuốc hóa học dập dịch nhanh đạt hiệu lực >95% trong 7 ngày; thuốc sinh học đạt hiệu lực >70% ở ngày thứ 9; biện pháp canh tác giảm tỷ lệ bệnh thối rễ <10%.
• Should Have: Ứng dụng chế phẩm vi sinh đối kháng (Bacillus subtilis) ức chế nấm với đường kính vòng vô khuẩn >2,5 cm; xử lý đất bằng vôi bột nâng pH > 5,5.
• Could Have: Trồng xen cây chắn gió quanh vườn nhằm cô lập véc-tơ rầy từ bên ngoài lây nhiễm vào ổ dịch.
• Won't Have: Lạm dụng thuốc trừ sâu phổ rộng nhóm lân hữu cơ độc tính cao kéo dài suốt vụ mùa.

Thiết kế hệ thống phòng trừ tích hợp (IPM)

Hệ thống quản lý dịch hại tổng hợp được chuẩn hóa thành cấu trúc 3 tầng:

Thông số kỹ thuật & Hoạt chất sử dụng

1. Bộ chế phẩm sinh học:
   • Beauveria bassiana (Chủng nấm ký sinh côn trùng Bb, mật độ bào tử $\ge 1,6 \times 10^4\text{ CFU/ml}$).
   • Bacillus subtilis (Vi khuẩn đối kháng nội sinh, mật độ $\ge 1,0 \times 10^8\text{ CFU/ml}$).
   • Cytosinpeptidemycyn (Kháng sinh sinh học chiết xuất lên men vi sinh).
   • Flupyradifurone ($130\text{ mg/L}$ - hoạt chất sinh học nhóm butenolide can thiệp thụ thể nicotinic acetylcholine).
2. Bộ hóa chất bảo vệ thực vật chuyên biệt:
   • Hoạt chất trừ véc-tơ: Chlorpyrifos Ethyl ($400\text{ g/L}$ EC), Fenpropathrin ($10%\text{ EC}$ liều lượng $0,34\text{ kg/ha}$), Oxamyl ($24%\text{ SL}$ liều lượng $1,12\text{ kg/ha}$), Thiamethoxam ($25%\text{ WDG}$).
   • Hoạt chất trừ nấm Phytophthora: Metalaxyl ($25%\text{ WP}$ hoặc $35%\text{ WP}$), Phosphonate (axit photphonic dạng muối $400\text{ g/L}$ SL), Mancozeb ($80%\text{ WP}$), Nano Oxyclorua đồng ($30%\text{ Colloidal}$).
3. Môi trường & Thiết bị phân tích:
   • Môi trường Potato Dextrose Agar (PDA, pH 6,5 $\pm$ 0,2).
   • Máy phun thuốc trừ sâu cao áp áp lực 25 - 30 bar.
   • Phần mềm thống kê sinh học GenStat v12.1 (Phân tích phương sai ANOVA, kiểm định sai khác trung bình Duncan ở mức ý nghĩa $p < 0,05$).

---

Implementation và kết quả

Quy trình toán học và thuật toán đánh giá hiệu lực

Hiệu lực diệt trừ sâu hại và ức chế nấm bệnh được định lượng nghiêm ngặt theo các tiêu chuẩn quốc tế:

1. Hiệu lực trừ rầy trong phòng thí nghiệm (Công thức Abbott, 1925): $$E = \left( 1 - \frac{T_a}{C_a} \right) \times 100$$ Trong đó: $E$ là hiệu lực phòng trừ (%); $T_a$ là số lượng sâu/rầy sống tại công thức xử lý thuốc; $C_a$ là số lượng sâu/rầy sống tại công thức đối chứng (nước cất).

2. Hiệu lực trừ rầy ngoài đồng ruộng (Công thức Henderson - Tilton, 1955): $$E = \left( 1 - \frac{T_b \times C_a}{T_a \times C_b} \right) \times 100$$ Trong đó: $T_a, T_b$ là mật độ cá thể sống trước và sau khi xử lý tại ô thí nghiệm; $C_a, C_b$ là mật độ cá thể sống trước và sau khi xử lý tại ô đối chứng.

3. Phương pháp đục lỗ thạch đo vòng vô khuẩn (Agar Well Diffusion - Sing & Tripathi, 1999): Huyền phù bào tử nấm Phytophthora palmivora được hiệu chỉnh về nồng độ $1,6 \times 10^4\text{ CFU/ml}$, trải đều $30\text{ }\mu\text{l}$ trên đĩa thạch PDA. Đục 3 giếng thạch ($\varnothing = 5\text{ mm}$), tra $50\text{ }\mu\text{l}$ dung dịch hoạt chất vào mỗi giếng, nuôi cấy tủ định ôn $25^\circ\text{C}$ trong 15 ngày và đo đường kính vòng ức chế $D\text{ (cm)}$.

import numpy as np

def calculate_abbott(ta: float, ca: float) -> float:
    """Tính hiệu lực phòng trừ theo Abbott (In-vitro)"""
    if ca == 0:
        return 0.0
    return max(0.0, (1.0 - (ta / ca)) * 100.0)

def calculate_henderson_tilton(ta: float, tb: float, ca: float, cb: float) -> float:
    """Tính hiệu lực phòng trừ theo Henderson-Tilton (Ex-vitro Field Test)"""
    if (ta * cb) == 0:
        return 0.0
    return max(0.0, (1.0 - (tb * ca) / (ta * cb)) * 100.0)

# Ví dụ dữ liệu thực địa ngoài hiện trường tại Vân Đồn (Ngày thứ 9)
# Ta = 120 (trước phun), Tb = 30 (sau phun)
# Ca = 115 (đối chứng trước), Cb = 105 (đối chứng sau)
efficacy_field = calculate_henderson_tilton(ta=120, tb=30, ca=115, cb=105)
print(f"Hiệu lực thực địa: {efficacy_field:.2f}%") # Output: 72.62%

Kết quả khảo nghiệm thực nghiệm

1. Hiệu quả dẫn dụ véc-tơ rầy chổng cánh (Diaphorina citri)

Theo dõi liên tục trong 3 tháng tại 24 ô tiêu chuẩn ở Vân Đồn và Đông Triều, kết quả thu hút rầy được kiểm định thống kê qua Duncan test:

Công thức bẫy	Mật độ rầy tại Vân Đồn (con/tuần)	Mật độ rầy tại Đông Triều (con/tuần)	Đánh giá sai khác thống kê ($p < 0,05$)
Cây Mắc mật (Clausena indica)	32,88	30,25	Nhóm c (Hiệu quả cao nhất)
Bẫy dính màu vàng	25,11	22,40	Nhóm b (Hiệu quả trung bình)
Cây Tiền chót (Micromelum falcatum)	20,95	20,01	Nhóm a
Sai số LSD	5,11	4,23	$F_{pr} < 0,001$

Cây Mắc mật chứng minh khả năng dẫn dụ mùi sinh học tự nhiên vượt trội so với bẫy dính quang học màu vàng, đóng vai trò cây bẫy lý tưởng để tập trung tiêu diệt rầy ở rìa vườn.

2. Hiệu lực phòng trừ rầy chổng cánh bằng chế phẩm sinh học và hóa học

• Khảo nghiệm chế phẩm sinh học:
  • In-vitro (Sau 7 ngày): Beauveria bassiana đạt hiệu lực 86,8%; Flupyradifurone đạt 85,6% (vượt xa chủng Bacillus subtilis chỉ đạt 30,0%).
  • Ex-vitro (Thực địa ngày thứ 9): B. bassiana đạt 71,5% (Vân Đồn) và 72,3% (Đông Triều); Flupyradifurone đạt 70,1% (Vân Đồn) và 71,2% (Đông Triều).
• Khảo nghiệm hoạt chất hóa học:
  • In-vitro: Chlorpyrifos và Fenpropathrin đạt hiệu lực tuyệt đối 100% chỉ sau 12 giờ xử lý; Oxamyl đạt 99,0% sau 8 giờ.
  • Ex-vitro (Thực địa ngày thứ 9): Chlorpyrifos duy trì hiệu lực đỉnh 95,1% (Vân Đồn) và 96,1% (Đông Triều); Fenpropathrin đạt 93,2% (Vân Đồn) và 95,2% (Đông Triều).

Hiệu lực trừ Rầy ngoài đồng ruộng sau 9 ngày:
Hóa học (Chlorpyrifos)      [███████████████████████████████] 96.1%
Hóa học (Fenpropathrin)     [██████████████████████████████ ] 95.2%
Sinh học (B. bassiana)      [███████████████████████        ] 72.3%
Sinh học (Flupyradifurone)  [███████████████████████        ] 71.2%
Đối chứng (Nước cất)        [                               ]  0.0%

3. Hiệu lực ức chế nấm Phytophthora palmivora gây thối rễ

• Biện pháp canh tác (Sau 30 ngày xử lý trên mô hình 0,5 ha):
  • Công thức đối chứng (CT4 - Canh tác tự nhiên): Tỷ lệ thối rễ là 25,52% (Vân Đồn) và 30,00% (Đông Triều).
  • Công thức CT3 (Tích hợp: Lên luống cao, bón vôi bột, xới xáo cách gốc $0,5\text{ m}$, tỉa thông thoáng): Tỷ lệ cây nhiễm bệnh giảm mạnh xuống còn 6,65% (Vân Đồn) và 7,35% (Đông Triều).

Nhóm thử nghiệm	Hoạt chất / Công thức	Đường kính vòng vô khuẩn $D\text{ (cm)}$	Cấp độ ức chế In-vitro	Hiệu lực thực địa sau 30 ngày (%)
Hóa học	Metalaxyl	4,23	Cấp 4 (Rất mạnh, $D > 3,0$)	81,5%
	Phosphonate	3,42	Cấp 4 (Rất mạnh, $D > 3,0$)	76,4%
	Mancozeb	1,61	Cấp 2 (Trung bình)	48,2%
	Nano Oxyclorua đồng	1,41	Cấp 2 (Trung bình)	42,0%
	Chlorothalonil	0,03	Cấp 0 (Kém / Không tác dụng)	--
Sinh học	Bacillus subtilis	2,86	Cấp 3 (Mạnh, $2,0 < D \le 3,0$)	68,18%
	Cytosinpeptidemycyn	2,02	Cấp 3 (Mạnh)	63,31%
	Chế phẩm AM (Mycorrhiza)	1,35	Cấp 2 (Trung bình)	--
	Trichoderma spp.	0,91	Cấp 1 (Yếu)	--
Đối chứng	Nước cất vô trùng	0,00	Cấp 0 (Không ức chế)	0,0%

---

Đổi mới và đóng góp

1. Chuyển giao giải pháp bẫy sinh thái bản địa thay thế cây Ổi: Trước đây, kỹ thuật truyền thống khuyến cáo trồng xen ổi xá lỵ ($1.200\text{ cây/ha}$) để xua đuổi rầy, tuy nhiên thực tế tại miền Bắc cho thấy ổi tạo sinh cảnh rậm rạp làm tăng độ ẩm và cạnh tranh dinh dưỡng. Nghiên cứu đã chứng minh việc trồng cây Mắc mật (Clausena indica) tại các góc vườn làm bẫy thu hút rầy chổng cánh đạt hiệu suất bẫy cao nhất ($32,88\text{ con/tuần}$), giúp khoanh vùng và phun xử lý thuốc cục bộ, tiết kiệm 75% lượng hóa chất bảo vệ thực vật sử dụng.
2. Xây dựng phác đồ luân phiên Sinh học - Hóa học dựa trên ngưỡng mật độ:
   • Khi mật độ rầy thấp ($< 4\text{ con/cành}$, tỷ lệ hại chồi $< 20%$): Sử dụng chế phẩm Beauveria bassiana hoặc Flupyradifurone nhằm duy trì hiệu lực khống chế $>70%$ mà không gây hại ong ký sinh Tamarixia radiata.
   • Khi bùng phát dịch ($> 4\text{ con/cành}$): Ứng dụng khẩn cấp Chlorpyrifos hoặc Fenpropathrin dập dịch tức thời với hiệu lực $>95%$ sau 7 ngày.
3. Đột phá trong kiểm soát kép thối rễ: Xác định chính xác hoạt chất Metalaxyl ($D = 4,23\text{ cm}$) và vi sinh đối kháng Bacillus subtilis ($D = 2,86\text{ cm}$) phối hợp đồng bộ với giải pháp lên luống, giải quyết triệt để tình trạng ngộ độc yếm khí rễ non do ngập úng mùa mưa bão tại Quảng Ninh.

---

Ứng dụng thực tế và triển khai

Quy trình kỹ thuật chuyển giao sản xuất (SOP)

        QUY TRÌNH QUẢN LÝ DỊCH HẠI VÀNG LÁ CAM THEO MÙA

Phân tích hiệu quả kinh tế (ROI) trên quy mô 1 Hécta

• Chi phí triển khai mô hình IPM tích hợp:
  • Cải tạo luống, bón vôi bột ($500\text{ kg/ha}$): 2.500.000 VNĐ.
  • Cây bẫy giống Mắc mật + bẫy dính màu vàng: 1.800.000 VNĐ.
  • Chế phẩm vi sinh Bacillus subtilis + B. bassiana: 4.200.000 VNĐ.
  • Hóa chất phòng ngừa cục bộ (Metalaxyl, Fenpropathrin): 3.500.000 VNĐ.
  • Tổng chi phí bảo vệ thực vật: ~12.000.000 VNĐ/ha/năm.
• Lợi ích kinh tế thu lại:
  • Vườn cam đối chứng không xử lý có tỷ lệ chết rụng và thất thu do HLB/thối rễ lên tới 40 - 50%, năng suất giảm còn 7 - 8 tấn/ha.
  • Áp dụng mô hình chuẩn duy trì tỷ lệ cây khỏe $>92%$, năng suất ổn định 15 tấn/ha.
  • Doanh thu đạt: $15.000\text{ kg} \times 30.000\text{ VNĐ/kg} = 450.000.000\text{ VNĐ/ha}$.
  • Giá trị gia tăng ròng sau khi trừ chi phí đầu tư bảo vệ thực vật đạt trên 180.000.000 VNĐ/ha/vụ so với tập quán canh tác cũ.

---

Hạn chế và hướng phát triển

1. Hạn chế kỹ thuật:
   • Hiệu lực của chế phẩm nấm ký sinh côn trùng Beauveria bassiana phụ thuộc chặt chẽ vào điều kiện vi khí hậu; độ ẩm không khí cần đạt $>80%$ và tránh bức xạ nhiệt trực tiếp để bào tử nảy mầm tối ưu.
   • Thử nghiệm thực địa tập trung trong thời gian 5 tháng (giai đoạn mùa xuân - đầu hè), chưa bao quát toàn bộ diễn biến dịch tễ trong vụ lộc thu và mùa khô cuối năm.
2. Hướng nghiên cứu tiếp theo:
   • Ứng dụng kỹ thuật sinh học phân tử Real-time PCR để phát hiện sớm mật độ ADN của vi khuẩn Candidatus Liberibacter asiaticus ngay khi cây chưa bộc lộ triệu chứng vàng phiến lá.
   • Nghiên cứu nhân nuôi nhân tạo hàng loạt loài ong ký sinh bản địa Tamarixia radiata để chủ động phóng thích định kỳ tại các vùng trồng cam tập trung Vân Đồn, Đông Triều.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nhà nông & Hộ gia đình trồng cam: Tiếp cận quy trình bẫy rầy chi phí thấp, giảm 40 - 60% số lần phun hóa chất, ngăn ngừa triệt để nguy cơ hủy diệt cả vườn cam do thối rễ.
• Hợp tác xã nông nghiệp & Doanh nghiệp OCOP: Nâng cao chất lượng quả thương phẩm, mẫu mã quả đồng đều, đạt tiêu chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm VietGAP phục vụ tiêu thụ siêu thị và xuất khẩu.
• Cán bộ khuyến nông & Kỹ sư bảo vệ thực vật: Sở hữu tài liệu định lượng chi tiết với hệ thống thông số kỹ thuật rõ ràng về các hoạt chất sinh - hóa học phục vụ công tác chỉ đạo mùa vụ tại địa phương.
• Giới nghiên cứu Lâm - Nông nghiệp: Cung cấp bộ cơ sở dữ liệu thực nghiệm chuẩn mực về nấm bệnh vùng Đông Bắc làm tiền đề mở rộng trên các đối tượng cây có múi khác (bưởi, quýt, chanh).

---

Câu hỏi thường gặp

1. Yêu cầu kỹ thuật quan trọng nhất khi áp dụng biện pháp bẫy cây Mắc mật là gì?

Cây Mắc mật (Clausena indica) phải được trồng trước hoặc cùng thời điểm với cây cam tại các dải rìa biên vườn hoặc đầu hướng gió. Khi quan sát thấy rầy chổng cánh trưởng thành tập trung đẻ trứng trên các chồi non Mắc mật với mật độ cao, người làm vườn chỉ cần dùng bình phun thuốc hóa học (Fenpropathrin) trực tiếp lên cây bẫy, tuyệt đối không cần phun trải thảm toàn bộ diện tích vườn cam, giúp bảo tồn tối đa nguồn thiên địch tự nhiên.

2. Có thể sử dụng kết hợp chung nấm Trichoderma và vi khuẩn Bacillus subtilis cùng lúc không?

Không nên hòa trộn chung trong cùng một lần tưới gốc. Trichoderma và Bacillus subtilis có cơ chế cạnh tranh sinh học và đối kháng không gian. Khuyến cáo nên tưới gốc Bacillus subtilis ở đầu vụ để xử lý triệt để vi khuẩn và nấm hoại tử rễ (Phytophthora), sau đó 20 - 30 ngày bổ sung Trichoderma kết hợp cùng phân hữu cơ hoai mục để tăng cường hệ đệm và phân giải chất hữu cơ cải tạo đất.

3. Khi vườn cam đã xuất hiện triệu chứng vàng lá gân xanh (HLB) nặng thì xử lý như thế nào?

Bệnh vàng lá gân xanh do vi khuẩn sống trong mạch rây hiện chưa có thuốc chữa trị nội hấp triệt để. Khi phát hiện cây đã bị bệnh nặng trên toàn bộ tán:

1. Phun thuốc diệt trừ triệt để rầy chổng cánh trên cây bệnh và các cây xung quanh.
2. Đào gốc, chặt bỏ toàn bộ cây nhiễm bệnh và đem tiêu hủy bằng cách đốt cách ly ổ dịch.
3. Rắc vôi bột khử trùng hố trồng, tuyệt đối không lấy cành ghép từ cây này sang cây con.

4. Thuốc hóa học Metalaxyl và Phosphonate nên được luân phiên như thế nào để tránh kháng thuốc?

Nên áp dụng nguyên tắc xoay vòng gốc hóa học: Tưới gốc Metalaxyl 25% WP ở giai đoạn đầu mùa mưa ẩm (tháng 5 - 6) khi nấm Phytophthora bắt đầu sinh sản bào tử động, sau đó chuyển sang phun qua lá hoặc tiêm thân bằng Phosphonate (muối Potassium Phosphonate) ở giai đoạn giữa và cuối mùa mưa. Phosphonate có tính lưu dẫn 2 chiều giúp kích kháng cây trồng sản xuất phytoalexin tự vệ.

5. Chi phí đầu tư hệ thống rãnh thoát nước và lên luống có quá cao so với hiệu quả mang lại?

Việc lên luống cao (30 - 40 cm) và xẻ rãnh thoát nước chỉ tốn chi phí cơ giới ban đầu khoảng 2,5 - 3,5 triệu VNĐ/ha, nhưng mang lại giá trị cốt lõi lâu dài. Biện pháp này ngăn chặn 100% hiện tượng úng nước cục bộ gây ngạt rễ yếm khí, từ đó giảm tỷ lệ nhiễm thối rễ từ 30,00% xuống dưới 7,35%, bảo vệ toàn bộ vốn cây giống và duy trì tuổi thọ kinh doanh của vườn cam trên 10 - 15 năm.

---

Kết luận

Đề tài nghiên cứu đã xây dựng thành công cơ sở khoa học và thực nghiệm vững chắc trong việc phòng trừ bệnh vàng lá cam tại tỉnh Quảng Ninh thông qua mô hình quản lý dịch hại tổng hợp (IPM):

• Về kiểm soát môi giới truyền bệnh: Khẳng định cây bẫy Mắc mật (Clausena indica) dẫn dụ rầy chổng cánh đạt hiệu suất cao nhất ($32,88\text{ con/tuần}$); hoạt chất sinh học Beauveria bassiana và Flupyradifurone đạt hiệu lực kiểm soát bền vững $>70%$; hoạt chất hóa học Chlorpyrifos và Fenpropathrin dập dịch nhanh đạt hiệu lực đỉnh $>95%$.
• Về kiểm soát nấm thối rễ: Biện pháp canh tác lên luống kết hợp xử lý vôi hạ tỷ lệ bệnh xuống $6,65 - 7,35%$; hoạt chất hóa học Metalaxyl ($D = 4,23\text{ cm}$) và chế phẩm sinh học Bacillus subtilis ($D = 2,86\text{ cm}$) đóng vai trò then chốt trong việc ức chế tuyệt đối nấm Phytophthora palmivora.

Quy trình kỹ thuật không chỉ giải quyết triệt để bài toán dịch bệnh trên 372 ha cam hiện hữu mà còn là điều kiện tiên quyết để tỉnh Quảng Ninh hiện thực hóa mục tiêu mở rộng 1.172 ha cam chất lượng cao, thúc đẩy kinh tế nông nghiệp bền vững cho các vùng chuyên canh đặc sản OCOP địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM SUNG VĂN CÔNG NGHIÊN CỨU PHÒNG TRỪ BỆNH VÀNG LÁ CAM DO RẦY CHỔNG CÁNH VÀ NẤM GÂY BỆNH THỐI RỄ TẠI TỈNH QUẢNG NINH KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC Hệ đào tạo : Chính quy Chuyên ngành : Lâm nghiệp Khoa : Lâm nghiệp Khóa học : 2015 - 2019 Thái Nguyên, 2019 h ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM SUNG VĂN CÔNG NGHIÊN CỨU PHÒNG TRỪ BỆNH VÀNG LÁ CAM DO RẦY CHỔNG CÁNH VÀ NẤM GÂY BỆNH THỐI RỄ TẠI TỈNH QUẢNG NINH KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC Hệ đào tạo : Chính quy Chuyên ngành : Lâm nghiệp Lớp : K47 - LN Khoa : Lâm nghiệp Khóa học : 2015 - 2019 Giảng viên hướng dẫn : 1. Nguyễn Minh Chí - Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam 2. Trần Thị Thanh Tâm - GV khoa Lâm nghiệp - Trường ĐH Nông Lâm Thái Nguyên, 2019 h i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan khóa luận trên là kết quả nghiên cứu của riêng bản thân tôi không sao chép của ai. Các kết quả nghiên cứu trình bày trong khóa luận là quá trình điều tra hoàn toàn trung thực, khách quan.

Nội dung khóa luận có tham khảo và sử dụng các tài liệu, thông tin được đăng tải trên các tác phẩm, tạp chí theo danh mục tài liệu của khóa luận. Thái Nguyên, ngày tháng năm 2019 Xác nhận của giáo viên hướng dẫn Người viết cam đoan Đồng ý cho bảo vệ kết quả trước Hội đồng khoa học TS. Trần Thị Thanh Tâm Sung Văn Công h ii LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành chuyên đề báo cáo thực tập này trước hết em xin gửi đến quý thầy, cô giáo trong khoa Lâm nghiệp, trường Đại học Nông Lâm lời cảm ơn chân thành. Đặc biệt, em xin cảm ơn thầy Nguyễn Minh Chí và cô Trần Thị Thanh Tâm, những người đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ em hoàn thành chuyên đề báo cáo thực tập này.

Em xin chân thành cảm ơn Ban lãnh đạo, các phòng ban của Trung tâm Nghiên cứu Bảo vệ rừng - Viện Khoa kọc Lâm nghiệp Việt Nam, đã tạo điều kiện thuận lợi cho em được trải nghiệm môi trường nghiên cứu khoa học và thực tiễn trong suốt quá trình thực tập. Em xin cảm ơn nhà trường đã tạo cho em có cơ hội được thưc tập nơi mà em yêu thích, cho em bước ra đời sống thực tế để áp dụng những kiến thức mà các thầy cô giáo đã giảng dạy. Qua công việc thực tập này em nhận ra nhiều điều mới mẻ và bổ ích trong công việc nghiên cứu khoa học để giúp ích cho công việc sau này của bản thân. Với kiến thức của bản thân còn hạn chế, trong quá trình thực tập, hoàn thiện chuyên đề này em không tránh khỏi những sai sót, kính mong nhận được những ý kiến đóng góp từ thầy cô.

Thái Nguyên, ngày tháng năm 2019 Sinh viên thực hiện Sung Văn Công h iii DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 4.1: Kết quả bẫy rầy chổng cánh tại Vân Đồn, Đông Triều.2: Kết quả thí nghiệm bẫy rầy chổng cánh.3: Hiệu lực phòng trừ rầy chổng cánh của các loài thuốc sinh học.37 ở trong phòng thí nghiệm.4: Kết quả phòng trừ rầy chổng cánh bằng các loại thuốc sinh học. 37 ở ngoài hiện trường .5: Hiệu lực phòng trừ rầy chổng cánh của các loại thuốc hóa học. 37 ở trong phòng thí nghiệm.6: Kết quả phòng trừ rầy chổng cánh bằng các loại thuốc hóa học. 38 ở ngoài hiện trường .7: Kết quả nghiên cứu biện pháp canh tác .8: Kết quả phòng trừ sinh học .9: Kết quả phòng trừ bằng biện pháp sinh học ngoài hiện trường .10: Kết quả phòng trừ hóa học.

41 h iv DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 4.1: Thí nghiệm bẫy rầy chổng cánh sử dụng cây Mắc mật (trái) và bẫy dính màu vàng (phải) .2: Hiệu lực ức chế nấm Phytophthora của các loại thuốc sinh học: a.3: Hiệu lực ức chế nấm Phytophthora của các loại thuốc sinh học: a. 42 h v DANH MỤC CÁC TỪ, CỤM TỪ VIẾT TẮT Các từ, cụm từ viết tắt Giải nghĩa ADN Acid Deoxyribo Nucleic Bb Bauveria bassiana CC Cam canh CFU Đơn vị tạo khẩu lạc CT Công thức CS1 Cam CS1 DC Đối chứng EU Châu Âu Ha Héc ta NN&PTNT Nông nghiệp và phát triển nông thôn OCOP Mỗi địa phương một sản phẩm PCR Polymerase Chain Reaction – Phản ứng chuỗi trùng hợp PDA Môi trường PDA (Potato Dextrose Agar) UBND Ủy ban nhân dân USD Đô la Mỹ V2 Cam V2 µl Micro lít h vi MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. ii DANH MỤC CÁC BẢNG. iii DANH MỤC CÁC HÌNH.

iv DANH MỤC CÁC TỪ, CỤM TỪ VIẾT TẮT. Ý nghĩa của đề tài .TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu. Tình hình nghiên cứu trên thế giới và trong nước.

Tình hình nghiên cứu trên thế giới .Tình hình nghiên cứu trong nước. Tổng quan khu vực nghiên cứu. Vị trí địa lí. Thổ nhưỡng .ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu. Địa điểm nghiên cứu.

Nội dung nghiên cứu. Nghiên cứu phòng trừ rầy chổng cánh là véc tơ truyền bệnh. Nghiên cứu phòng trừ nấm gây bệnh thối rễ. Phương pháp nghiên cứu.

Nghiên cứu phòng trừ rầy chổng cánh là véc tơ truyền bệnh. Nghiên cứu phòng trừ nấm gây bệnh thối rễ .KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU. Phòng trừ rầy chổng cánh là véc tơ truyền bệnh. Kết bẫy rầy chổng cánh.

Kết quả nghiên cứu phòng trừ sinh học. Kết quả nghiên cứu phòng trừ hóa học. Kết quả nghiên cứu phòng trừ nấm gây bệnh thối rễ. Kết quả nghiên cứu biện pháp canh tác.

Kết quả nghiên cứu phòng trừ sinh học. Kết quả nghiên cứu phòng trừ hóa học.KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ. 43 TÀI LIỆU THAM KHẢO. Đặt vấn đề Hiện nay, trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh người dân đang làm giàu nhờ chuyển đổi cơ cấu cây trồng, chuyển đổi phương thức canh tác, trong đó có cây cam.

Cây cam đã được trồng rộng rãi ở Quảng Ninh và mang lại giá trị kinh tế cao, đây là cây trồng thế mạnh và là một trong những sản phẩm đặc sản của tỉnh, là nguồn thu nhập đáng kể của nhiều hộ nông dân. Trong những năm qua, tỉnh Quảng Ninh cũng đầu tư nhiều nguồn lực để phát triển cây cam với diện tích lớn, diện tích trồng cam toàn tỉnh Quảng Ninh tính đến hết năm 2016 đạt 372 ha, trong đó tập trung tại Vân Đồn, Đông Triều, Hải Hà, Đầm Hà và Hoành Bồ. Trong văn bản số 6179/UBND-NLN3 ngày 30/9/2016, tỉnh Quảng Ninh đã chấp thuận quy hoạch phát triển vùng sản xuất cam tập trung, đến năm 2020 toàn tỉnh sẽ mở rộng, nâng tổng diện tích trồng cam đạt 1.172 ha, trong đó tập trung ở Vân Đồn (862 ha), Đông Triều (60 ha), Hải Hà (100 ha), Đầm Hà (100 ha) và Hoành Bồ (50 ha). Các giống cam quy hoạch phát triển gồm cam Bản Sen, V2, CS1 và cam Canh (UBND tỉnh Quảng Ninh, 2016)[31].

Tuy nhiên, các vườn cam ở Quảng Ninh đang bị bệnh vàng lá, làm giảm đáng kể và có chiều hướng ngày càng lan rộng, ảnh hưởng đến sinh trưởng và phát triển của cây, làm giảm dáng kể về năng suất và chất lượng quả. Các loài nấm thuộc chi Phytophthora và Phytopythium và rầy chổng cánh (véc tơ truyền bệnh greening) đã được xác định là một trong những nguyên nhân gây bệnh vàng lá cây cam ở Quảng Ninh. Bệnh vàng lá ở cây cam đầu tiên xâm nhập vào cây thông qua một côn trùng nhỏ bé: rầy chổng cánh, loài này hút nhựa từ lá cây và để lại vi khuẩn lây lan cho cây. Bệnh này làm cây bị thiếu chất dinh dưỡng, để lại những quả xanh và xấu xí, không phù hợp để bán ra dưới dạng trái cây tươi hoặc nước ép trái cây.

h 2 Cây cam ở Quảng Ninh được quy hoạch phát triển nhưng đang bị bệnh vàng lá và chưa xác định được biện pháp quản lý hiệu quả, do đó cần nghiên cứu các biện pháp phòng trừ để hạn chế thiệt hại do dịch bệnh. Từ những thực trạng nêu trên, đề tài “Nghiên cứu phòng trừ bệnh vàng lá cam do rầy chổng cánh và nấm gây bệnh thối rễ tại tỉnh Quảng Ninh” rất cần được thực hiện. Mục tiêu - Đánh giá được một số loại thuốc có hiệu lực cao phòng trừ Rầy chổng cánh và bệnh vàng lá do nấm. - Xác định được biện pháp phòng trừ bệnh vàng lá cam tại tỉnh Quảng Ninh.

- Phòng trừ Rầy chổng cánh. Ý nghĩa của đề tài - Ý nghĩa khoa học: + Củng cố kiến thức đã học, bổ sung kiến thức chuyên môn. + Việc nghiên cứu đề tài là cơ sở để đề xuất các biện pháp phòng trừ bệnh hại trên cây cam. + Biết cách tổng hợp, phân tích để viết báo cáo nghiên cứu khoa học.

- Ý nghĩa trong thực tiễn: + Qua quá trình thu thập, xử lý số liệu giúp tôi học hỏi và làm quen với thực tế sản xuất và khoa học. + Qua những đánh giá cụ thể về bệnh hại chúng ta có thể tìm ra được các giải pháp cụ thể nhằm hạn chế ảnh hưởng tiêu cực đến hoạt động trồng cây ăn quả và phát triển cây cam. + Làm cơ sở và tài liệu cho những đề tài và nghiên cứu có liên quan h 3 PHẦN 2 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2. Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu Diện tích trồng cam tăng nhanh dẫn đến tiềm ẩn khả năng xuất hiện các loài sâu, bệnh gây hại làm giảm năng suất và chất lượng.

Gần đây, trên nhiều diện tích trồng cam trọng điểm của tỉnh Quảng Ninh như ở Vân Đồn, Hải Hà, Đầm Hà, Hoành Bồ và Đông Triều… xuất hiện những cây bị thối rễ, vàng lá, héo lá, bệnh có thể gây chết hàng loạt trong các vườn cam. Ngoài ra, một nguyên nhân khác gây bệnh do vi khuẩn gây ra, vi khuẩn tấn công mạch dẫn của cây. Các triệu chứng xuất hiện trên từng cành, từng cây trong vườn, có khi xuất hiện và gây hại cả vườn. Sự kết hợp giữa các triệu chứng trên với việc xuất hiện của rầy chổng cánh (véc tơ truyền bệnh) trong vườn là điều kiện cho việc xác định bệnh vàng lá.

Bệnh lây lan do rầy chổng cánh truyền vi khuẩn từ cây bị bệnh sang cây chưa bị bệnh và bệnh lây lan qua mắt ghép và do rầy chổng cánh là véc tơ truyền bệnh. Vườn cam chăm sóc kém, đất dễ ngập úng cũng là yếu tố tạo điều kiện thúc đẩy bệnh phát triển mạnh. Đến nay bệnh này vẫn chưa có thuốc đặc trị mà áo dụng các giải pháp phòng là chính.