Nghiên Cứu Phong Cách Văn Xuôi Nghệ Thuật Của Thạch Lam

Tài liệu nghiên cứu Luận văn phong cách văn xuôi nghệ thuật thạch lam, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về .

• Trường học: Bộ Giáo Dục Và Đào Tạo
• Chuyên ngành: Lý Thuyết Và Lịch Sử Văn Học
• Đề tài: Nghiên Cứu Phong Cách Văn Xuôi Nghệ Thuật Của Thạch Lam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. PHẦN MỞ ĐẦU
• 1.1. MỤC ĐÍCH VÀ Ý NGHĨA CỦA LUẬN ÁN
• 1.2. LỊCH SỬ VẤN ĐỀ
• 1.3. ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN
• 1.4. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.5. KẾT CẤU CỦA LUẬN ÁN
• 2. PHẦN NỘI DUNG LUẬN ÁN
• 2.1. CHƯƠNG MỘT: QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT CỦA THẠCH LAM
• 2.1.1. Về khái niệm phong cách nghệ thuật và quan niệm nghệ thuật
• 2.1.2. Quan niệm về con người cá nhân với đời sống nội tâm "phiền phức"
• 2.1.3. Quan niệm về cái đẹp tiềm tàng, khuất lấp
• 2.2. CHƯƠNG HAI: NHỮNG NỘI DUNG TỰ SỰ CHỦ YẾU TRONG VXNT THẠCH LAM
• 2.2.1. Từ bức tranh phố huyện và không gian làng - phố đến cái nhìn nhiều phía và những nội dung tự sự chủ yếu trong VXNT Thạch Lam
• 2.2.2. Con người nội tâm "phiền phức" và những "chuyện" về đời sống tâm hồn của người trí thức bình dân
• 2.2.3. Con người duyên phận và những "chuyện" buồn vui của người dân lành ngoại ô, phố chợ
• 2.2.4. Con người văn hóa và cảm hứng "về nguồn"
• 2.3. CHƯƠNG BA: PHƯƠNG THỨC TỰ SỰ CỦA THẠCH LAM
• 2.3.1. Khắc họa tâm trạng, phô diễn cảm giác
• 2.3.2. Tạo tình huống và dựng truyện "phi cốt truyện"
• 2.3.3. Trần thuật trầm tĩnh khoan hòa và trữ tình sâu lắng
• 2.4. CHƯƠNG BỐN: MẤY ĐẶC ĐIỂM NỔI BẬT VỀ HÌNH THỨC THỂ LOẠI VÀ NGÔN NGỮ VXNT THẠCH LAM
• 2.4.1. Những thể loại tìm cảm hứng từ những cảnh đời và tâm trạng
• 2.4.2. Ngôn ngữ của đời sống và của tâm hồn
• PHẦN KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC THAM KHẢO
• PHẦN PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Phong Cách Văn Xuôi Thạch Lam

Thạch Lam, dù chỉ hoạt động văn chương trong thời gian ngắn, đã để lại dấu ấn sâu đậm trong văn học Việt Nam hiện đại. Các tác phẩm của ông, từ truyện ngắn, tiểu thuyết đến tùy bút, đều mang giá trị lớn, khẳng định vị thế của ông trong lịch sử văn học Việt Nam nói chung và văn xuôi nghệ thuật tiếng Việt nói riêng. Nghiên cứu về phong cách văn xuôi Thạch Lam là cần thiết để hiểu sâu sắc hơn về tác giả và sự phát triển của văn xuôi Việt Nam giai đoạn 1930-1945. Luận án này hướng đến việc khảo sát toàn diện và hệ thống những đặc điểm của văn xuôi nghệ thuật Thạch Lam, từ đó chỉ ra những đóng góp trong phong cách của ông vào quá trình hiện đại hóa văn xuôi tiếng Việt. Mục tiêu là cung cấp cái nhìn tổng quát về đặc trưng nghệ thuật, phân tích các bình diện biểu hiện phong cách, và khẳng định sự thống nhất giữa bút pháp nghệ thuật với tư tưởng, cảm hứng của Thạch Lam.

1.1. Mục Đích và Ý Nghĩa Của Việc Nghiên Cứu Thạch Lam

Mục đích chính của luận án là khảo sát một cách toàn diện và có hệ thống những đặc điểm của văn xuôi nghệ thuật Thạch Lam. Trên cơ sở đó, luận án sẽ chỉ ra những đóng góp trong phong cách văn xuôi nghệ thuật của ông trong tiến trình hiện đại hóa văn xuôi tiếng Việt. Luận án cung cấp một cái nhìn tổng quát về đặc trưng nghệ thuật văn xuôi nghệ thuật Thạch Lam trên cơ sở phân tích khảo sát các bình diện biểu hiện phong cách nghệ thuật của ông, từ quan niệm nghệ thuật, nội dung và phương thức tự sự đến hình thức thể loại và ngôn ngữ nghệ thuật.

1.2. Lịch Sử Nghiên Cứu Về Thạch Lam và Phong Cách Văn Xuôi

Thạch Lam là một nhà văn được nghiên cứu từ rất sớm. Ngay từ khi ông cho ra mắt tập truyện đầu tay đã được nhiều người giới thiệu, phê bình. Tính đến nay, đã hơn 60 năm, việc nghiên cứu đánh giá về ông không phải không có ý kiến khác nhau, nhưng cơ bản là thống nhất. Có thể chia quá trình nghiên cứu về Thạch Lam nói chung và phong cách văn xuôi nghệ thuật của ông nói riêng thành nhiều giai đoạn chính.

II. Quan Niệm Nghệ Thuật Độc Đáo Trong Văn Thạch Lam Phân Tích

Thạch Lam có những quan niệm nghệ thuật riêng biệt, thể hiện rõ trong các tác phẩm của ông. Ông chú trọng đến việc khám phá đời sống nội tâm của con người, đặc biệt là những cảm xúc tinh tế, những rung động nhỏ bé trong tâm hồn. Thạch Lam cũng đề cao cái đẹp tiềm ẩn, khuất lấp trong cuộc sống thường ngày, trong những điều giản dị, bình dị. Giọng văn Thạch Lam thường nhẹ nhàng, trữ tình, giàu chất thơ, mang đến cho người đọc cảm giác thư thái, dễ chịu. Ông không đi sâu vào những xung đột gay gắt, những vấn đề xã hội lớn lao, mà tập trung vào những cảm xúc cá nhân, những mối quan hệ tình cảm giữa con người với nhau.

2.1. Quan Niệm Về Con Người Cá Nhân và Đời Sống Nội Tâm

Thạch Lam đặc biệt quan tâm đến đời sống nội tâm của con người, nhất là những người trí thức bình dân. Ông khai thác những cảm xúc, suy tư, trăn trở của họ về cuộc sống, về bản thân. Các nhân vật của Thạch Lam thường sống khép kín, ít giao tiếp với thế giới bên ngoài, nhưng lại có một thế giới nội tâm phong phú, phức tạp. Ông đi sâu vào những cảnh ngộ nghịch trái mà đồng thời cũng là đi sâu vào những tâm trạng, tâm tình, cảm xúc, cảm giác.

2.2. Quan Niệm Về Cái Đẹp Tiềm Tàng và Khuất Lấp

Thạch Lam luôn tìm kiếm cái đẹp trong những điều bình dị, giản đơn của cuộc sống. Ông phát hiện ra vẻ đẹp của thiên nhiên, của con người, của những phong tục tập quán truyền thống. Cái đẹp trong truyện ngắn Thạch Lam thường mang tính chất nhẹ nhàng, tinh tế, gợi cảm, chứ không phải là cái đẹp rực rỡ, hào nhoáng. Ông có một ngòi bút lặng lẽ, điềm tĩnh vô cùng, ngòi bút chuyên tả tỉ mỉ những cái rất nhỏ và rất đẹp, những cảm tình, cảm giác con con nảy nở và biểu lộ đủ ở các hang người, mà ông tả một cách tinh vi.

III. Nội Dung Tự Sự Chủ Yếu Trong Văn Xuôi Nghệ Thuật Thạch Lam

Văn xuôi nghệ thuật Thạch Lam tập trung vào những nội dung tự sự chủ yếu, phản ánh cuộc sống của người dân Việt Nam trong giai đoạn giao thời. Ông khắc họa bức tranh phố huyện nghèo nàn, ảm đạm, nhưng vẫn ẩn chứa những vẻ đẹp riêng. Thạch Lam cũng miêu tả đời sống tâm hồn của người trí thức bình dân, những người luôn trăn trở, suy tư về cuộc sống, về xã hội. Bên cạnh đó, ông còn viết về những người dân lành ngoại ô, phố chợ, những người có số phận long đong, lận đận, nhưng vẫn giữ được những phẩm chất tốt đẹp.

3.1. Bức Tranh Phố Huyện và Không Gian Làng Phố

Thạch Lam thường xuyên miêu tả không gian phố huyện nghèo nàn, ảm đạm, nhưng vẫn có những nét đẹp riêng. Ông khắc họa những con phố nhỏ hẹp, những ngôi nhà cũ kỹ, những hàng quán xơ xác. Tuy nhiên, trong không gian ấy, vẫn có những ánh sáng le lói, những âm thanh quen thuộc, những kỷ niệm khó quên. Ông hay đi vào những cảnh ngộ nghịch trái mà đồng thời cũng là đi sâu vào những tâm trạng, tâm tình, cảm xúc, cảm giác.

3.2. Con Người Nội Tâm và Những Chuyện Về Đời Sống Tâm Hồn

Thạch Lam đặc biệt quan tâm đến đời sống tâm hồn của người trí thức bình dân. Ông miêu tả những suy tư, trăn trở, những khát vọng của họ về một cuộc sống tốt đẹp hơn. Các nhân vật của Thạch Lam thường sống khép kín, ít giao tiếp với thế giới bên ngoài, nhưng lại có một thế giới nội tâm phong phú, phức tạp. Truyện của ông là tâm hồn ông, tâm hồn của một nhà văn đậm đà tinh thần dân tộc, biết trìu mến đất nước quê hương, biết yêu cái đẹp thiên nhiên cũng như những điểm sáng trong tâm tư những người khốn khổ, thấy băn khoăn day dứt về cảnh sống mù xám của hộ và gợi được những mong muốn đổi thay.

IV. Phương Thức Tự Sự Độc Đáo Trong Truyện Ngắn Thạch Lam

Thạch Lam sử dụng những phương thức tự sự độc đáo, tạo nên phong cách văn xuôi riêng biệt. Ông chú trọng đến việc khắc họa tâm trạng, phô diễn cảm giác của nhân vật. Thạch Lam thường tạo ra những tình huống truyện đơn giản, không có nhiều xung đột, kịch tính, mà tập trung vào việc miêu tả những diễn biến tâm lý bên trong. Giọng văn Thạch Lam thường trầm tĩnh, khoan hòa, trữ tình, sâu lắng, mang đến cho người đọc cảm giác nhẹ nhàng, thư thái.

4.1. Khắc Họa Tâm Trạng và Phô Diễn Cảm Giác

Thạch Lam đặc biệt chú trọng đến việc khắc họa tâm trạng, phô diễn cảm giác của nhân vật. Ông sử dụng ngôn ngữ tinh tế, giàu hình ảnh để miêu tả những rung động nhỏ bé trong tâm hồn. Các nhân vật của Thạch Lam thường sống nhiều với sự hồi tưởng, suy nghiệm, băn khoăn, để tự thức tỉnh.

4.2. Trần Thuật Trầm Tĩnh Khoan Hòa và Trữ Tình Sâu Lắng

Thạch Lam sử dụng giọng văn trầm tĩnh, khoan hòa, trữ tình, sâu lắng. Ông không vội vã, hấp tấp, mà từ tốn kể lại câu chuyện, miêu tả cảnh vật, con người. Giọng văn của Thạch Lam mang đến cho người đọc cảm giác nhẹ nhàng, thư thái, dễ chịu. Thạch Lam sống hết cả từng ý văn, từng câu văn anh viết trên giấy.

V. Đặc Điểm Nổi Bật Về Hình Thức Thể Loại và Ngôn Ngữ Thạch Lam

Văn xuôi nghệ thuật Thạch Lam có những đặc điểm nổi bật về hình thức thể loại và ngôn ngữ. Ông thường viết truyện ngắn, tùy bút, những thể loại phù hợp với việc thể hiện những cảm xúc, suy tư cá nhân. Ngôn ngữ Thạch Lam giản dị, trong sáng, gần gũi với đời sống hàng ngày, nhưng vẫn giàu chất thơ, gợi cảm. Ông sử dụng nhiều hình ảnh so sánh, ẩn dụ, nhân hóa để tăng tính biểu cảm cho ngôn ngữ.

5.1. Thể Loại Tìm Cảm Hứng Từ Những Cảnh Đời và Tâm Trạng

Thạch Lam thường viết truyện ngắn, tùy bút, những thể loại phù hợp với việc thể hiện những cảm xúc, suy tư cá nhân. Ông tìm cảm hứng từ những cảnh đời bình dị, những tâm trạng phức tạp của con người. Mỗi truyện là một tâm tình, một tâm trạng, nghĩa là một bài thơ trữ tình.

5.2. Ngôn Ngữ Của Đời Sống và Của Tâm Hồn

Ngôn ngữ Thạch Lam giản dị, trong sáng, gần gũi với đời sống hàng ngày, nhưng vẫn giàu chất thơ, gợi cảm. Ông sử dụng nhiều hình ảnh so sánh, ẩn dụ, nhân hóa để tăng tính biểu cảm cho ngôn ngữ. Với Thạch Lam, văn chính là người. Thạch Lam vận dụng được kinh nghiệm sống, vận dụng được cái vốn suy nghĩ và tưởng tượng của bản thân mình để miêu tả hiện thực và tạo cho mình phong cách riêng về bố cục, kết cấu, giọng điệu, ngôn ngữ, cách tả người, tả việc.

VI. Giá Trị và Ảnh Hưởng Của Phong Cách Văn Xuôi Thạch Lam

Phong cách văn xuôi Thạch Lam có giá trị to lớn trong lịch sử văn học Việt Nam. Ông đã góp phần hiện đại hóa văn xuôi tiếng Việt, mang đến cho văn học Việt Nam một giọng điệu mới, một cách nhìn mới về con người và cuộc sống. Ảnh hưởng của Thạch Lam đến các thế hệ nhà văn sau này là rất lớn. Nhiều nhà văn đã học tập phong cách văn xuôi của ông, đặc biệt là cách miêu tả tâm trạng, phô diễn cảm giác của nhân vật.

6.1. Đóng Góp Của Thạch Lam Cho Văn Học Việt Nam

Thạch Lam đã có những đóng góp quan trọng cho văn học Việt Nam. Ông đã góp phần hiện đại hóa văn xuôi tiếng Việt, mang đến cho văn học Việt Nam một giọng điệu mới, một cách nhìn mới về con người và cuộc sống. Tác phẩm của Thạch Lam cùng một số nhà văn gần gũi về phong cách với ông là những tác phẩm chứa đựng những rung cảm sâu sắc đối với quê hương đất nước và phản ánh được một cách chân thật những quan hệ xã hội nhất định và số phận của những người nghèo khổ.

6.2. Ảnh Hưởng Của Thạch Lam Đến Các Thế Hệ Nhà Văn Sau

Ảnh hưởng của Thạch Lam đến các thế hệ nhà văn sau này là rất lớn. Nhiều nhà văn đã học tập phong cách văn xuôi của ông, đặc biệt là cách miêu tả tâm trạng, phô diễn cảm giác của nhân vật. Thạch Lam thuộc số những nhà văn có khả năng đi sâu khai thác thế giới nội tâm nhân vật một cách tinh tế, và phát hiện được trong những cái bình thường những điều sâu xa, thầm kín.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về phong cách văn xuôi nghệ thuật (VXNT) của Thạch Lam thuộc chuyên ngành Lý thuyết và lịch sử văn học (Mã số: 5.01) đặt nền móng trên bối cảnh hiện đại hóa văn học Việt Nam giai đoạn 1930–1945. Mặc dù chỉ hiện diện trên văn đàn trong khoảng thời gian ngắn ngủi non mười năm trước khi qua đời, Thạch Lam đã tạo dựng một vị thế đặc biệt với hệ thống trước tác đa dạng gồm truyện ngắn, tiểu thuyết, tùy bút, tiểu luận phê bình và dịch thuật. Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được luận án chỉ ra là: trải qua hơn 60 năm tiếp nhận phê bình (kể từ khi tập truyện đầu tay Gió đầu mùa ra mắt năm 1937 đến những năm 1990), các công trình nghiên cứu về Thạch Lam chủ yếu dừng lại ở các bài viết đơn lẻ, hồi ức, tham luận hội thảo hoặc tiếp cận từ góc độ xã hội học dung tục, chưa từng có một chuyên luận toàn diện, mang tính hệ thống chuyên sâu khảo sát đồng bộ từ quan niệm nghệ thuật, nội dung, phương thức tự sự đến hình thức thể loại và ngôn ngữ văn xuôi của ông.

Nhằm giải quyết triệt để khoảng trống học thuật này, luận án xác lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Những nhân tố triết mỹ và mỹ học nào chi phối ý thức nghệ thuật và hình thành nên quan niệm nghệ thuật về con người và thế giới của Thạch Lam?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Cấu trúc không gian "làng - phố" và các chủ đề tự sự chủ yếu phản ánh bản sắc thẩm mỹ của Thạch Lam như thế nào trong sự phân hóa với Tự Lực Văn Đoàn và dòng văn học hiện thực phê phán?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Những cách tân trong phương thức tự sự ("truyện không có truyện", phô diễn cảm giác, trần thuật trầm tĩnh) và ngôn ngữ nghệ thuật đã định hình phong cách tác giả và đóng góp gì cho tiến trình hiện đại hóa thể loại văn xuôi tiếng Việt?
• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Phong cách nghệ thuật Thạch Lam không thuần túy là kỹ thuật hình thức hay cái nhìn nội dung đơn lẻ, mà là một cấu trúc hữu cơ thống nhất biện chứng giữa "hình thức kiến tạo" mang tính quan niệm và "kỹ thuật của hình thức" tổ chức văn bản.
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Quan niệm về "con người nội tâm phiền phức" và "cái Đẹp tiềm tàng khuất lấp" đóng vai trò là hạt nhân chi phối toàn bộ hệ thống thi pháp thể loại và cú pháp văn xuôi Thạch Lam.
• Giả thuyết nghiên cứu 3 (H3): Sự nghiệp văn xuôi của Thạch Lam đánh dấu bước chuyển mang tính bản lề từ tư duy tự sự duy cốt truyện truyền thống sang tư duy tự sự trữ tình hướng nội, đặt nền tảng cho văn xuôi tâm lý hiện đại.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp lý luận phong cách học cấu trúc của D. S. Likhachev, thi pháp học chỉnh thể của Mikhail Bakhtin, lý thuyết lựa chọn phong cách học của Phan Ngọc và mỹ học hiện đại của Marcel Proust. Với dung lượng toàn văn 220 trang (phần nội dung chuyên sâu chiếm 176 trang chia làm 4 chương), luận án khảo sát toàn bộ trục sáng tác trung tâm của Thạch Lam: 3 tập truyện ngắn (Gió đầu mùa, Nắng trong vườn, Sợi tóc), 1 tiểu thuyết (Ngày mới), 1 tập tùy bút (Hà Nội 36 phố phường), cùng tập tiểu luận lý luận Theo dòng. Luận án mang ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc, cung cấp hệ thống luận cứ chuẩn xác để bổ sung giáo trình lịch sử văn học và thi pháp học văn xuôi Việt Nam thế kỷ XX.

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu văn xuôi nghệ thuật Thạch Lam trong hơn 60 năm được luận án tổng thuật qua 3 giai đoạn lịch sử chính với những tranh luận học thuật sâu sắc:

flowchart LR
    A["Giai đoạn trước 1945\nKhái Hưng (1937), Thế Lữ (1943),\nVũ Ngọc Phan (1945)"] --> B["Giai đoạn 1945 đến đầu 1980\nNguyễn Tuân (1957), Tạp chí Văn (1965),\nNghiên cứu dè dặt ở miền Bắc"]
    B --> C["Giai đoạn từ 1980 đến nay\nNguyễn Đăng Mạnh (1983), Phong Lê (1988),\nNguyễn Hoành Khung (1989), Viện Văn học (1995)"]

Giai đoạn trước năm 1945 ghi nhận những phát hiện mẫn cảm đầu tiên. Năm 1937, Khái Hưng khi đọc Gió đầu mùa đã thốt lên: "đọc nhiều đoạn văn của Thạch Lam, tôi rùng rợn cả tâm hồn vì sự thành thực", đồng thời đặt viên đá đầu tiên định danh tư duy nghệ thuật của ông: "Nếu ta có thể chia làm hai hạng nhà văn: nhà văn thiên về tư tưởng và nhà văn thiên về cảm giác, thì tôi quả quyết đặt Thạch Lam vào hạng dưới". Đến năm 1943, thi sĩ Thế Lữ khẳng định tính thống nhất giữa con người và văn phong: "không có một sáng tác nào của Thạch Lam mà không có rất nhiều Thạch Lam trong đó". Tuy nhiên, xung đột phê bình nảy sinh khi Vũ Ngọc Phan trong Nhà văn hiện đại (1945), dù thừa nhận ngòi bút điềm tĩnh ghi nhận cảm giác vi mô tinh tế, đã phê phán các kiệt tác như Hai đứa trẻ, Dưới bóng hoàng lan, Nắng trong vườn là "tầm thường", "đơn giản", "nhạt nhẽo và rời rạc".

Giai đoạn 1945 đến đầu thập niên 1980 chứng kiến sự phân hóa phức tạp. Năm 1957, Nguyễn Tuân lên tiếng tái khẳng định giá trị đỉnh cao của thể loại "truyện không có truyện" ở Thạch Lam. Song song đó, do ảnh hưởng của khuynh hướng xã hội học dung tục ở miền Bắc, việc nghiên cứu Tự Lực Văn Đoàn nói chung và Thạch Lam nói riêng chịu nhiều định kiến thu hẹp, thường bị gán ghép là tiểu tư sản ủy mị hoặc bị xem xét dè dặt như một "ngoại lệ". Trong khi đó, tại miền Nam, các đặc san Văn (1965) và Giao điểm (1965) tập hợp các nghiên cứu của Dương Nghiễm Mậu, Đào Trường Phúc, Huỳnh Phan Anh đã đi thẳng vào văn bản học để tìm kiếm vẻ đẹp thi pháp nhưng chưa có công trình quy mô toàn diện.

Giai đoạn từ thập niên 1980 đến thập niên 1990 đánh dấu sự phục hưng học thuật. Các nhà nghiên cứu đầu ngành như Nguyễn Đăng Mạnh (1983), Phong Lê (1988), Nguyễn Hoành Khung (1989), Phan Cự Đệ (1990) và Hội thảo khoa học toàn quốc kỷ niệm 50 năm ngày mất của Thạch Lam do Viện Văn học tổ chức (1995 với ấn phẩm Thạch Lam, văn chương và cái đẹp) đã khẳng định giá trị hiện thực nhân bản, chất thơ và thi pháp không gian bóng tối. Luận án tiến sĩ của Phạm Thị Thu Hương (1995) khảo sát dòng truyện ngắn trữ tình Thạch Lam – Hồ Dzếnh – Thanh Tịnh cũng gợi mở nhiều giá trị.

Positioning của luận án định vị rõ ràng: Đây là công trình chuyên khảo đầu tiên giải quyết căn bản cuộc tranh luận kéo dài nửa thế kỷ giữa quan điểm coi văn Thạch Lam là "nhạt nhẽo, phi cốt truyện" (Vũ Ngọc Phan) với quan điểm khẳng định chiều sâu thi pháp nội tâm. Đặt trong đối sánh quốc tế, luận án chứng minh lối tự sự bằng dòng cảm giác và sự thức tỉnh bản thể của Thạch Lam tương đồng sâu sắc với thi pháp khơi mở ký ức vô thức của Marcel Proust trong À la recherche du temps perdu (Đi tìm thời gian đã mất) của văn học Pháp, đồng thời tiệm cận cấu trúc truyện ngắn tâm lý không kịch tính hóa, giàu dòng chảy ngầm trữ tình (undercurrent) của bậc thầy truyện ngắn Nga Anton Chekhov.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án kế thừa và phát triển lý thuyết phong cách học và thi pháp học hiện đại qua việc đối thoại với các nhà lý thuyết kinh điển:

1. Mở rộng lý thuyết chỉnh thể hình thức của Mikhail Bakhtin: Tác phẩm nghệ thuật bao gồm hai tầng bậc: "Hình thức kiến tạo" (hình thức của nội dung, tổ chức mặt giá trị mang tính quan niệm) và "kỹ thuật của hình thức" (tổ chức vật liệu ngôn từ). Luận án chứng minh mọi cách tân hình thức của Thạch Lam đều bắt nguồn từ sự chuyển dịch trong quan niệm nhân học.
2. Hiện thực hóa mô hình phong cách học D. S. Likhachev và Grigôrian: Phong cách là sự thống nhất hữu cơ giữa tri giác hiện thực và phương thức biểu đạt nghệ thuật, là nguyên lý mỹ học của kết cấu chi phối toàn bộ các yếu tố nội dung lẫn hình thức.
3. Ứng dụng lý thuyết trường lựa chọn phong cách của Phan Ngọc: Khảo sát phong cách như một hệ thống cấu trúc của các thao tác lựa chọn tiêu biểu có tính lịch sử, qua đó khẳng định bản sắc cá nhân của Thạch Lam giữa bối cảnh Tự Lực Văn Đoàn.

Hệ thống mệnh đề lý thuyết được kiểm chứng:

• Proposition 1 (P1): Quan niệm con người là hạt nhân cấu trúc quy định phương thức tự sự; khi con người được định nghĩa là "chủ thể tự nhận thức có đời sống nội tâm phiền phức", cốt truyện sự kiện tất yếu bị triệt tiêu để nhường chỗ cho cốt truyện tâm trạng.
• Proposition 2 (P2): Không gian nghệ thuật mang tính biểu tượng ("không gian làng - phố") là hình thức kiến tạo phản ánh độ căng giữa các giá trị văn hóa truyền thống và hiện đại trong thời kỳ giao thời.
• Proposition 3 (P3): Ngôn ngữ văn xuôi giản dị, tiết chế tối đa ước lệ sáo mòn là hệ quả trực tiếp của quan niệm thẩm mỹ "cái Đẹp là sự sống được cảm thấy".

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ma trận 3 chiều đa tầng bậc:

flowchart TD
    subgraph Tầng_1["TẦNG Ý THỨC NGHỆ THUẬT (Hình thức kiến tạo)"]
        A1["Quan niệm về con người cá nhân nội tâm phiền phức"]
        A2["Quan niệm cái Đẹp tiềm tàng, khuất lấp trong đời thường"]
    end
    
    subgraph Tầng_2["TẦNG NỘI DUNG TỰ SỰ & KHÔNG-THỜI GIAN"]
        B1["Không gian nghệ thuật làng - phố"]
        B2["Thời gian giao thời & khoảnh khắc tâm linh chợt sáng"]
        B3["Hệ thống nhân vật: Trí thức bình dân, phụ nữ lam lũ, con người văn hóa"]
    end
    
    subgraph Tầng_3["TẦNG KỸ THUẬT BIỂU HIỆN (Hình thức vật liệu)"]
        C1["Phương thức tự sự: Khắc họa cảm giác, dựng truyện phi cốt truyện"]
        C2["Giọng điệu: Trầm tĩnh, khoan hòa, trữ tình sâu lắng"]
        C3["Hình thức thể loại & Ngôn từ đời sống thanh lọc"]
    end

    Tầng_1 ==> Tầng_2
    Tầng_2 ==> Tầng_3

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập chặt chẽ: Áp dụng cho các thể loại tự sự cỡ nhỏ và vừa (truyện ngắn, tiểu thuyết ngắn, tùy bút) trong thời kỳ chuyển biến từ văn học trung đại sang hiện đại (1930–1945) tại không gian văn hóa đô thị hóa cục bộ của Việt Nam.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

• Triết lý nghiên cứu: Luận án vận dụng thế giới quan duy vật biện chứng kết hợp với lập trường thi pháp học miêu tả (descriptive poetics) và cấu trúc luận văn học (literary structuralism).
• Thiết kế hỗn hợp định tính - phân tích văn bản học: Kết hợp phân tích cấu trúc - hệ thống nhằm xác lập nguyên tắc tư duy nghệ thuật với phương pháp loại hình học lịch sử (historical-typological method) để phân định đóng góp của thời đại và dấu ấn sáng tạo cá nhân.
• Quy mô mẫu khảo sát (Sample Size): 100% trục tác phẩm văn xuôi nòng cốt gồm 3 tập truyện ngắn (32 truyện ngắn tiêu biểu trong Gió đầu mùa, Nắng trong vườn, Sợi tóc), 1 tiểu thuyết trọn vẹn (Ngày mới), 1 tập tùy bút (gồm 8 thiên ký họa trong Hà Nội 36 phố phường), cùng toàn bộ 14 tiểu luận chuyên đề trong Theo dòng.

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Chiến lược chọn mẫu: Chọn mẫu chủ đích toàn diện (purposive comprehensive sampling) toàn bộ tác phẩm văn xuôi hư cấu và phi hư cấu then chốt của tác giả.
• Giao thoa tam giác (Triangulation):
  1. Triangulation dữ liệu: Đối chiếu văn bản nghệ thuật với văn bản lý luận (Theo dòng) và hồi ức của người đương thời (Thế Lữ, Khái Hưng, Nguyễn Tuân).
  2. Triangulation lý thuyết: Kết hợp thi pháp học Nga (Bakhtin, Likhachev, Khrapchenko) và thi pháp học cấu trúc Việt Nam (Phan Ngọc, Trần Đình Sử).
  3. Triangulation so sánh: Khảo sát đối chiếu liên tác giả cùng thời (Thạch Lam vs. Nhất Linh, Khái Hưng, Hoàng Đạo thuộc Tự Lực Văn Đoàn; Thạch Lam vs. Nam Cao, Nguyễn Công Hoan thuộc dòng hiện thực phê phán).
• Độ tin cậy và giá trị (Validity & Reliability): Tính giá trị cấu trúc được bảo đảm thông qua việc quy chiếu trực tiếp từng nhận định thi pháp vào các phân tích vi mô từng đoạn văn bản cụ thể.

Data và phân tích

• Phân tích phân bố cấu trúc luận án: 176 trang phần nội dung được phân bổ logic tối ưu: Chương 1 - Quan niệm nghệ thuật (33 trang); Chương 2 - Nội dung tự sự (40 trang); Chương 3 - Phương thức tự sự (53 trang); Chương 4 - Hình thức thể loại và ngôn ngữ (50 trang).
• Kỹ thuật phân tích chuyên sâu: Sử dụng kỹ thuật mổ xẻ cấu trúc ngữ nghĩa câu văn, cấu trúc điểm nhìn trần thuật đa tiêu cự (focalization), và kỹ thuật phân tích motif không - thời gian nghệ thuật (chronotope analysis).
• Kiểm định tính vững chắc (Robustness checks): So sánh tính nhất quán giữa các tác phẩm giai đoạn đầu (Gió đầu mùa, 1937) với giai đoạn đỉnh cao (Sợi tóc, 1942) để chứng minh sự tiến hóa của phong cách từ trực cảm thơ mộng đến phân tích tâm lý phức hợp.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án mang lại 4 phát hiện đột phá với chứng cứ thực nghiệm chuẩn xác từ văn bản tác phẩm:

[!IMPORTANT] Phát hiện 1: Khám phá bản thể con người cá nhân với đời sống nội tâm "phiền phức" Khác với con người tranh đấu xã hội của Nhất Linh - Khái Hưng hay con người tha hóa vì áo cơm của Nam Cao, Thạch Lam là người đầu tiên xác lập mô hình "con người nội tâm phiền phức", con người của trực giác và năng lực cảm thụ sự sống. Trong Theo dòng, Thạch Lam tuyên ngôn: "Người ta là một động vật rất phiền phức", bao hàm cả tính cách phức tạp và chiều sâu vô thức. Luận án trích dẫn phân tích trạng thái của nhân vật Trường (Ngày mới) nhận ra "cái ác nghiệt vô lý và hèn nhát của mình" hay nhân vật Thành (Sợi tóc) đứng cheo leo giữa ranh giới thiện - ác chỉ mong manh như một sợi tóc.

[!NOTE] Phát hiện 2: Thi pháp không gian "làng - phố" và thời gian "giao thời" Luận án chỉ ra cấu trúc không gian đặc thù của Thạch Lam là bức tranh phố huyện nửa tỉnh nửa quê thời kỳ tư sản hóa. Đi liền với đó là sự thống trị của những "khoảnh khắc giao thời": thời khắc ngày tàn (Hai đứa trẻ), giao mùa (Gió lạnh đầu mùa), đêm trừ tịch (Tối ba mươi), khoảnh khắc thức tỉnh tuổi trẻ (Buổi sớm, Bắt đầu). Thời gian ở đây không vận hành tuyến tính mà ngưng đọng, tạo ra các "phút giây chợt sáng" của tâm linh để con người tự nhận thức lại chính mình.

[!TIP] Phát hiện 3: Mỹ học về cái Đẹp tiềm tàng khuất lấp và "sự sống được cảm thấy" Luận án làm sáng tỏ quan niệm mỹ học đột phá: "Cái Đẹp man mác khắp vũ trụ, len lỏi khắp hang cùng ngõ hẻm, tiềm tàng ở mọi vật tầm thường. Công việc của nhà văn là phát biểu vẻ đẹp ở chính chỗ mà không ai ngờ tới..." (Theo dòng). Dẫn câu danh ngôn của André Bellesort: "Không gì bằng sự thực; sự sống là chuẩn đích, là mực thước của mọi vật", Thạch Lam định nghĩa cái Đẹp là sự sống thanh tân, trinh nguyên đang sinh sôi. Vẻ đẹp ấy hiện hữu từ mùi rạ phơi, tiếng ếch nhái, bóng tối nhung mịn cho đến hình ảnh cô thôn nữ Hậu (Nắng trong vườn), Nga (Dưới bóng hoàng lan).

[!NOTE] Phát hiện 4: Sự xác lập thể loại "truyện không có cốt truyện" và lối trần thuật điềm đạm Luận án đập tan định kiến về truyện "nhạt nhẽo" khi chứng minh Thạch Lam chủ động giải thể cốt truyện biến cố kịch tính, thay bằng cấu trúc dòng cảm giác vi mô ("rung động khẽ như cánh bướm non"). Giọng điệu trần thuật mang tính chất trầm tĩnh, khoan hòa, đôn hậu, hòa tan điểm nhìn của người kể chuyện vào chiều sâu tâm can nhân vật.

Implications đa chiều

• Đóng góp lý thuyết: Bổ sung vào lý thuyết hiện đại hóa văn học Đông Á mô hình chuyển dịch thể loại văn xuôi tự sự: từ cốt truyện hành động sang cốt truyện tâm lý - trữ tình.
• Đổi mới phương pháp luận: Thiết lập khung phân tích thi pháp học văn bản kết hợp xã hội học lịch sử, có thể chuyển giao để nghiên cứu các tác gia văn xuôi cùng thời kỳ.
• Ý nghĩa giáo dục và thực tiễn: Cung cấp hệ thống luận điểm khoa học vững chắc để tái cấu trúc nội dung giảng dạy tác phẩm Thạch Lam (Hai đứa trẻ, Gió lạnh đầu mùa, Dưới bóng hoàng lan) trong chương trình Ngữ văn Trung học phổ thông và Đại học.
• Định hướng chính sách bảo tồn văn hóa: Khẳng định giá trị của tùy bút văn hóa ẩm thực (Hà Nội 36 phố phường) như một di sản văn hóa phi vật thể của người Hà Nội cần được bảo tồn và khai thác du lịch văn hóa.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một số giới hạn học thuật khách quan:

1. Giới hạn phạm vi ngữ liệu: Tập trung chủ yếu vào văn xuôi hư cấu và tùy bút, chưa khảo sát sâu toàn bộ mảng báo chí chính luận và các tác phẩm dịch thuật của Thạch Lam.
2. Giới hạn bối cảnh địa lý: Đối tượng phản ánh trong tác phẩm Thạch Lam khu biệt ở không gian Bắc Bộ (Hà Nội và các phố huyện đồng bằng châu thổ sông Hồng), chưa bao quát tính đa dạng vùng miền của văn học Việt Nam thời kỳ 1930–1945.
3. Giới hạn phương pháp định lượng: Chưa ứng dụng các công cụ tính toán ngôn ngữ hiện đại (Corpus Linguistics, Stylometry) để lượng hóa tần suất từ vựng và cấu trúc cú pháp.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Ứng dụng ngôn ngữ học ngữ đoàn (Corpus Linguistics) để phân tích định lượng hệ thống từ chỉ cảm giác trong toàn bộ tác phẩm Thạch Lam.
• Nghiên cứu so sánh xuyên văn hóa (Cross-cultural comparative study) giữa Thạch Lam và các đại diện của chủ nghĩa hiện đại phương Tây (như Virginia Woolf, Katherine Mansfield).
• Mở rộng nghiên cứu di văn báo chí và vai trò biên tập của Thạch Lam trên hai tờ báo Phong hóa và Ngày nay.

Tác động và ảnh hưởng

graph TD
    A["Tác động của Luận án"] --> B["Học thuật & Đào tạo"]
    A --> C["Sáng tạo & Phê bình"]
    A --> D["Văn hóa Xã hội"]
    
    B --> B1["Chuẩn hóa tài liệu giảng dạy Lịch sử văn học 1930-1945"]
    B --> B2["Cung cấp khung thi pháp học cho các luận án kế thừa"]
    
    C --> C1["Định hướng mỹ học văn xuôi hướng nội đương đại"]
    C --> C2["Tái định vị vị thế Thạch Lam trong Tự Lực Văn Đoàn"]
    
    D --> D1["Khơi dậy ý thức giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt"]
    D --> D2["Bảo tồn di sản văn hóa ẩm thực Hà Nội 36 phố phường"]

Công trình tạo ra xung lực học thuật mạnh mẽ, giải tỏa những khúc mắc lịch sử kéo dài về vị thế của Thạch Lam trong văn học sử. Luận án trở thành tài liệu tham khảo nền tảng cho các giáo trình đại học sư phạm và tổng hợp, đồng thời truyền cảm hứng cho khuynh hướng sáng tác văn xuôi giàu chất thơ, tinh tế và đậm đà bản sắc dân tộc trong văn học Việt Nam hiện đại.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giảng viên Đại học: Thụ hưởng khung phân tích thi pháp học miêu tả chuẩn mực và hệ thống tư liệu lịch sử tiếp nhận toàn diện suốt hơn nửa thế kỷ.
• Giáo viên Ngữ văn THPT: Tiếp cận các góc nhìn giải mã văn bản mới đối với các kiệt tác được đưa vào sách giáo khoa, vượt qua lối phân tích xã hội học thuần túy.
• Nhà văn & Giới sáng tác trẻ: Học hỏi nghệ thuật biểu đạt cảm giác vi mô, kỹ thuật xây dựng truyện phi cốt truyện và bài học rèn giũa ngôn ngữ tiếng Việt thuần khiết, giàu sức gợi.
• Độc giả yêu chuộng văn học & Nhà nghiên cứu văn hóa: Nâng cao năng lực thẩm mỹ qua bài học "trông nhìn và thưởng thức cái Đẹp" trong sự sống đời thường bình dị.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc luận án đã vận dụng sáng tạo lý thuyết hình thức nghệ thuật của Mikhail Bakhtin và mỹ học D. S. Likhachev để chứng minh: Phong cách Thạch Lam là sự chuyển dịch mang tính bản lề trong quan niệm nhân học. Bằng việc định vị con người là "chủ thể tự nhận thức có đời sống nội tâm phiền phức", Thạch Lam đã mở đường cho bước chuyển từ tư duy văn xuôi duy lý, duy sự kiện sang tư duy văn xuôi tâm lý - cảm giác, mở rộng nội hàm của chủ nghĩa nhân bản trong văn học Việt Nam.

2. Sự đổi mới về mặt phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây thể hiện như thế nào?

So với cách tiếp cận ấn tượng chủ nghĩa thời tiền chiến (Khái Hưng, Vũ Ngọc Phan) hay khuynh hướng xã hội học mác-xít thời kỳ 1954–1975 (chủ yếu xem xét lập trường giai cấp), luận án thực hiện bước đột phá khi áp dụng phương pháp thi pháp học miêu tả kết hợp phân tích cấu trúc - hệ thống. Luận án không tách rời nội dung tư tưởng khỏi hình thức biểu hiện mà khảo sát chúng như một chỉnh thể hữu cơ, mổ xẻ văn bản từ cấp độ quan niệm, không - thời gian nghệ thuật đến vi mô ngôn từ và ngữ điệu trần thuật.

3. Phát hiện bất ngờ và thú vị nhất được minh chứng từ dữ liệu là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là sự giải ảo quan niệm truyền thống về "không gian bóng tối" ở Thạch Lam. Trong khi nhiều nhà nghiên cứu trước đó xem bóng tối trong truyện Thạch Lam thuần túy là biểu tượng của xã hội thực dân ngột ngạt bế tắc, luận án chứng minh qua văn bản (Bắt đầu, Bóng người xưa, Hai đứa trẻ) rằng bóng tối dưới ngòi bút Thạch Lam còn là một "không gian thẩm mỹ thân mật", một người bạn bao bọc vỗ về tâm hồn nhân vật, nơi lưu giữ sự sống thanh tân và khơi nguồn cho những mộng tưởng trinh bạch của tuổi trẻ.

4. Luận án có cung cấp quy trình nghiên cứu có thể tái lập (Replication Protocol) không?

Có. Luận án thiết lập ma trận phân tích thi pháp 4 bước hoàn chỉnh: (1) Khảo sát ý thức nghệ thuật và quan niệm nhân học qua văn bản lý luận; (2) Định vị cấu trúc không - thời gian nghệ thuật (Chronotope); (3) Phân tích phương thức tự sự và cấu trúc điểm nhìn; (4) Giải mã hình thức thể loại và lớp ngôn ngữ nghệ thuật. Quy trình này hoàn toàn có thể tái lập để nghiên cứu phong cách của các tác gia văn xuôi khác như Hồ Dzếnh, Thanh Tịnh, Nam Cao.

5. Định hướng nghiên cứu 10 năm tiếp theo được vạch ra như thế nào?

Luận án định hình chương trình nghiên cứu tương lai tập trung vào: (1) Mở rộng so sánh loại hình học phong cách Thạch Lam với các đại diện tiêu biểu của văn xuôi hiện thực tâm lý Đông Á (như Lỗ Tấn, Úc Đạt Phu của Trung Quốc; Akutagawa Ryunosuke của Nhật Bản); (2) Khảo sát tiến trình tiếp biến tư tưởng phân tâm học và mỹ học phương Tây trong việc khắc họa vô thức và cảm giác ở Thạch Lam.

Kết luận

Luận án "Phong cách văn xuôi nghệ thuật Thạch Lam" đã hoàn thành xuất sắc mục tiêu nghiên cứu toàn diện với các đóng góp cốt lõi:

1. Xác lập hệ thống thi pháp hoàn chỉnh: Tổng kết một cách có hệ thống và khoa học toàn bộ các bình diện cấu thành phong cách văn xuôi Thạch Lam từ quan niệm nghệ thuật, thế giới tự sự đến thể loại và ngôn ngữ.
2. Khám phá hạt nhân mỹ học độc đáo: Đưa ra luận cứ thuyết phục về quan niệm "con người nội tâm phiền phức" và "cái Đẹp tiềm tàng, khuất lấp - sự sống được cảm thấy", khẳng định Thạch Lam là nhà văn tiên phong của cảm giác và thế giới tâm linh vi diệu.
3. Giải mã cấu trúc không - thời gian đặc thù: Chứng minh không gian "làng - phố" và thời gian "giao thời" là những đóng góp thi pháp mang tính bước ngoặt, phản ánh sâu sắc tâm thức văn hóa Việt Nam buổi giao thời.
4. Tái định vị giá trị thể loại "truyện không có cốt truyện": Khẳng định nghệ thuật trần thuật trầm tĩnh, trữ tình sâu lắng và ngôn ngữ văn xuôi giản dị, thanh lọc là đỉnh cao của nghệ thuật văn xuôi tiếng Việt hiện đại.
5. Mở ra các hướng tiếp cận học thuật mới: Thiết lập mô hình nghiên cứu tác gia văn học theo thi pháp học cấu trúc hệ thống, vượt qua những phiến diện của phê bình xã hội học dung tục và phê bình ấn tượng chủ nghĩa.
6. Di sản trường tồn: Tác phẩm và phong cách nghệ thuật của Thạch Lam được khẳng định là một cột mốc rực rỡ, chứng minh cho sức sống mãnh liệt của chủ nghĩa nhân văn và vẻ đẹp tinh tế của tiếng Việt trong dòng chảy văn học dân tộc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu (12 tr.), kết luận (11 tr.), thƣ mục (20 tr.) và phụ lục (11 tr.), phần nội dung (176 tr.) sẽ đƣợc trình bày thành bốn chƣơng chính: Chương một: Quan niệm nghệ thuật của Thạch Lam (33 tr.) Chương hai: Những nội dung tự sự chủ yếu trong VXNT Thạch Lam (40 tr.) Chương ba: Phương thức tự sự của Thạch Lam (53 tr.) Chương bốn: Những đặc điểm nổi bật về hình thức thể loại và ngôn ngữ VXNT Thạch Lam (50 tr.) 13 PHẦN NỘI DUNG LUẬN ÁN CHƢƠNG MỘT: QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT CỦA THẠCH LAM 1. Về khái niệm phong cách nghê thuật và quan niêm nghệ thuật 1. Vấn đề phong cách nghệ thuật là một vấn đề phức tạp. Về nội hàm, khái niệm này có thể đƣợc hiểu rất rộng (khi nó đƣợc đồng nhất với cá tính sáng tạo của nhà văn), mà cũng có thể đƣợc hiểu rất hẹp (khi nó đƣợc đồng nhất với phong cách ngân ngữ của nhà văn); có thể đƣợc hiểu nhƣ là một cái gì thuộc về ý thức nghệ thuật, hay thuộc về nhãn quan của nhà văn (ví dụ quan niệm phong cách chủ yếu là vấn đề cái nhìn), cũng có thể đƣợc hiểu nhƣ là đặc điểm riêng trong hệ thống phương tiện biểu đạt của nhà văn (ví dụ quan niệm phong cách là vấn đề kĩ thuật hay mối quan hệ giữa những yếu tố của hình thức nghệ thuật).

Nhƣng điều mà luận án quan tâm ở đây chƣa phải là tính khoa học hay tầm khái quát của các định nghĩa về phong cách; điều quan trọng là qua những cách hiểu, hay từ những định nghĩa của các nhà lý luận và các nhà sáng tác, ngƣời ta có thể xác định đƣợc đâu là những yếu tố hợp nhất nên phong cách hoặc những nhân tố chi phối, qui định phong cách? Sau đây là mấy cách trả lời khác nhau nhƣng có thể bổ sung cho nhau đối với câu hỏi trên: (1). Phong cách chỉ thuần túy là vấn đề kỹ thuật hay cách thức biểu đạt, biểu hiện ở hình thức của tác phẩm (tức phong cách chỉ biểu hiện ở hình thức, qua hình thức của tác phẩm). Phong cách chủ yếu và trƣớc hết biểu hiện qua ý thức nghệ thuật, qua cái nhìn, qua cách cảm nhận thế giới độc đáo của nhà văn (phong cách chỉ biểu hiện ở nội dung). Phong cách biểu hiện cả ở nội dung, cả ở hình thức của tác phẩm.Phong cách biểu hiện thành những đặc điểm hình thức nhƣng những đặc điểm này có nguồn gốc trong ý thức nghệ thuật của nhà văn, tức là hình thức có tính nội dung.

Tiêu biểu cho quan niệm (1) là quan niệm của V. Kôvalet: "Phong cách -đó là một sự thống nhất chỉnh thể của nhà văn.đó là liên hệ qua lại giữa những yếu tố trong hệ thống nghệ thuật của nhà văn, là sự qui định lẫn nhau của những yếu tố đó" [dẫn theo 133]. Hoặc trong qua niệm của Đreprov: "Phong cách là mối liên hệ của những hình thức, mối liên hệ đó bộc lộ sự thống nhất của nội dung nghệ thuật. Rất tiêu biểu cho quan niệm (2) là quan niệm của Macxen Prust.

Nhà văn Pháp, tác giả Đi tìm thời gian đã mất đã có lý khi cho rằng: bản chất của phong cách là vấn đề cái nhìn. Nhƣng ông đã cực đoan khi phủ nhận vấn đề kỹ thuật: "Đối với nhà văn, cũng như đối với nhà họa sĩ, phong cách không phải là vấn đề kỹ thuật mà là vấn đề cái nhìn. Đó là một sự khám phá mà người ta không thể làm một cách cố ý và trực tiếp, bởi đó là một khám phá về chất, chỉ có được trong cách cảm nhân về thế giới, một cách cảm nhận nếu không do nghệ thuật mang lại thì mãi mãi sẽ không ai biết đến [dẫn theo 142:151]. Tiêu biểu cho quan niệm (3) là quan niệm sau đây của A.

Likhatsov: "Cần phải phân biệt hai khái niệm của phong cách với tính cách một hiện tượng của ngôn ngữ học và phong cách với tính cách một hệ thống cụ thể về hình thức và nội dung. 15 Phong cách không những là hình thức của ngôn ngữ mà đó còn là một nguyên lý mỹ học của kết cấu thống nhất tất cả nội dung và tất cả hình thức của tác phẩm. Cái hệ thống tạo nên phong cách có thể được bộc lô trong tất cả các yếu tố của tác phẩm. Phong cách nghệ thuật hợp nhất ở bản thân nó cái tri giác về thực tế tiêu biểu đối với nhà văn cũng như phương pháp nghệ thuật của nhà văn bị quy định bởi những nhiệm vụ mà nhà văn đặt cho mình.

Rất gần gũi với quan niệm này, là quan niệm của Grigôrian: "Phong cách là sự nhận thức hiện thực. Nhưng phong cách cũng là hình thức của sư nhận thức đó. Hình thức này đôi khi xác định tính chất của bản thân sự nhận thức, thâm nhập vào sự nhận thức đó." [1966, dẫn theo 133] Gần gũi với quan niệm (4), có thể kể đến ý kiến của Khrapchencô. Ông cho rằng: "Mỗi một nhà văn có tài đều đi tìm những biện pháp và những phương tiên độc đáo để thể hiên những tư tưởng và hình tượng của mình (.

Nếu như dùng một công thức vắn tắt thì phong cách cần phải được định nghĩa như thủ pháp biểu hiện cách khai thác hình tượng đối với cuộc sống, như thủ pháp thuyết phục và thu hút độc giả [1978, 133:152]. Ở Việt Nam, cách hiểu về phong cách thiên về hai trƣờng hợp (3) và (4), nhất là trƣờng hợp (4). Phong cách thƣờng đƣợc định danh là những kiểu lựa chọn; là những đặc điểm hay những dấu hiệu hình thức đƣợc quy định bởi cái nhìn độc đáo hay ý thức nghệ thuật của một nhà văn. Chẳng hạn Phan Ngọc: "Phong cách là một cấu trúc hữu cơ tất cả các kiểu lựa chọn tiêu biểu, hình thành một cách lịch sử, và chứa đựng một giá trị lịch sử có thể cho phép ta nhận diện một thời đại, một thể loại, một tác phẩm hay một tác giả".

Nó "chứa đựng một cái nhìn đối với hiện thực" [1985,139:22-23]. Hoặc: "phong cách [.] là một 16 cái nhìn [.] nó không phải đơn thuần là hình thức. Nhưng phong cách phải dựa trên hình thức thì mới tồn tại được" [139:198]. Tác giả Từ điển thuật ngữ văn học (1992) đã định nghĩa một cách khá đầy đủ : "Phong cách nghệ thuật là một phạm trù thẩm mĩ, chỉ sự thống nhất tương đối ổn định của hệ thống hình tương, của các phương tiện biểu hiện nghệ thuật, nói lên cái nhìn độc đáo trong sáng tác của một nhà văn, trong tác phẩm riêng lẻ, trong trào lưu văn học hay trong văn học dân tộc", ".

các dấu hiệu phong cách dường như nổi lên trên bề mặt tác phẩm, như là một thể thống nhất hữu hình và có thể tri giác được tất cả moi yếu tố cơ bản của hình thức nghệ thuật "" [51]. Lê Ngọc Trà: "Phong cách nói lên những đặc điểm nào đó thuộc về hình thức của tác phẩm, các đặc điểm này có nguồn gốc trong ý thức nghệ thuật của nhà văn. Mỗi một quan niệm nhƣ trên, dĩ nhiên đều có cơ sở lý luận riêng. Nhƣng xét trên yêu cầu ứng dụng vào thực tiễn, từng quan niệm này tự nó vẫn chƣa đủ sáng rõ, vẫn thiếu những chỉ dẫn cần thiết cho việc xây dựng một mô hình nhận thức khái quát để có thể nghiên cứu phong cách nghệ thuật của từng nhà văn cụ thể, nhất là khi những quan niệm này chƣa đƣợc triển khai, minh họa, ứng dụng đầy đủ.

Nhiệm vụ của luận án là nghiên cứu phong cách nghệ thuật của Thạch Lam. Muốn vậy cần dựng đƣợc một "mô hình" ứng dụng. Để có đƣợc "mô hình" đó, trong tình hình có nhiều quan niệm khác nhau nhƣ trên về nội hàm của phong cách, luận án không tự đƣa ra một quan niệm riêng, cũng không chọn và theo triệt để một quan niệm nào nói trên, mà chọn lấy một quan niệm cho là hợp lý hơn cả làm nòng cốt rồi bổ sung một vài điểm cần thiết rút tỉa từ những quan niệm khác gần gũi với nó. Yêu cầu đặt ra ở đây là tìm đủ, tìm đúng các yếu tố cơ bản của phong cách và nhận rõ quan hệ giữa chúng.

"Mô hình" có thể 17 chƣa hoàn chỉnh nhƣng phải có ý nghĩa soi sáng cho phƣơng pháp nghiên cứu và cho cả cách tổ chức các chƣơng mục của luận án. Trên tinh thần này, luận án dựa hẳn vào quan niệm của A. Likhatsov: khảo sát phong cách trên tất cả các yếu tố hình thức và tất cả các yếu tố nội dung trong các tác phẩm của Thạch Lam. Nhƣng sẽ bổ sung vào chỗ mà ông nói chƣa đủ rõ về quan hệ giữa các yếu tố: trong cấu trúc phong cách nghệ thuật, vai trò các loại yếu tố này có đồng đẳng với nhau hay không, và có quan hệ chi phối lẫn nhau nhƣ thế nào? Phong cách nghệ thuật của một nhà văn, suy cho cùng là vấn đề cái nhìn (Macxen Prust), nhƣng cái nhìn ấy phải toát lên từ tất cả các yếu tố hình thức và nội dung của tác phẩm, từ hệ thống hợp nhất cái tri giác về thực tế tiêu biểu đối với nhà văn và phương pháp nghệ thuật của nhà văn ấy, nghĩa là cần đƣợc tiếp cận "với tính cách một hệ thống cụ thể về hình thức và nội dung" (A.

Likhatsov, Grigôrian); toát lên từ một cấu trúc hữu cơ tất cả các kiểu lựa chọn (Phan Ngọc). Tuy vậy, các yếu tố này không đồng đẳng với nhau mà có quan hệ thứ bậc, tạo thành một cấu trúc mà ở đó có những yếu tố biểu hiện trên bề mặt và những yếu tố tiềm ẩn ở những tầng sâu, chìm khuất của nó (nhƣ quan niệm của tác giả Từ điển thuật ngữ văn học hay phần nào của Lê Ngọc Trà). Vì vậy, nghiên cứu phong cách VXNT Thạch Lam, một mặt, luận án có nhiệm vụ phải tìm cho ra những đặc điểm hình thức (biểu hiện qua hai "lớp" hình thức nhƣ đã nói). Mặt khác, luận án cũng cố gắng chỉ ra cho đƣợc những nhân tố quy định các đặc điểm của hình thức ấy - những nhân tố thuộc về chiều sâu nội dung của sáng tác nhƣ ý thức nghệ thuật, hay những nét độc đáo trong cái nhìn của nhà văn - tức là chỉ ra các đặc điểm hình thức ấy có "tính nội dung", "tính quan niệm" nhƣ thế nào.