mở đầu (12 tr.), kết luận (11 tr.), thƣ mục (20 tr.) và phụ lục (11 tr.), phần nội dung (176 tr.) sẽ đƣợc trình bày thành bốn chƣơng chính: Chương một: Quan niệm nghệ thuật của Thạch Lam (33 tr.) Chương hai: Những nội dung tự sự chủ yếu trong VXNT Thạch Lam (40 tr.) Chương ba: Phương thức tự sự của Thạch Lam (53 tr.) Chương bốn: Những đặc điểm nổi bật về hình thức thể loại và ngôn ngữ VXNT Thạch Lam (50 tr.) 13 PHẦN NỘI DUNG LUẬN ÁN CHƢƠNG MỘT: QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT CỦA THẠCH LAM 1. Về khái niệm phong cách nghê thuật và quan niêm nghệ thuật 1. Vấn đề phong cách nghệ thuật là một vấn đề phức tạp. Về nội hàm, khái niệm này có thể đƣợc hiểu rất rộng (khi nó đƣợc đồng nhất với cá tính sáng tạo của nhà văn), mà cũng có thể đƣợc hiểu rất hẹp (khi nó đƣợc đồng nhất với phong cách ngân ngữ của nhà văn); có thể đƣợc hiểu nhƣ là một cái gì thuộc về ý thức nghệ thuật, hay thuộc về nhãn quan của nhà văn (ví dụ quan niệm phong cách chủ yếu là vấn đề cái nhìn), cũng có thể đƣợc hiểu nhƣ là đặc điểm riêng trong hệ thống phương tiện biểu đạt của nhà văn (ví dụ quan niệm phong cách là vấn đề kĩ thuật hay mối quan hệ giữa những yếu tố của hình thức nghệ thuật).
Nhƣng điều mà luận án quan tâm ở đây chƣa phải là tính khoa học hay tầm khái quát của các định nghĩa về phong cách; điều quan trọng là qua những cách hiểu, hay từ những định nghĩa của các nhà lý luận và các nhà sáng tác, ngƣời ta có thể xác định đƣợc đâu là những yếu tố hợp nhất nên phong cách hoặc những nhân tố chi phối, qui định phong cách? Sau đây là mấy cách trả lời khác nhau nhƣng có thể bổ sung cho nhau đối với câu hỏi trên: (1). Phong cách chỉ thuần túy là vấn đề kỹ thuật hay cách thức biểu đạt, biểu hiện ở hình thức của tác phẩm (tức phong cách chỉ biểu hiện ở hình thức, qua hình thức của tác phẩm). Phong cách chủ yếu và trƣớc hết biểu hiện qua ý thức nghệ thuật, qua cái nhìn, qua cách cảm nhận thế giới độc đáo của nhà văn (phong cách chỉ biểu hiện ở nội dung). Phong cách biểu hiện cả ở nội dung, cả ở hình thức của tác phẩm.Phong cách biểu hiện thành những đặc điểm hình thức nhƣng những đặc điểm này có nguồn gốc trong ý thức nghệ thuật của nhà văn, tức là hình thức có tính nội dung.
Tiêu biểu cho quan niệm (1) là quan niệm của V. Kôvalet: "Phong cách -đó là một sự thống nhất chỉnh thể của nhà văn.đó là liên hệ qua lại giữa những yếu tố trong hệ thống nghệ thuật của nhà văn, là sự qui định lẫn nhau của những yếu tố đó" [dẫn theo 133]. Hoặc trong qua niệm của Đreprov: "Phong cách là mối liên hệ của những hình thức, mối liên hệ đó bộc lộ sự thống nhất của nội dung nghệ thuật. Rất tiêu biểu cho quan niệm (2) là quan niệm của Macxen Prust.
Nhà văn Pháp, tác giả Đi tìm thời gian đã mất đã có lý khi cho rằng: bản chất của phong cách là vấn đề cái nhìn. Nhƣng ông đã cực đoan khi phủ nhận vấn đề kỹ thuật: "Đối với nhà văn, cũng như đối với nhà họa sĩ, phong cách không phải là vấn đề kỹ thuật mà là vấn đề cái nhìn. Đó là một sự khám phá mà người ta không thể làm một cách cố ý và trực tiếp, bởi đó là một khám phá về chất, chỉ có được trong cách cảm nhân về thế giới, một cách cảm nhận nếu không do nghệ thuật mang lại thì mãi mãi sẽ không ai biết đến [dẫn theo 142:151]. Tiêu biểu cho quan niệm (3) là quan niệm sau đây của A.
Likhatsov: "Cần phải phân biệt hai khái niệm của phong cách với tính cách một hiện tượng của ngôn ngữ học và phong cách với tính cách một hệ thống cụ thể về hình thức và nội dung. 15 Phong cách không những là hình thức của ngôn ngữ mà đó còn là một nguyên lý mỹ học của kết cấu thống nhất tất cả nội dung và tất cả hình thức của tác phẩm. Cái hệ thống tạo nên phong cách có thể được bộc lô trong tất cả các yếu tố của tác phẩm. Phong cách nghệ thuật hợp nhất ở bản thân nó cái tri giác về thực tế tiêu biểu đối với nhà văn cũng như phương pháp nghệ thuật của nhà văn bị quy định bởi những nhiệm vụ mà nhà văn đặt cho mình.
Rất gần gũi với quan niệm này, là quan niệm của Grigôrian: "Phong cách là sự nhận thức hiện thực. Nhưng phong cách cũng là hình thức của sư nhận thức đó. Hình thức này đôi khi xác định tính chất của bản thân sự nhận thức, thâm nhập vào sự nhận thức đó." [1966, dẫn theo 133] Gần gũi với quan niệm (4), có thể kể đến ý kiến của Khrapchencô. Ông cho rằng: "Mỗi một nhà văn có tài đều đi tìm những biện pháp và những phương tiên độc đáo để thể hiên những tư tưởng và hình tượng của mình (.
Nếu như dùng một công thức vắn tắt thì phong cách cần phải được định nghĩa như thủ pháp biểu hiện cách khai thác hình tượng đối với cuộc sống, như thủ pháp thuyết phục và thu hút độc giả [1978, 133:152]. Ở Việt Nam, cách hiểu về phong cách thiên về hai trƣờng hợp (3) và (4), nhất là trƣờng hợp (4). Phong cách thƣờng đƣợc định danh là những kiểu lựa chọn; là những đặc điểm hay những dấu hiệu hình thức đƣợc quy định bởi cái nhìn độc đáo hay ý thức nghệ thuật của một nhà văn. Chẳng hạn Phan Ngọc: "Phong cách là một cấu trúc hữu cơ tất cả các kiểu lựa chọn tiêu biểu, hình thành một cách lịch sử, và chứa đựng một giá trị lịch sử có thể cho phép ta nhận diện một thời đại, một thể loại, một tác phẩm hay một tác giả".
Nó "chứa đựng một cái nhìn đối với hiện thực" [1985,139:22-23]. Hoặc: "phong cách [.] là một 16 cái nhìn [.] nó không phải đơn thuần là hình thức. Nhưng phong cách phải dựa trên hình thức thì mới tồn tại được" [139:198]. Tác giả Từ điển thuật ngữ văn học (1992) đã định nghĩa một cách khá đầy đủ : "Phong cách nghệ thuật là một phạm trù thẩm mĩ, chỉ sự thống nhất tương đối ổn định của hệ thống hình tương, của các phương tiện biểu hiện nghệ thuật, nói lên cái nhìn độc đáo trong sáng tác của một nhà văn, trong tác phẩm riêng lẻ, trong trào lưu văn học hay trong văn học dân tộc", ".
các dấu hiệu phong cách dường như nổi lên trên bề mặt tác phẩm, như là một thể thống nhất hữu hình và có thể tri giác được tất cả moi yếu tố cơ bản của hình thức nghệ thuật "" [51]. Lê Ngọc Trà: "Phong cách nói lên những đặc điểm nào đó thuộc về hình thức của tác phẩm, các đặc điểm này có nguồn gốc trong ý thức nghệ thuật của nhà văn. Mỗi một quan niệm nhƣ trên, dĩ nhiên đều có cơ sở lý luận riêng. Nhƣng xét trên yêu cầu ứng dụng vào thực tiễn, từng quan niệm này tự nó vẫn chƣa đủ sáng rõ, vẫn thiếu những chỉ dẫn cần thiết cho việc xây dựng một mô hình nhận thức khái quát để có thể nghiên cứu phong cách nghệ thuật của từng nhà văn cụ thể, nhất là khi những quan niệm này chƣa đƣợc triển khai, minh họa, ứng dụng đầy đủ.
Nhiệm vụ của luận án là nghiên cứu phong cách nghệ thuật của Thạch Lam. Muốn vậy cần dựng đƣợc một "mô hình" ứng dụng. Để có đƣợc "mô hình" đó, trong tình hình có nhiều quan niệm khác nhau nhƣ trên về nội hàm của phong cách, luận án không tự đƣa ra một quan niệm riêng, cũng không chọn và theo triệt để một quan niệm nào nói trên, mà chọn lấy một quan niệm cho là hợp lý hơn cả làm nòng cốt rồi bổ sung một vài điểm cần thiết rút tỉa từ những quan niệm khác gần gũi với nó. Yêu cầu đặt ra ở đây là tìm đủ, tìm đúng các yếu tố cơ bản của phong cách và nhận rõ quan hệ giữa chúng.
"Mô hình" có thể 17 chƣa hoàn chỉnh nhƣng phải có ý nghĩa soi sáng cho phƣơng pháp nghiên cứu và cho cả cách tổ chức các chƣơng mục của luận án. Trên tinh thần này, luận án dựa hẳn vào quan niệm của A. Likhatsov: khảo sát phong cách trên tất cả các yếu tố hình thức và tất cả các yếu tố nội dung trong các tác phẩm của Thạch Lam. Nhƣng sẽ bổ sung vào chỗ mà ông nói chƣa đủ rõ về quan hệ giữa các yếu tố: trong cấu trúc phong cách nghệ thuật, vai trò các loại yếu tố này có đồng đẳng với nhau hay không, và có quan hệ chi phối lẫn nhau nhƣ thế nào? Phong cách nghệ thuật của một nhà văn, suy cho cùng là vấn đề cái nhìn (Macxen Prust), nhƣng cái nhìn ấy phải toát lên từ tất cả các yếu tố hình thức và nội dung của tác phẩm, từ hệ thống hợp nhất cái tri giác về thực tế tiêu biểu đối với nhà văn và phương pháp nghệ thuật của nhà văn ấy, nghĩa là cần đƣợc tiếp cận "với tính cách một hệ thống cụ thể về hình thức và nội dung" (A.
Likhatsov, Grigôrian); toát lên từ một cấu trúc hữu cơ tất cả các kiểu lựa chọn (Phan Ngọc). Tuy vậy, các yếu tố này không đồng đẳng với nhau mà có quan hệ thứ bậc, tạo thành một cấu trúc mà ở đó có những yếu tố biểu hiện trên bề mặt và những yếu tố tiềm ẩn ở những tầng sâu, chìm khuất của nó (nhƣ quan niệm của tác giả Từ điển thuật ngữ văn học hay phần nào của Lê Ngọc Trà). Vì vậy, nghiên cứu phong cách VXNT Thạch Lam, một mặt, luận án có nhiệm vụ phải tìm cho ra những đặc điểm hình thức (biểu hiện qua hai "lớp" hình thức nhƣ đã nói). Mặt khác, luận án cũng cố gắng chỉ ra cho đƣợc những nhân tố quy định các đặc điểm của hình thức ấy - những nhân tố thuộc về chiều sâu nội dung của sáng tác nhƣ ý thức nghệ thuật, hay những nét độc đáo trong cái nhìn của nhà văn - tức là chỉ ra các đặc điểm hình thức ấy có "tính nội dung", "tính quan niệm" nhƣ thế nào.