Chương 1: Tổng quan lý luận và thực tiễn về chuỗi liên kết trong tiêu thụ nông sản. Chương 2: Thực trạng chuỗi liên kết trong sản xuất và tiêu thụ nông sản tại Hoằng Hóa - Thanh Hóa. Chương 3: Một số giải pháp phát triển chuỗi liên kết tiêu thụ nông sản trên địa bàn huyện Hoằng Hóa - Thanh Hóa. 7 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CHUỖI LIÊN KẾT TRONG TIÊU THỤ NÔNG SẢN 1.
Cơ sở lý luận về chuỗi liên kết trong tiêu thụ nông sản 1. Một số khái niệm về liên kết, liên kết kinh tế, liên kết trong tiêu thụ nông sản Liên kết nói chung và liên kết kinh tế nói riêng là những nội dung đƣợc nhiều nhà nghiên cứu quan tâm đề cập đến ở các góc độ khác nhau. Khái niệm liên kết xuất phát từ tiếng Anh “integration” mà trong hệ thống thuật ngữ kinh tế có nghĩa là sự hợp nhất, sự phối hợp hay sáp nhập của nhiều bộ phận thành một chỉnh thể. Trƣớc đây khái niệm này đƣợc biết đến với tên gọi là nhất thể hoá và gần đây mới gọi là liên kết[14].
Theo từ điển Thuật ngữ kinh tế học của Viện nghiên cứu và phổ biến tri thức bách khoa đƣa ra khái niệm: "Liên kết kinh tế là hình thức hợp tác phối hợp hoạt động do các đơn vị kinh tế tự nguyện tiến hành nhằm thúc đẩy sản xuất kinh doanh phát triển theo hƣớng có lợi nhất trong khuôn khổ pháp luật của nhà nƣớc. Mục tiêu là tạo ra mối liên kết kinh tế ổn định thông qua các hoạt động kinh tế hoặc các quy chế hoạt động để tiến hành phân công sản xuất, khai thác tốt các tiềm năng của các đơn vị tham gia liên kết để tạo ra thị trƣờng tiêu thụ chung, bảo vệ lợi ích cho nhau". Trần Văn Hiếu (2004) đã nhấn mạnh lại và bổ sung thêm phạm vi,"Liên kết 8 kinh tế là quá trình xâm nhập, phối hợp với nhau trong sản xuất kinh doanh của các chủ thể kinh tế dƣới hình thức tự nguyện nhằm thúc đẩy sản xuất kinh doanh theo hƣớng có lợi nhất trong khuôn khổ pháp luật, thông qua hợp đồng kinh tế để khai thác tốt các tiềm năng của các chủ thể tham gia liên kết. Liên kết kinh tế có thể tiến hành theo chiều dọc hoặc chiều ngang, trong nội bộ ngành hoặc giữa các ngành, trong một quốc gia hay nhiều quốc gia, trên phạm vị khu vực và quốc tế".[18] Tóm lại, liên kết kinh tế là một quá trình kinh tế thể hiện sự hợp tác chặt chẽ, ổn địnhvà tự nguyện với nhau giữa các chủ thể trong quá trình sản xuất kinh doanh thông qua các hợp đồng kinh tế, đƣợc nhà nƣớc chấp thuận; nhằm phát huy lợi thế của các chủ thể liên kết, bảo vệ và gia tăng lợi ích cho các bên tham gia liên kết, đƣợc diễn ra trong mọi ngành sản xuất kinh doanh và không giới hạn phạm vi địa lý.
Liên kết trong tiêu thụ nông sản:Trong nghiên cứu này liên kết đƣợc xem là một quá trình vận động phát triển trong ngành nông nghiệp, phản ánh các mối quan hệ giữa hộ nông dân với các chủ thể kinh tế khác trong sản xuất và tiêu thụ nông sản. Liên kết trong tiêu thụ nông sản giúp thúc đẩy quá trình sản xuất và tiêu thụ nông sản hiệu quả và đem lại lợi ích cao hơn. Liên kết kinh tế trong tiêu thụ nông sản là một hình thức đem lại lợi ích chắc chắn cho các bên liên quan, liên kết kinh tế thông qua hợp đồng loại bỏ các tác nhân mua bán trung gian nên trực tiếp bảo vệ lợi ích ngƣời sản xuất. Liên kết kinh tế giữa các doanh nghiệp chế biến và hộ nông dân cho phép xóa bỏ độc quyền đối với doanh nghiệp trong việc ép cấp, ép giá khi mua sản phẩm của ngƣời nông dân.
Liên kết trong tiêu thụ nông sản làm rút ngắn độ dài kênh tiêu thụ nông sản, đảm bảo ổn định thị trƣờng tiêu thụ và giảm rủi ro về giá cả cho nông sản. Nông dân đƣợc hỗ trợ vật tƣ, giống, vốn, kỹ thuật và các thông tin trên thị trƣờng nên khắc phục đƣợc nhiều hạn chế trong sản xuất, đồng thời tạo điều kiện cho hộ nông dân tiếp cận đƣợc với công nghệ kỹ thuật tiên tiến, giúp họ ổn định và phát triển sản xuất từ đó tăng thu nhập cho 9 nông dân. Thông qua liên kết các doanh nghiệp có cơ hội mở rộng quy mô sản xuất kinh doanh với đầu vào đƣợc kiểm soát ổn định. Sản phẩm nông sản đƣợc sản xuất theo qui trình khoa học, kỹ thuật tiên tiến với đầy đủ vật tƣ dƣới sự giám sát của doanh nghiệp chế biến, tiêu thụ do đó đảm bảo chất lƣợng, nâng cao khả năng cạnh tranh của nông sản, giúp doanh nghiệp mở rộng thị trƣờng tiêu thụ.
Chuỗi liên kết trong tiêu thụ nông sản Đầu tiên chúng ta đi vào phân tích các loại hình liên kết kinh tế hiện nay, từ đó rút ra khái niệmvề chuỗi liên kết trong tiêu thụ nông sản. Có nhiều căn cứ để phân chia các loại hình liên kết kinh tế nhƣ là: Căn cứ theo quan hệ kinh tế-kỹ thuật; Căn cứ theo cấu trúc thành phần; Căn cứ theo hình thức tổ chức pháp lý; Căn cứ theo chức năng kinh tế; Căn cứ vào mối quan hệ với môi trƣờng ngoài; Căn cứ theo phạm vi liên kết. Các loại hình liên kết kinh tế rất đa dạng và phong phú, cùng tồn tại xen lẫn vào nhau. Để phục vụ mục đích nghiên cứu của đề tài này tôi phân loại liên kết nhƣ sau: *Căn cứ theo quan hệ kinh tế-kỹ thuật,có các loại hình liên kết sau: -Liên kết dọc (Vertical integration): Là liên kết giữa các doanh nghiệp, cơ sở sản xuất-kinh doanh khác ngành nhƣng có mối quan hệ kinh tế-kỹ thuật trong toàn bộ hoặc một phân đoạn của một dây chuyền công nghệ sản xuất- lƣu thông từ nguyên liệu ban đầu đến sản phẩm tiêu dùng cuối cùng[8].
Kiểu liên kết theo chiều dọc là toàn diện nhất bao gồm các giai đoạn từ sản xuất, chế biến nguyên liệu đến phân phối thành phẩm. Trong mối liên kết này thông thƣờng mỗi tác nhân tham gia vừa có vai trò là khách hàng của tác nhân trƣớc đó đồng thời bán sản phẩm cho tác nhân tiếp theo của quá trình SX kinh doanh. Kết quả của liên kết dọc là hình thành nên chuỗi giá trị của một ngành hàng và có thể làm giảm đáng kể chi phí vận chuyển, chi phí cho khâu trung gian [10] - Liên kết ngang (Horizontal integration): Là liên kết giữa các doanh nghiệp, cơ sở sản xuất-kinh doanh trong cùng một ngành hàng cùng phối hợp 10 hoạt động cho một lợi ích chung hoặc thực hiện chuyên môn hóa trong ngành để góp phần tạo ra cùng một lọai sản phẩm [8]. Kết quả của liên kết theo chiều ngang là hình thành nên những tổ chức liên kết nhƣ Hợp tác xã, liên minh, hiệp hội, nhóm hộ.
- Liên kết nghiêng: là liên kết giữa các doanh nghiệp, cơ sở sản xuất- kinh doanh về lĩnh vực chuyên môn, khoa học, công nghệ; không phân biệt cùng ngành hay khác ngành. [8] *Ngoài liên kết dọc, liên kết ngang và liên kết nghiêng, căn cứ theo cấu trúc thành phầncó các loại hình liên kết sau: - Liên kết song phƣơng: Là liên kết giữa hai chủ thể kinh tế độc lập. Ví dụ: Liên kết kinh tế giữa một doanh nghiệp chế biến nông sản với một hộ nông dân là một liên kết song phƣơng.[8] - Liên kết đa phƣơng: Là liên kết giữa nhiều chủ thể kinh tế độc lập với nhau. Trong liên kết đa phƣơng lại có thể chia theo kết cấu thành các loại hình liên kết khác nhau nhƣ sau: +Liên kết chuỗi: Liên kết nhiều doanh nghiệp, nhiều chủ thể kinh tế cùng tham gia vào một chuỗi cung cấp, thực hiện quá trình nhiều công đoạn khác nhau theo một dây chuyền, nhằm sản xuất và đƣa một sản phẩm hay dịch vụ vào thị trƣờng.
Liên kết chuỗi cũng là một kiểu liên kết dọc. +Liên kết mạng(lƣới): Liên kết nhiều doanh nghiệp vừa cùng ngành vừa khác ngành nhƣng có mối quan hệ kinh tế-kỹ thuật với nhau. +Liên kết hình sao: Liên kết của nhiều doanh nghiệp, chủ thể kinh tế thông qua một doanh nghiệp, chủ thể kinh tế đóng vai trò trung tâm điều phối. Qua việc phân tích các cách phân loại trên ta thấy, chuỗi liên kết suy cho cùng là một loại liên kết kinh tế vừa là loại hình liên kết dọc, vừa là loại hình liên kết chuỗi.
Chuỗi liên kết là sự hợp tác, phối hợp một cách tự nguyện của nhiều đơn vị chủ thể kinh tế khác nhau trong một hoặc một vài phân đoạn của dây chuyền sản xuất, lƣu thông hàng hóa từ nguyên liệu ban đầu đến sản phẩm 11 tiêu dùng cuối cùng; nhằm giảm thiểu chi phí, nâng cao khả năng cạnh tranh của sản phẩm, duy trì và gia tăng lợi ích cho các bên tham gia chuỗi liên kết. Chuỗi liên kết trong tiêu thụ nông sản là sự hợp tác chặt chẽ, tự nguyện giữa các doanh nghiệp kinh doanh, chế biến nông sản với các HTX và nông dân thông qua việc ký kết các hợp đồng kinh tế có sự quản lý, kiểm soát của các cơ quan có thẩm quyền.Chuỗi liên kết trong tiêu thụ nông sản là một chu trình hoàn chỉnh bắt đầu từ nguyên liệu đầu vào của sản xuấtnông nghiệp đến sản phẩm cuối cùng đến tay ngƣời tiêu dùng. Khi tham gia chuỗi liên kết các doanh nghiệp kinh doanh, chế biến nông sản đảm bảo đƣợc đầu vào cho quá trình sản xuất kinh doanh của mình. Nông dân đƣợc doanh nghiệp hỗ trợ về vốn, giống, vật tƣ nông nghiệp, phân bón, thuốc BVTV, qui trình, kỹ thuật canh tác.
Qui trình sản xuất đƣợc giám sát chặt chẽ, sản phẩm nông sản do nông dân sản xuất ra đƣợc doanh nghiệp bao tiêu. Sản phẩm cuối cùng đến tay ngƣời tiêu dùng đƣợc đảm bảo chất lƣợng,có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng. Vai trò và nguyên tắc của chuỗi liên kết trong tiêu thụ nông sản a) Vai trò của chuỗi liên kết trong tiêu thụ nông sản Sự tham gia của các đơn vị thành phần trong chuỗi liên kết tiêu thụ nông sản nắm giữ những vai trò nhất định trong việc hình thành chuỗi, ngƣợc lại chuỗi liên kết cũng mang đến những vai trò ý nghĩa nhất định cho các bên trong chuỗi liên kết; đây là những yếu tố quan trọng giúp duy trì và phát triển chuỗi liên kết.