MỞ ĐẦU TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 1. Tính cấp thiết của việc nghiên cứu Hiện nay, chủ trương của Đảng, mục tiêu, chính sách của của Nhà nước về hợp tác quốc tế trong mọi lĩnh vực theo phương châm Việt Nam sắn sàng là đối tác tin cậy của các nước trong cộng đồng quốc tế, trên cơ sở tôn trọng độc lập chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của nhau, bình đăng và các bên cùng có lợi; xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam XHCN của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân; bảo đảm quyền con người, quyền tự do dân chủ của nhân dân. Trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng như hiện nay, các quan hệ đân sự có yếu tố nước ngoài phát sinh ngày càng nhiều. Cùng với đó, tranh chấp phát sinh từ các quan hệ này cũng ngày càng phát triển.
Tranh chấp dân sự có yếu tố nước ngoài có thé được giải quyết ở tòa án hoặc có thé được giải quyết theo trình tự trọng tài hoặc theo các hình thức khác. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, những năm vừa qua ở Việt Nam, số lượng các tranh chấp được giải quyết ở trọng tài không nhiều, mà chủ yếu được giải quyết ở toa án, mặc dù so với phương thức giải quyết tranh chấp ở toà án, phương thức giải quyết tranh chấp bằng trọng tài có nhiều ưu điểm. Khi nghiên cứu van dé áp dụng pháp luật dé giải quyết các tranh chấp dân sự có yếu tố nước ngoài tại Việt Nam cho thấy, một bộ phận lớn của nó là các quy định của pháp luật Việt Nam, còn một bộ phận khác là các quy định của điều ước quốc tế (DUQT) mà Việt Nam kí kết hoặc tham gia và tập quán quốc tế. Đó là chưa nói đến sự tham gia trong một số trường hợp cụ thể các quy định của pháp luật nước ngoài liên quan do pháp luật Việt Nam hoặc DUQT tế dẫn chiếu đến.
Thực tiễn áp dụng pháp luật dé giải quyết tranh chấp dân sự có yêu tỐ nước ngoai tại các cơ quan có thâm quyền của Việt Nam trong những năm qua đã góp phan bảo vệ lợi ích của nhà nước Việt Nam, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân Việt Nam; bảo vệ các quyển cơ bản của công dân Việt Nam; bảo vệ phát huy quyền con người. Tuy nhiên, áp dụng pháp luật để giải quyết tranh chap dan sự có yếu tố nước ngoài tại các cơ quan có thầm quyền của Việt Nam còn có nhiều điểm hạn chế. Những hạn chế này xuất phát từ nhiều nguyên nhân: hệ thống pháp luật trong nước của Việt Nam còn chưa day đủ, chưa đồng bộ, không tương thích với quy định của các DUQT va thông lệ quốc tế; năng lực cán bộ giải quyết tranh chấp chưa đáp ứng được xu thế hội nhập. Vì vậy, việc nghiên cứu “Van dé áp dụng pháp luật giải quyết tranh chấp phát sinh từ quan hệ dân sự có yếu to nước ngoài ở Việt Nam - một số van dé lí luận và thực tiên ” là hết sức cân thiết trong giai đoạn hội nhập kinh tế quốc tế hiện nay.
Tình hình nghiên cứu đề tài Vấn đề áp dụng pháp luật luôn được sự quan tâm, tìm hiểu của nhiều giới, nhiều ngành, nhất là trong giai đoạn hiện nay. Chang hạn, những van dé lý luận cơ bản và khái quát về áp dụng pháp luật được đề cập đến trong các giáo trình Lý luận về nhà nước và pháp luật dành cho hệ đại học, trung cấp và trong các giáo trình của các môn khoa học pháp lý chuyên ngành. Bên cạnh đó, van đề này còn được dé cấp đến trong một số công trình nghiên cứu khác. Chang hạn, trong tác phẩm ““Những van đề lý luận cơ bản về nhà nước và pháp luật” của Viện nghiên cứu nhà nước và pháp luật do Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia ân hành năm 1995 và tác phẩm ““Những van dé ly luận cơ bản về pháp luật” của Tién sĩ Dao Trí Úc do Nhà xuất ban Khoa học xã hội ân hành năm 1993 đều có một chương về Áp dụng pháp luật đề cập đến vấn đề này.
Bên cạnh đó, áp dụng pháp luật được đề cập đến trong công trình nghiên cứu có tính chất chuyên biệt như: Đề tài nghiên cứu khoa học cấp trường "Ap dung pháp luật ở Việt Nam hiện nay" do PGS.TS Nguyễn Thị Hồi làm chủ nhiệm. Tuy nhiên, các công trình khoa học trên chỉ đề cập đến van đê áp dụng pháp luật đối với quan hệ pháp luật không có yếu tô nước ngoài tham gia, không phát sinh hiện tượng xung đột pháp luật. Hiện nay, chưa có công trình khoa học nào đi sâu tìm hiểu cụ thể về áp dụng pháp luật để giải quyết tranh chấp phát sinh từ quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài và luôn phát sinh xung đột pháp luật. Những quan hệ này luôn liên quan ít nhất là hai nước và đòi hỏi phải có sự tham gia của nhiều hệ thông pháp luật.
Vì vậy, việc nghiên cứu dé tài "Van dé áp dung pháp luật giải quyết tranh chấp phát sinh từ quan hệ dân sự có yếu t6 nước ngoài tại các cơ quan có thâm quyên của Việt Nam - Một số vấn dé lí luận và thực tiên " là vẫn đề mới, chưa có công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống và toàn diện từ trước đến nay. Phương pháp nghiên cứu đề tài Để thực hiện đề tài, chúng tôi đã sử dụng tổng hợp các phương pháp nghiên cứu: Tổng hợp, phân tích, thống kê, khái quát hoá.và đặc biệt là phương pháp so sánh. Phương pháp so sánh được sử dụng trong một số chuyên đề của đề tài nhằm tìm ra những điểm giống nhau, nhất là những điểm khác nhau về vấn đề áp dụng pháp luật giải quyết các tranh chấp dân sự có yếu tố nước ngoài tại các cơ quan có thâm quyền tại Việt Nam với cách áp dụng pháp luật giải quyết các tranh chấp dân sự có yếu tố nước ngoài tại các cơ quan có thâm quyền của một số nước trên thé giới. Mục đích nghiên cứu của đề tài Mục đích nghiên cứu đề tài Mục đích nghiên cứu của đề tài là làm sáng tỏ thêm những quy định của pháp luật Việt Nam, các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên cũng như tập quán quốc tế quy định về áp dụng pháp luật giải quyết các tranh chấp dan sự có yếu tô nước ngoài tại tại Việt Nam; từ đó đánh giá đúng những điểm chưa phù hợp của pháp luật Việt Nam trong lĩnh vực này để đưa ra giải pháp hoàn thiện pháp luật Việt Nam cho phù hợp với chuẩn mực quốc tế.
Đồng thời, đề tài nghiên cứu ván đề áp dụng pháp luật của một số nước điền hình trên thé giới dé rút ra kinh nghiệm cho Việt Nam trong áp dụng pháp luật. Qua việc nghiên cứu, đề tài đưa ra những giải pháp để nâng cao hiệu quả của việc áp dụng pháp luật giải quyết tranh chấp dan sự có yêu tố nước ngoài tại các cơ quan có thâm quyền ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay. Ÿ nghĩa lí luận và thực tiễn của việc nghiên cứu dé tài Thực hiện thành công mục đích trên, dé tài sẽ có ý nghĩa lí luận và thực tiễn: - Kết quả của dé tài nghiên cứu có thể được dùng đề hoàn thiện giáo trình, làm tài liệu để phổ biến, phục vụ cho việc giảng dạy theo tín chỉ ở Trường Đại học Luật Hà Nội (nhất là chuyên ngành TPQT), cũng như cho các cơ sở dao tạo pháp luật, viện nghiên cứu cũng như cho các đối tượng khác có quan tâm. - Góp phần hoàn thiện pháp luật trong lĩnh vực áp dụng pháp luật giải quyết các tranh chấp dân sự có yếu tô nước ngoài tại tại Việt Nam.
- Nâng cao nhận thúc của cán bộ làm công tác nghiên cứu và áp dụng pháp luật, đặc biệt đối với năng lực của thẩm phán toà án, của các trọng tài viên trong giải quyết các vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài. Qua đó bảo vệ tốt hơn các quyền và lợi ích hợp pháp của các bên đương sự, đồng thời thúc đẩy sự phát triển của mối giao lưu dân sự quốc tế. Phạm vi nghiên cứu đề tài Đây là đề tài tương đối rộng, do vậy, đề tài không có tham vọng nghiên cứu tất cả các vấn đề liên quan đến giải quyết tranh chấp dân sự có yếu tô nước ngoài tại Việt Nam mà chỉ chủ yếu đề cập đến áp dụng pháp luật giải quyết các tranh chấp dân sự có yếu t6 nước ngoài tại tòa án và trọng tài. Do đó, quan hệ dân sự có yếu tô nước ngoài được giải quyết theo thủ tục hành chính sẽ không được giải tòa án hoặc trọng tài được đề cập trong đề tài bao gồm tranh chấp phát sinh trong quan hệ dân sự và quan hệ HN-GD có yếu t6 nước ngoài.
Trong các tranh chấp dân sự có yếu tố nước ngoài, dé tài chủ yếu dé cập đến tranh chấp phat sinh trong quan hệ phô biến thường gặp trong đời sóng dân sự quốc tế. Đề tài cũng chỉ dé cập đến áp dụng pháp luật giải quyết tranh chấp dân sự có yếu tố nước ngoài ở một số nước điển hình như Pháp, Anh - Mỹ, đại điện của một nước trong ASEAN (Thái Lan) và Trung Quốc. Từ việc nghiên cứu rút ra bài học cho Việt Nam trong việc áp dụng pháp luật giải quyết tranh chấp phát sinh từ quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài. Nội dung nghiên cứu - Dé tài nghiên cứu những van dé lí luận cơ bản về áp dụng pháp luật giải quyết các tranh chấp dân sự có yếu tô nước ngoài: Khái niệm, quan điểm khác nhau về áp dụng pháp luật, hiệu lực của các quy phạm pháp luật, các nguồn luật áp dụng và cách giải quyết sự khác nhau giữa các nguồn luật áp dụng để giải quyết tranh chấp dân sự có yếu tố nước ngoài; - Nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực tiễn về áp dụng pháp luật trong một số lĩnh vực cụ thé của quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài: quan hệ sở hữu; quan hệ hợp đồng và bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng: quan hệ sở hữu trí tuệ, một số quan hệ hôn nhân và gia đình.
Khi nghiên cứu về những lĩnh vực này, đề tài đánh giá những thành tựu đạt được, những hạn chế tồn tại trong hoạt động áp dụng pháp luật; những biện pháp cần thực hiện dé phát huy ưu điểm và khắc phục hạn chế nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam trong lĩnh vực này cho phù hợp với giai đoạn hiện nay.