Luận án tiến sĩ: Phân loại và đặc điểm sinh học của ong không ngòi đốt thuộc họ Apoidea ở Việt Nam

Luận án tiến sĩ nghiên cứu phân loại taxon ít dẫn liệu thuộc họ Apoidea Hymenoptera và đặc điểm sinh học, sinh thái của ong không ngòi đốt tại Việt Nam.

• Tác giả: Trần Thá Ngát
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thá Phương Liên
• Trường học: Viện Hàn Lâm Khoa Học và Công Nghệ Việt Nam
• Chuyên ngành: Khoa Học và Công Nghệ
• Đề tài: Nghiên Cứu Phân Loại Ong Không Ngòi Đốt Thuộc Họ Apoidea Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• BẢNG THUẬT NGỮ LATIN/ANH – VIỆT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu những taxon ít dẫn liệu thuộc liên họ Apoidea trên thế giới
• 1.2. Tình hình nghiên cứu một số đặc điểm sinh học và sinh thái của ong không ngòi đốt
• 1.3. Tình hình nghiên cứu những taxon ít dẫn liệu thuộc liên họ Apoidea ở Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2. Thời gian nghiên cứu
• 2.3. Địa điểm nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp sử dụng trong phân loại ong mật
• 2.5. Phương pháp theo dõi đặc điểm sinh học và sinh thái của ong không ngòi đốt
• 2.5.1. Phương pháp theo dõi đặc điểm sinh học của ong không ngòi đốt
• 2.5.2. Phương pháp theo dõi đặc điểm sinh thái của ong không ngòi đốt
• 2.6. Phương pháp xử lý hình ảnh và số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Phân loại và sự phân bố của những taxon ít dẫn liệu thuộc liên họ Apoidea ở Việt Nam
• 3.1.1. Thành phần những taxon ít dẫn liệu thuộc liên họ Apoidea ở Việt Nam
• 3.1.2. Đặc điểm nhận loại và sự phân bố của những taxon ít dẫn liệu thuộc liên họ Apoidea ở Việt Nam
• 3.1.3. Khóa định loại đến họ, giống và loài ghi nhận được ở Việt Nam
• 3.2. Một số đặc điểm sinh học và sinh thái của ong không ngòi đốt ở Việt Nam
• 3.2.1. Cấu trúc tổ của các loài ong không ngòi đốt
• 3.2.2. Đặc điểm hình thái các pha phát triển của loài Lepidotrigona flavibasis (Cockerell, 1926)
• 3.2.3. Một số đặc điểm sinh thái của loài Lepidotrigona flavibasis (Cockerell, 1929)
• 3.2.4. Mối quan hệ giữa hoạt động bay của loài Lepidotrigona flavibasis với nhiệt độ và độ ẩm
• 3.2.5. Hàm lượng các kim loại nặng trong mật ong và phấn hoa ở loài Lepidotrigona flavibasis và đề xuất một số định hướng bảo vệ môi trường sống của chúng
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BÁ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• I. CÁC MẪU VẬT ĐẶC NGHIÊN CỨU
• II. MỘT SỐ HÌNH ẢNH THỰC ĐỊA TRONG QUÁ TRÌNH THỰC HIỆN LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Tính cấp thiết của đề tài

Nghiên cứu về ong không ngòi đốt thuộc họ Apoidea tại Việt Nam có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn đa dạng sinh học. Việt Nam được xem là một trong những trung tâm đa dạng sinh học của khu vực Đông Nam Á. Tuy nhiên, thông tin về sự phân bố và đặc điểm sinh học của các loài ong không ngòi đốt vẫn còn hạn chế. Việc nghiên cứu và phân loại các taxon này không chỉ giúp làm rõ hơn về sự đa dạng sinh học mà còn có thể hỗ trợ trong việc bảo tồn các loài có nguy cơ tuyệt chủng. Theo thống kê, hiện nay có khoảng 16 loài ong không ngòi đốt đã được phát hiện tại Việt Nam, trong đó có nhiều loài có giá trị kinh tế cao. Do đó, việc nghiên cứu và phân loại chúng là cần thiết để bảo tồn và phát triển bền vững nguồn tài nguyên sinh vật này.

II. Tình hình nghiên cứu ong không ngòi đốt

Tình hình nghiên cứu về ong không ngòi đốt tại Việt Nam còn nhiều hạn chế. Mặc dù đã có một số nghiên cứu về đặc điểm sinh học và sinh thái của các loài này, nhưng thông tin vẫn chưa đầy đủ. Các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào một số loài phổ biến, trong khi nhiều loài khác vẫn chưa được chú ý. Việc phân loại và xác định các loài ong không ngòi đốt cần được thực hiện một cách hệ thống và khoa học hơn. Các nghiên cứu gần đây đã chỉ ra rằng, sinh thái học ong có mối liên hệ chặt chẽ với môi trường sống của chúng. Do đó, việc hiểu rõ về hệ sinh thái nơi các loài này sinh sống sẽ giúp nâng cao hiệu quả trong công tác bảo tồn và phát triển bền vững.

III. Đặc điểm sinh học và sinh thái của ong không ngòi đốt

Đặc điểm sinh học của ong không ngòi đốt rất đa dạng và phong phú. Chúng thường sống trong các tổ tự nhiên hoặc được nuôi dưỡng trong môi trường nhân tạo. Các loài này có vai trò quan trọng trong việc thụ phấn cho nhiều loại cây trồng, góp phần vào sự phát triển của nông nghiệp. Đặc điểm sinh thái của chúng cũng rất đa dạng, từ việc lựa chọn nơi ở cho đến nguồn thức ăn. Nghiên cứu cho thấy, môi trường sống của ong có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển và sinh sản của chúng. Việc bảo tồn môi trường sống tự nhiên là rất cần thiết để duy trì sự tồn tại của các loài ong không ngòi đốt. Các biện pháp bảo vệ môi trường và quản lý bền vững nguồn tài nguyên sinh vật sẽ giúp bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế địa phương.

IV. Tình trạng bảo tồn ong không ngòi đốt

Tình trạng bảo tồn các loài ong không ngòi đốt tại Việt Nam đang gặp nhiều thách thức. Nhiều loài đang bị đe dọa do sự mất mát môi trường sống, ô nhiễm và biến đổi khí hậu. Việc khai thác tài nguyên thiên nhiên không bền vững đã dẫn đến sự suy giảm số lượng và sự đa dạng của các loài này. Các biện pháp bảo tồn cần được thực hiện một cách đồng bộ và hiệu quả, bao gồm việc xây dựng các khu bảo tồn thiên nhiên, nâng cao nhận thức cộng đồng về vai trò của ong không ngòi đốt trong hệ sinh thái. Bên cạnh đó, việc nghiên cứu và phát triển các phương pháp nuôi dưỡng và bảo tồn các loài này cũng cần được chú trọng.

V. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Nghiên cứu về ong không ngòi đốt không chỉ có ý nghĩa khoa học mà còn mang lại nhiều lợi ích thực tiễn. Việc phân loại và nghiên cứu các loài này giúp làm rõ hơn về sự đa dạng sinh học tại Việt Nam. Đồng thời, các sản phẩm từ ong không ngòi đốt như mật ong và phấn hoa có giá trị kinh tế cao, có thể được khai thác và phát triển thành các sản phẩm thương mại. Hơn nữa, việc bảo tồn các loài này cũng góp phần vào việc duy trì cân bằng sinh thái và bảo vệ môi trường. Do đó, nghiên cứu và bảo tồn ong không ngòi đốt là một nhiệm vụ quan trọng cần được thực hiện một cách nghiêm túc và có hệ thống.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Bà GIÁO DĀC VIàN HÀN LÂM KHOA HâC VÀ ĐÀO T¾O VÀ CÔNG NGHà VIàT NAM HâC VIàN KHOA HâC VÀ CÔNG NGHà TRÄN THà NGÁT NGHIÊN CĄU PHÂN LO¾I NHĀNG TAXON ÍT DÀN LIàU THUÞC LIÊN Hâ APOIDEA (HYMENOPTERA), MÞT Sà ĐÀC ĐIàM SINH HâC VÀ SINH THÁI CĂA ONG KHÔNG NGÒI ĐàT ä VIàT NAM LUÂN ÁN TI¾N S) CÔN TRÙNG HâC Hà Nội – 2023 Bà GIÁO DĀC VIàN HÀN LÂM KHOA HâC VÀ ĐÀO T¾O VÀ CÔNG NGHà VIàT NAM HâC VIàN KHOA HâC VÀ CÔNG NGHà TRÄN THà NGÁT NGHIÊN CĄU PHÂN LO¾I NHĀNG TAXON ÍT DÀN LIàU THUÞC LIÊN Hâ APOIDEA (HYMENOPTERA), MÞT Sà ĐÀC ĐIàM SINH HâC VÀ SINH THÁI CĂA ONG KHÔNG NGÒI ĐàT ä VIàT NAM LUÂN ÁN TI¾N S) CÔN TRÙNG HâC Mã sá: 9 42 01 06 Xác nhÃn căa Hãc vián Ng°ãi h°áng dÁn 1 Ng°ãi h°áng dÁn 2 Khoa hãc và Công nghá (Ký, ghi rõ họ tên) (Ký, ghi rõ họ tên) PGS. Nguyßn Thá Ph°¢ng Liên Tr°¢ng Xuân Lam Hà Nội - 2023 i LâI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luÁn án: "Nghiên cứu phân lo¿i những taxon ít d¿n liáu thuác liên hã Apoidea (Hymenoptera), mát sá đặc điểm sinh hãc và sinh thái căa ong không ngòi đát á Viát Nam" là công trình nghiên cứu căa chính mình dưới sự hướng d¿n khoa hãc căa tÁp thể hướng d¿n. LuÁn án sử dāng thông tin trích d¿n từ nhiều nguồn tham khÁo khác nhau và các thông tin trích d¿n đưÿc ghi rõ nguồn gác. Các kÁt quÁ nghiên cứu căa tôi đưÿc công bá chung với các tác giÁ khác đã đưÿc sự nhÃt trí căa đồng tác giÁ khi đưa vào luÁn án.

Các sá liáu, kÁt quÁ đưÿc trình bày trong luÁn án là hoàn toàn trung thực và chưa từng đưÿc công bá trong bÃt kỳ mát công trình nào khác ngoài các công trình công bá căa tác giÁ. LuÁn án đưÿc hoàn thành trong thßi gian tôi làm nghiên cứu sinh t¿i Hãc vián Khoa hãc và Công nghá, Vián Hàn lâm Khoa hãc và Công nghá Viát Nam. Hà Nội, ngày 9 tháng 10 năm 2023 Tác giÁ luÃn án (Ký và ghi rõ họ tên) TrÅn Thá Ngát ii LâI CÀM ¡N Trong quá trình thực hián luÁn án <Nghiên cứu phân lo¿i những taxon ít d¿n liáu, mát sá đặc điểm sinh hãc và sinh thái căa ong không ngòi đát á Viát Nam=, tôi đã nhÁn đưÿc sự giúp đỡ quý báu căa lãnh đ¿o Vián Sinh thái và Tài nguyên sinh vÁt, Hãc vián Khoa hãc và Công nghá, các thầy cô hướng d¿n căa Khoa Sinh thái và Tài nguyên sinh vÁt, các nhà khoa hãc, đồng nghiáp, các Vưßn quác gia, Khu bÁo tồn, gia đình và b¿n bè. Trước tiên, tôi xin bày tß lòng biÁt ơn sâu sắc tới các thầy, cô: PGS.

Nguyßn Thá Phương Liên và GS. Trương Xuân Lam đã hướng d¿n tÁn tình, giúp đỡ và đáng viên tôi trong suát quá trình thực hián luÁn án. Tôi xin chân thành cÁm ơn ban lãnh đ¿o, phòng Đào t¿o và các phòng chức năng căa Hãc vián Khoa hãc và Công nghá, ban lãnh đ¿o Vián Sinh thái và Tài nguyên sinh vÁt, các cán bá phòng Sinh thái côn trùng đã luôn t¿o điều kián, giúp đỡ và đáng viên tôi thực hián và hoàn thành luÁn án. Tôi xin cÁm ơn các đề tài đã hß trÿ và t¿o điều kián về cơ sá vÁt chÃt, tham gia các chuyÁn thực đáa thu thÁp m¿u vÁt cho luÁn án: đề tài đác lÁp trẻ cÃp Vián Hàn lâm KHCNVN, mã sá: ĐLTE00.04/22-23; đề tài hÿp tác Viát Nam 3 Bulgari cÃp Vián Hàn lâm KHCNVN, mã sá: QTBG01.01/21-22; nhiám vā cÃp Bá KHCNVN, mã sá: NVQG-2021/ÐT.

Tôi cũng xin đưÿc cÁm ơn GS. Engel, BÁo tàng Lách sử Tự nhiên Hoa Kỳ đã cùng cáng tác, giúp đỡ tôi trong quá trình công bá các bài báo khoa hãc, TS. Bùi Hồng Quang, Phòng Thực vÁt hãc, Vián Sinh thái và Tài nguyên sinh vÁt đã giúp đỡ trong viác đánh lo¿i các m¿u thực vÁt là nguồn mÁt và phÃn căa các loài ong mÁt. Cuái cùng, tôi cũng xin đưÿc bày tß sự biÁt ơn sâu sắc tới đồng nghiáp, gia đình và b¿n bè đã đáng viên, giúp đỡ tÁn tình về vÁt chÃt và tinh thần trong suát thßi gian thực hián luÁn án.

Hà Nội, ngày 9 tháng 10 năm 2023 Tác giÁ luÃn án (Ký và ghi rõ họ tên) TrÅn Thá Ngát iii MĀC LĀC Trang LâI CAM ĐOAN i LâI CÀM ¡N ii MĀC LĀC iii DANH MĀC CÁC KÝ HIàU, CÁC CHĀ VI¾T TÄT I BÀNG THUÂT NGĀ LATIN/ANH – VIàT III DANH MĀC BÀNG V DANH MĀC HÌNH VI Mä ĐÄU 1 1. Tính cÃp thi¿t căa đß tài 1 2. GiÁi thích từ ngā 2 3. C¢ så khoa hãc và thăc tißn căa đß tài 2 5.

Ý nghĩa khoa học 2 5. Ý nghĩa thực tiễn 3 6. Đóng góp mái căa đß tài 3 Ch°¢ng 1. TàNG QUAN NGHIÊN CĄU 4 1.

Tình hình nghiên cąu nhāng taxon ít dÁn liáu thußc liên hã 4 Apoidea trên th¿ giái 1. Tình hình nghiên cứu phân loại những taxon ít dẫn liệu 4 thuộc liên họ Apoidea 1. Tình hình nghiên cứu một số đặc điểm sinh học và sinh thái 11 của ong không ngòi đốt 1. Tình hình nghiên cąu nhāng taxon ít dÁn liáu thußc liên hã 18 Apoidea å Viát Nam iv 1.

Tình hình nghiên cứu phân loại những taxon ít dẫn liệu 18 thuộc liên họ Apoidea 1. Tình hình nghiên cứu một số đặc điểm sinh học và sinh thái 20 của ong không ngòi đốt Ch°¢ng 2. ĐàI T¯þNG VÀ PH¯¡NG PHÁP NGHIÊN CĄU 21 2. Ph°¢ng pháp nghiên cąu 21 2.

Thời gian nghiên cứu 21 2. Địa điểm nghiên cứu 21 2. Phương pháp sử dụng trong phân loại ong mật 21 2. Phương pháp theo dõi đặc điểm sinh học và sinh thái của ong 27 không ngòi đốt 2.

Phương pháp theo dõi đặc điểm sinh học của ong không 27 ngòi đốt 2. Phương pháp theo dõi đặc điểm sinh thái của ong không 27 ngòi đốt 2. Phương pháp xử lý hình ảnh và số liệu 28 Ch°¢ng 3. K¾T QUÀ VÀ THÀO LUÂN 29 3.

Phân lo¿i và să phân bá căa nhāng taxon ít dÁn liáu thußc liên 29 hã Apoidea å Viát Nam 3. Thành phần những taxon ít dẫn liệu thuộc liên họ Apoidea ở 29 Việt Nam 3. Đặc điểm chẩn loại và sự phân bố của những taxon ít dẫn 34 liệu thuộc liên họ Apoidea ở Việt Nam 3. Khóa định loại đến họ, giống và loài ghi nhận được ở Việt 103 Nam 3.

Mßt sá đÁc điám sinh hãc và sinh thái căa ong không ngòi đát å 108 Viát Nam v 3. Một số đặc điểm sinh học của ong không ngòi đốt ở Việt 108 Nam 3. Cấu trúc tổ của các loài ong không ngòi đốt 108 3. Đặc điểm hình thái các pha phát triển của loài 116 Lepidotrigona flavibasis (Cockerell, 1926) 3.

Một số đặc điểm sinh thái của loài Lepidotrigona flavibasis 124 (Cockerell, 1929) 3. Mối quan hệ giữa hoạt động bay của loài Lepidotrigona 124 flavibasis với nhiệt độ và độ ẩm 3. Hàm lượng các kim loại nặng trong mật ong và phấn 129 hoa ở loài Lepidotrigona flavibasis và đề xuất một số định hướng bảo vệ môi trường sống của chúng K¾T LUÂN VÀ KI¾N NGHà 133 KÀT LUÀN 133 KIÀN NGHà 133 DANH MĀC CÔNG TRÌNH CÔNG Bà LIÊN QUAN Đ¾N LUÂN 134 ÁN TÀI LIàU THAM KHÀO 135 PHĀ LĀC PHĀ LĀC I. CÁC MÀU VÂT Đ¯þC NGHIÊN CĄU PHĀ LĀC II.

MÞT Sà HÌNH ÀNH THĂC ĐàA TRONG QUÁ TRÌNH THĂC HIàN LUÂN ÁN I DANH MĀC CÁC KÝ HIàU, CÁC CHĀ VI¾T TÄT CÁC KÍ HIàU f: Cá thể cái f: Cá thể đực * Các kí hiáu m¿u mÁt và phÃn hoa căa loài Lepidotrigona flavibasis từ tháng 4 đÁn tháng 6 năm 2021 á Tam ThuÃn, Phúc Thã, Hà Nái dùng cho phân tích hoá hãc M21T4: M¿u MÁt ong không ngòi đát thu thÁp vào tháng 4 năm 2021 M21T5: MÁt ong không ngòi đát thu thÁp vào tháng 5 năm 2021 M21T6: MÁt ong không ngòi đát thu thÁp vào tháng 6 năm 2021 P21T4: PhÃn hoa ong không ngòi đát thu thÁp vào tháng 4 năm 2021 P21T5: PhÃn hoa ong không ngòi đát thu thÁp vào tháng 5 năm 2021 P21T6: PhÃn hoa ong không ngòi đát thu thÁp vào tháng 6 năm 2021 * Các điểm thu m¿u mÁt và phÃn hoa Apis cerana vào tháng 4 năm 2019 dùng cho phân tích hoá hãc BV1.M4: Đưßng K9, xã Ba Tr¿i, huyán Ba Vì, Hà Nái TT1.M4: Thôn 1, xã Tự nhiên, huyán Thưßng Tín, huyán Ba Vì, Hà Nái BV2.M4: Thôn Mưßng Phú Vàng, xã Vân Hoà, huyán Ba Vì, Hà Nái QO.M4: Xã Phưÿng Cách, huyán Quác Oai, Hà Nái * Các điểm thu m¿u mÁt và phÃn hoa Apis cerana vào tháng 10 năm 2019 BV2.M10: Thôn Muồng Phú Vàng, xã Vân Hoà, huyán Ba Vì, Hà Nái QO.M10: Xã Phưÿng Cách, huyán Quác Oai, Hà Nái TT2.M10: Thôn 5, xã Tự nhiên, huyán Thưßng Tín, Hà Nái ThTr.M10: Xã Đông Mỹ, huyán Thanh Trì, Hà Nái CÁC CHĀ VI¾T TÄT ĐTH: Đặng Thá Hoa HNL: Hà Ngãc Linh ISD: Phòng Há tháng hãc côn trùng IED: Phòng Sinh thái côn trùng KBT: Khu BÁo tồn KBTTN: Khu bÁo tồn thiên nhiên II LVT: Lương ViÁt TuÃn MVT: Mai Văn Thái NĐĐ: Nguyßn Đắc Đ¿i NĐH: Nguyßn Đức Hiáp NTPL: Nguyßn Thá Phương Liên NQC: Nguyßn Quang Cưßng TĐD: Trần Đình Dương TTN: Trần Thá Ngát TTPU: Trần Thá Phương Uyên TXL: Trương Xuân Lam VQG: Vưßn Quác Gia KPH: Không phát hián nnk.: Những ngưßi khác III BÀNG THUÂT NGĀ LATIN/ANH – VIàT Ti¿ng Latin/Anh Ti¿ng Viát Ti¿ng Latin/Anh Ti¿ng Viát Các miền địa động vật sử dụng trong luận án Râu đÅu dựa trên tài liệu Lê Vũ Khôi và nnk.