Chương 1 tập trung vào việc trình bày các lý thuyết về thành ngữ, các lý thuyết của NNHTN và các vấn đề liên quan đến NNHTN làm cơ sở cho việc triển khai các luận điểm, các nghiên cứu ở những chương sau. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Nghiên cứu trong nước 1. Những nghiên cứu về phạm trù “ăn” của tiếng Việt Cho đến nay, trong nước đã có một số công trình nghiên cứu liên quan đến từ “ăn”, có cả những công trình nghiên cứu so sánh đối chiếu với tiếng nước ngoài.
Các công trình này chủ yếu tập trung nghiên cứu về từ vựng – ngữ nghĩa, ngữ pháp chức năng, ngữ nghĩa – tri nhận, phạm trù – ý niệm. Nguyễn Thị Hương (2016) trong công trình nghiên cứu “ Đối chiếu nghĩa của từ EAT trong tiếng Việt và từ ĂN trong tiếng Việt từ góc độ ngữ nghĩa” [30]. đã Ngô Minh Nguyệt (2018) trong công trình nghiên cứu “Đặc điểm của động từ ăn uống trong tiếng Hán và tiếng Việt” [40] đã chỉ ra rằng từ những động từ cơ bản là “ăn” và “uống” trong hai ngôn ngữ là tiếng Hán và tiếng Việt, đã hình thành nên nhóm từ chỉ 10 hoạt động thưởng thức món ăn, đồ uống. Nghiên cứu này tập trung vào việc làm sáng tỏ các đặc điểm định danh, các đặc trưng liên quan đến văn hóa trong các từ ngữ ẩm thực, từ đó tìm ra những nét tương đồng và khác biệt trong nền ẩm thực của hai đất nước Việt Nam và Trung Quốc.
Cùng với sự nở rộ của các công trình nghiên cứu theo hướng ngôn ngữ học tri nhận, một số các công trình đi vào nghiên cứu về phạm trù “ăn” trong tiếng Việt như những ADYN và HDYN. Công trình đáng chú ý tiếp cận theo quan điểm tri nhận là nghiên cứu của Nguyễn Thị Bích Hợp (2015). Tác giả tập trung nghiên cứu ẩn dụ tri nhận miền “đồ ăn” trong tiếng Việt với mục đích xác lập cấu trúc ý niệm và miền ý niệm “đồ ăn”, tìm hiểu các miền đích, miền nguồn và hệ thống ánh xạ, cơ chế ánh xạ giữa các miền ý niệm, hệ thống ADTN “đồ ăn” trong tiếng Việt và qua đó là sáng tỏ các đặc trưng văn hóa của người Việt. Tác giả đã xác lập được cấu trúc miền đồ ăn gồm 5 nhóm lớn với 5 điển mẫu tương ứng là: (1) cơm – thực thể, (2) mặn- đặc điểm, (3) bát – đồ dùng, (4) đói – cảm giác, (5) ăn – hoạt động [28].
Từ đó, tác giả đã định hình được ý niệm “đồ ăn” cùng với các cơ chế chuyển nghĩa. Nguyễn Thị Hương (2017) đã vận dụng công trình nghiên cứu về phạm trù ăn uống trong ngôn ngữ của Newman (1997) để phân tích quá trình ăn uống từ hai góc độ: tác thể và bị thể. Từ góc độ tác thể, tác giả chỉ ra sự chuyển di ý niệm từ miền ý niệm ăn uống sang 2 miền ý niệm con người và miền ý niệm hiện tượng tự nhiên. Từ góc độ bị thể, tác giả chỉ ra sự chuyển di ý niệm từ miền ý niệm ăn uống sang 3 miền ý niệm khác: hiện tượng tự nhiên, đấu tranh trong tự nhiên – xã hội và hoạt động kinh tế xã hội [31].
Các công trình nghiên cứu trên đã xây dựng được một bức tranh cơ bản về miền “đồ ăn”, phạm trù “ăn uống” nhưng chưa có công trình nào nghiên cứu về phạm trù “ăn” trong phạm vi thành ngữ - vốn được xem là tinh hoa của ngôn ngữ dân tộc trong tiếng Việt và tiếng Hàn ở bình diện NNHTN như đề tài luận án. Nghiên cứu thành ngữ tiếng Việt dưới góc độ ngôn ngữ học tri nhận Thành ngữ là một bộ phận quan trọng trong hệ thống ngôn ngữ của mỗi quốc gia, dân tộc. Thành ngữ là sự đúc kết kinh nghiệm, là sự phản ánh ý thức và tri thức từ thế hệ này truyền sang thế hệ khác, tạo nên một kho tàng kiến thức dân gian về tự nhiên, xã hội, con người. Có thể nói rằng thành ngữ là kết tinh của tinh hoa dân tộc, chứa đựng trong nó các giá trị quan, tính cách của dân tộc.
Vì vậy, các nhà nghiên cứu ngôn ngữ trong nước đã bắt đầu các nghiên cứu thành ngữ từ giữa thế kỉ trước với các nghiên cứu ở bình diện cấu trúc, ngữ nghĩa học hay cú pháp học như các nghiên cứu của Cù Đình Tú (1994), Nguyễn Thiện Giáp (1996), (2009), … Tiếp đến là các nghiên cứu liên quan đến nguồn gốc ra đời và sự phát triển của thành ngữ với các tác giả tiêu biểu như Đỗ Hữu Châu (1986), Nguyễn Đức Dân (1986), Hoàng Văn Hành (1987), Nguyễn Như Ý (1992), … Tiếp sau các công trình nghiên cứu thành ngữ ở bình diện lý luận và lý thuyết, đã có những nghiên cứu ở bình diện ngôn ngữ liên văn hóa. Đó là những nghiên cứu về tính biểu trưng của thành ngữ, ví dụ nghiên cứu của Nguyễn Văn Hòa (2004). Đào Thị Hồng Quyết (2017) nghiên cứu về “đặc điểm của thành ngữ có chứa thành tố “ăn” trong tiếng Việt” [43]. Tác giả đã dựa theo ngữ nghĩa của từ “ăn” để phân loại các thành ngữ chứa thành tố “ăn” ra thành 2 nhóm chính: các thành ngữ chứa thành tố “ăn” mang nghĩa trực tiếp và các thành ngữ chứa thành tố “ăn” mang nghĩa gián tiếp.
Tác giả có nêu lên vấn đề liên quan đến đặc trưng văn hóa dân tộc thể hiện miếng ăn mang tính công đồng xã hội, nói lên triết lý về lối sống, phép tắc xã hội và thể hiện nghệ thuật sống. Công trình nghiên cứu có ý nghĩa trong việc thu thập được một số lượng tương đối lớn các thành ngữ chứa thành tố “ăn” trong tiếng Việt và bước đầu phân loại các thành tố dựa theo ngữ nghĩa của từ “ăn”, trên cơ sở tính đa nghĩa của từ này. Ngoài ra, một bộ phận không nhỏ các nghiên cứu về thành ngữ đang làm cho bức tranh nghiên cứu thành ngữ tiếng Việt trở nên đa dạng, phong phú hơn, đó chính là các nghiên cứu thành ngữ đặt trong mối liên hệ, so sánh đối chiếu với tiếng nước 12 ngoài. Có nhiều tác giả quan tâm đến nghiên cứu thành ngữ và các thành tố, yếu tố trong thành ngữ trên bình diện ngữ nghĩa học từ vựng.
Nghiên cứu đối chiếu liên quan đến thành ngữ Việt – Hàn có thể kể đến Lê Thị Hương (2009). Dựa trên cấu trúc của thành ngữ Hàn – Việt có thành tố cấu tạo là tên gọi của động vật, tác giả đã chia ra các nhóm: cấu trúc của thành ngữ có quan hệ chính – phụ (danh từ làm trung tâm, động từ làm trung tâm, tính từ làm trung tâm, số từ làm trung tâm, ẩn từ làm trung tâm), cấu trúc thành ngữ có quan hệ chủ - vị, cấu trúc thành ngữ có quan hệ đẳng lập và các thành ngữ có cấu trúc đặc biệt khác. Dựa trên bình diện từ vựng - ngữ nghĩa, tác giả cũng đã phân tích cơ chế tạo nghĩa của các thành ngữ có quan hệ chính phụ, chủ - vị, đẳng lập, … Và cuối cùng tác giả có đối chiếu giá trị biểu trưng của động vật qua thành ngữ Hàn – Việt từ góc độ văn hóa. Theo đó, tác giả đã nêu tính biểu trưng của từng con vật đối với từng nền văn hóa, tìm ra điểm giống và khác nhau nhìn trên bình diện văn hóa [29].
Nghiên cứu này có một ý nghĩa nhất định, tạo nên một cái nhìn toàn diện về các thành ngữ Hàn – Việt có mối liên quan đến tên gọi động vật – vốn là nhóm thành ngữ chiếm một tỉ trọng không nhỏ trong kho tàng thành ngữ của cả hai dân tộc. Mạnh Trí Đông (2019) đã nghiên cứu thành ngữ, tục ngữ liên quan đến “nước” của tiếng Hán và tiếng Việt. Nghiên cứu này tập trung vào ý nghĩa của “nước” đối với mỗi dân tộc, và ý nghĩa của “nước” trong các thành ngữ, tục ngữ diễn tả những ý nghĩa trừu tượng, miêu tả thực thể, miêu tả thuộc tính. Tác giả đặt “nước” trong tương quan về văn hóa dân tộc để nghiên cứu và so sánh đối chiếu.
Về mặt ngôn ngữ, nghiên cứu chỉ mới dừng lại ở việc phân tích và đối chiếu các kết cấu ngữ nghĩa của thành ngữ, tục ngữ chứa từ “nước” [13]. Bên cạnh các nghiên cứu so sánh đối chiếu ở bình diện ngữ pháp, từ vựng học hay ngữ nghĩa học, gần đây xuất hiện các công trình nghiên cứu so sánh đối chiếu thành ngữ hay các yếu tố, thành tố của thành ngữ được đặt ở góc nhìn của NNHTN. Dưới góc độ của NNHTN, ý nghĩa của thành ngữ mà con người tiếp nhận được chính là kết quả của quá trình con người tri nhận, thông qua ADTN, HDTN và các tri thức có tính quy ước của xã hội. Nói một cách khác, ở thành ngữ có sự tồn tại của các ý niệm, và chính các ý niệm đã giúp con người tiếp nhận thành ngữ một cách tự nhiên.
Trong đó, tác giả đưa ra các HDYN: “đôi mắt biểu trưng cho kĩ năng”, “chiếc mũi biểu trưng cho kĩ năng”, “bàn tay biểu trưng cho kĩ năng”. Ngoài HDYN liên quan đến “bàn tay” thì các ý niệm liên quan đến “đôi mắt” hay “chiếc mũi” đều không chiếm số lượng lớn trong thành ngữ ở cả tiếng Anh lẫn tiếng Việt. Vì thế, nghiên cứu này có ý nghĩa đem lại một số kiến thức mới về một số thành ngữ của tiếng Anh và tiếng Việt, nhưng không có tính khái quát cao. Trần Bá Tiến (2012) trong luận án “Tìm hiểu đặc trưng văn hóa – dân tộc của ngôn ngữ và tư duy ở người Việt” [55] của mình đã làm rõ ẩn dụ tình cảm dựa trên một số ý niệm cơ sở về định hướng không gian lên-xuống, nhiệt độ nóng-lạnh, tương tác lực kiểm soát-bị tác động và hình thể nguyên vẹn-tan vỡ, cân xứng-méo mó.
Trong đó vui là hướng lên, buồn và xấu hổ là hướng xuống. Tức giận là nhiệt độ tăng, sợ hãi là nhiệt độ giảm, yêu thương thì ấm áp, … Trong nghiên cứu, tác giả cũng cho thấy được yếu tố văn hóa đã tác động lớn tạo nên sự khác biệt ở hai ngôn ngữ. Các thành ngữ biểu thị sự giận dữ bộc lộ ra bên ngoài trong tiếng Anh phổ biến hơn trong tiếng Việt. Các thành ngữ biểu thị tâm lí tình cảm trong tiếng Anh có nhiều ẩn dụ hình ảnh liên tưởng đến xã hội công nghiệp như: tàu thuyền, máy móc,.
Trong khi đó, thành ngữ tiếng Việt thuộc nhóm này thì liên quan chủ yếu đến các bộ phận cơ thể người.