Nghiên Cứu Phạm Trù “Ăn” Trong Thành Ngữ Tiếng Việt Từ Góc Nhìn Ngôn Ngữ Học Tri Nhận

Luận án này tập trung vào việc khám phá phạm trù “ăn” trong thành ngữ tiếng Việt và tiếng Hàn từ góc độ Ngôn Ngữ Học Tri… 221 trang · Đại học Đà Nẵng · 2023.

• Tác giả: Hoàng Phan Thanh Nga
• Người hướng dẫn: Lưu Tuấn Anh
• Trường học: Đại học Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Nghiên Cứu Phạm Trù “Ăn” Trong Thành Ngữ Tiếng Việt Và Liên Hệ Với Tiếng Hàn
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Đà Nẵng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Lí do lựa chọn đề tài
• 1.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.3. Nguồn ngữ liệu
• 1.4. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.4.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.4.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.5. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.6. Phương pháp nghiên cứu và cách tiếp cận
• 1.6.1. Phương pháp nghiên cứu
• 1.6.2. Cách tiếp cận
• 1.7. Đóng góp của luận án
• 1.7.1. Về mặt lý luận
• 1.7.2. Về mặt thực tiễn
• 1.8. Bố cục luận án
• 2. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 2.1. TIỂU DẪN
• 2.2. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 2.2.1. Nghiên cứu trong nước

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Ăn Trong Thành Ngữ Việt Hàn 55 ký tự

Luận án này tập trung vào việc khám phá phạm trù “ăn” trong thành ngữ tiếng Việt và tiếng Hàn từ góc độ Ngôn Ngữ Học Tri Nhận (NNHTN). Nghiên cứu xem xét cách mà khái niệm “ăn”, một hành động cơ bản để duy trì sự sống, được thể hiện và ý niệm hóa trong ngôn ngữ và văn hóa của hai quốc gia. Phương pháp tiếp cận NNHTN cho phép chúng ta hiểu sâu hơn về cách con người nhận thức và tư duy về thế giới thông qua ngôn ngữ. Việc so sánh phạm trù “ăn” trong tiếng Việt và tiếng Hàn giúp làm nổi bật những điểm tương đồng và khác biệt trong tư duy, văn hóa của hai dân tộc, góp phần làm phong phú thêm sự hiểu biết về ngôn ngữ học liên văn hóa. Nghiên cứu này sẽ tập trung vào các thành ngữ có chứa thành tố “ăn” trong tiếng Việt và “meokda” trong tiếng Hàn, phân tích chúng dưới ánh sáng của lý thuyết NNHTN, đặc biệt là các khái niệm về ẩn dụ tri nhận (ADTN), hoán dụ tri nhận (HDTN) và Mô Hình Tri Nhận Lý Tưởng Hóa (ICM).

1.1. Nghiên Cứu Phạm Trù Ăn Ở Việt Nam Tổng Quan

Các nghiên cứu trước đây về phạm trù “ăn” trong tiếng Việt thường tập trung vào khía cạnh cấu trúc, ngữ nghĩa và văn hóa. Tuy nhiên, việc tiếp cận từ góc độ NNHTN vẫn còn nhiều khoảng trống. NNHTN xem xét ngôn ngữ như một công cụ phản ánh cách con người tư duy và nhận thức về thế giới. “Ăn” không chỉ là một hành động sinh học mà còn mang ý nghĩa xã hội, văn hóa sâu sắc. “Học ăn, học nói, học gói, học mở” – câu tục ngữ này cho thấy tầm quan trọng của “ăn” trong quá trình hình thành và phát triển của con người. Luận án này sẽ góp phần lấp đầy khoảng trống nghiên cứu bằng cách phân tích phạm trù “ăn” trong thành ngữ tiếng Việt từ góc độ NNHTN, làm sáng tỏ những khía cạnh tri nhận ẩn sau các biểu thức ngôn ngữ.

1.2. Phạm Trù Meokda Trong Tiếng Hàn Các Nghiên Cứu Tiêu Biểu

Tương tự như tiếng Việt, phạm trù “meokda” (ăn) trong tiếng Hàn cũng chứa đựng nhiều ý nghĩa văn hóa và tri nhận sâu sắc. Các nghiên cứu về “meokda” đã khám phá các khía cạnh ngữ nghĩa, văn hóa và xã hội của hành động ăn uống trong bối cảnh Hàn Quốc. Tuy nhiên, việc áp dụng lý thuyết NNHTN để phân tích phạm trù “meokda” trong thành ngữ tiếng Hàn vẫn còn hạn chế. Luận án này sẽ liên hệ phạm trù “ăn” trong tiếng Việt với phạm trù “meokda” trong tiếng Hàn để tìm ra những điểm tương đồng và khác biệt trong cách hai dân tộc tri nhận và ý niệm hóa hành động ăn uống. Điều này sẽ mang lại những hiểu biết sâu sắc hơn về tư duy và văn hóa của người Việt và người Hàn.

II. Vấn Đề Nghiên Cứu Sự Chuyển Di Ý Niệm Ăn 52 ký tự

Một trong những vấn đề quan trọng trong nghiên cứu này là khám phá cơ chế chuyển di ý niệm của “ăn” trong thành ngữ tiếng Việt và tiếng Hàn. Sự chuyển di ý niệm đề cập đến cách mà khái niệm “ăn”, một hành động vật chất cụ thể, được sử dụng để biểu thị những ý nghĩa trừu tượng và phức tạp hơn. Ví dụ, thành ngữ “ăn gian nói dối” sử dụng “ăn” để chỉ hành vi lừa đảo, không trung thực. Luận án sẽ phân tích các cơ chế ẩn dụ và hoán dụ để hiểu cách mà ý niệm “ăn” được mở rộng và chuyển đổi trong ngôn ngữ. Việc so sánh cơ chế chuyển di ý niệm của “ăn” trong tiếng Việt và tiếng Hàn sẽ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cách tư duy của hai dân tộc về “ăn” và những giá trị văn hóa liên quan.

2.1. Cơ Chế Ẩn Dụ và Hoán Dụ Trong Thành Ngữ Ăn

Ẩn dụ và hoán dụ là hai cơ chế tri nhận quan trọng trong việc chuyển di ý niệm. Ẩn dụ tạo ra sự tương đồng giữa hai khái niệm khác nhau, trong khi hoán dụ sử dụng một khái niệm để đại diện cho một khái niệm khác liên quan. Trong thành ngữ, “ăn” thường được sử dụng theo cả hai cơ chế này. Ví dụ, thành ngữ “ăn cháo đá bát” sử dụng ẩn dụ để so sánh hành động vô ơn với hành động ăn cháo xong lại đá cái bát đã đựng cháo. Luận án sẽ phân tích chi tiết các ví dụ cụ thể để làm sáng tỏ vai trò của ẩn dụ và hoán dụ trong việc hình thành ý nghĩa của thành ngữ có chứa “ăn”.

2.2. Mô Hình Tri Nhận Lý Tưởng Hóa ICM Về Ăn

Mô hình tri nhận lý tưởng hóa (ICM) là một khái niệm quan trọng trong NNHTN. ICM là một cấu trúc tri nhận phức tạp bao gồm các khái niệm, kinh nghiệm và thông tin liên quan đến một phạm trù cụ thể. Luận án sẽ xây dựng ICM về “ăn” trong tiếng Việt và tiếng Hàn để hiểu cách hai dân tộc tổ chức và lưu trữ thông tin liên quan đến hành động ăn uống. Việc so sánh các ICM sẽ giúp chúng ta xác định những điểm tương đồng và khác biệt trong cách hai dân tộc tư duy về “ăn” và những ý nghĩa văn hóa liên quan.

III. Phương Pháp Phân Tích Hoán Dụ Ý Niệm Về Ăn 58 ký tự

Luận án sử dụng phương pháp phân tích hoán dụ ý niệm (HDYN) để khám phá cách mà “ăn” được sử dụng để đại diện cho các khái niệm khác trong thành ngữ tiếng Việt và tiếng Hàn. HDYN là một cơ chế tri nhận trong đó một khái niệm cụ thể (ví dụ: “ăn”) được sử dụng để đại diện cho một khái niệm rộng hơn, liên quan (ví dụ: cuộc sống, hành vi, tính cách). Luận án sẽ phân tích các thành ngữ có chứa “ăn” để xác định các HDYN phổ biến và khám phá cách chúng phản ánh tư duy và văn hóa của người Việt và người Hàn. Việc so sánh các HDYN sẽ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cách hai dân tộc nhìn nhận và đánh giá các khía cạnh khác nhau của cuộc sống thông qua lăng kính của hành động ăn uống.

3.1. Ăn Đại Diện Cho Cuộc Sống Hoán Dụ Tri Nhận

Trong nhiều thành ngữ tiếng Việt và tiếng Hàn, “ăn” được sử dụng để đại diện cho cuộc sống nói chung. Ví dụ, thành ngữ “ăn nên làm ra” sử dụng “ăn” để chỉ sự thịnh vượng và thành công trong cuộc sống. Luận án sẽ phân tích các thành ngữ tương tự để khám phá các khía cạnh khác nhau của cuộc sống mà “ăn” đại diện, chẳng hạn như sự bình yên, sung túc, nhàn rỗi, vất vả, nghèo khó và quyền thế. Việc so sánh các HDYN này sẽ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cách hai dân tộc đánh giá và trải nghiệm cuộc sống.

3.2. Ăn Đại Diện Cho Hành Vi Phân Tích Chi Tiết

Ngoài việc đại diện cho cuộc sống, “ăn” cũng thường được sử dụng để đại diện cho các hành vi cụ thể. Ví dụ, thành ngữ “ăn nói có duyên” sử dụng “ăn” để chỉ khả năng giao tiếp tốt. Luận án sẽ phân tích các thành ngữ tương tự để khám phá các hành vi khác nhau mà “ăn” đại diện, chẳng hạn như nói năng, làm việc và các hành vi khác. Việc so sánh các HDYN này sẽ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cách hai dân tộc đánh giá và thực hiện các hành vi khác nhau.

IV. Giải Pháp Ẩn Dụ Tri Nhận Thể Hiện Tính Cách 60 ký tự

Luận án cũng tập trung vào việc phân tích ẩn dụ tri nhận (ADTN) trong các thành ngữ có chứa “ăn”. ADTN là một cơ chế tri nhận trong đó một khái niệm trừu tượng (ví dụ: tính cách) được hiểu thông qua một khái niệm cụ thể (ví dụ: “ăn”). Luận án sẽ phân tích các thành ngữ có chứa “ăn” để xác định các ADTN phổ biến và khám phá cách chúng phản ánh quan niệm của người Việt và người Hàn về tính cách. Ví dụ thành ngữ 'ăn ở' được dùng để chỉ phẩm chất, đạo đức của một người. Việc so sánh các ADTN sẽ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cách hai dân tộc nhìn nhận và đánh giá các khía cạnh khác nhau của tính cách.

4.1. Tính Cách Tham Lam Ẩn Dụ Trong Thành Ngữ Ăn

Một số thành ngữ sử dụng “ăn” để biểu thị tính cách tham lam. Ví dụ, thành ngữ “ăn của người không tanh” sử dụng “ăn” để chỉ những người tham lam, không biết xấu hổ. Luận án sẽ phân tích các thành ngữ tương tự để khám phá cách người Việt và người Hàn thể hiện và đánh giá tính cách tham lam thông qua lăng kính của hành động ăn uống. Qua đó thể hiện giá trị đạo đức của từng quốc gia, dân tộc.

4.2. Các Thuộc Tính Tính Cách Khác So Sánh Việt Hàn

Ngoài tính cách tham lam, “ăn” cũng có thể được sử dụng để biểu thị các thuộc tính tính cách khác như bao đồng, nhẫn nhịn, vô ơn, đố kỵ và tàn ác. Luận án sẽ phân tích các thành ngữ liên quan để khám phá cách người Việt và người Hàn thể hiện và đánh giá các thuộc tính tính cách này. Việc so sánh các ADTN này sẽ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cách hai dân tộc nhìn nhận và đánh giá các khía cạnh khác nhau của tính cách và đạo đức.

V. Ứng Dụng So Sánh Biểu Tượng Ăn Trong Văn Hóa 59 ký tự

Nghiên cứu này không chỉ dừng lại ở việc phân tích ngôn ngữ mà còn mở rộng ra việc so sánh các biểu tượng liên quan đến “ăn” trong văn hóa Việt Nam và Hàn Quốc. “Ăn” không chỉ là một hành động sinh học mà còn là một phần quan trọng của các nghi lễ, phong tục và truyền thống văn hóa. Luận án sẽ xem xét cách “ăn” được thể hiện trong các dịp lễ tết, các bữa ăn gia đình và các hoạt động xã hội khác. Việc so sánh các biểu tượng này sẽ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về vai trò của “ăn” trong việc duy trì và truyền bá các giá trị văn hóa của hai dân tộc.

5.1. Biểu Tượng Ăn Trong Các Nghi Lễ Phong Tục

Trong nhiều nền văn hóa, “ăn” đóng một vai trò quan trọng trong các nghi lễ và phong tục truyền thống. Ví dụ, trong lễ Tết Nguyên Đán của Việt Nam, các món ăn truyền thống như bánh chưng, giò chả không chỉ là thức ăn mà còn mang ý nghĩa biểu tượng về sự sung túc, may mắn và đoàn viên gia đình. Luận án sẽ so sánh các nghi lễ và phong tục liên quan đến “ăn” trong văn hóa Việt Nam và Hàn Quốc để tìm ra những điểm tương đồng và khác biệt trong cách hai dân tộc sử dụng “ăn” để thể hiện các giá trị văn hóa.

5.2. Ăn Trong Giao Tiếp và Ứng Xử Xã Hội

Hành động “ăn” cũng đóng một vai trò quan trọng trong giao tiếp và ứng xử xã hội. Ví dụ, trong văn hóa Việt Nam, việc mời người khác “ăn cơm” là một cử chỉ thể hiện sự hiếu khách và quan tâm. Luận án sẽ phân tích các quy tắc ứng xử liên quan đến “ăn” trong văn hóa Việt Nam và Hàn Quốc để tìm ra những điểm tương đồng và khác biệt trong cách hai dân tộc sử dụng “ăn” để xây dựng và duy trì các mối quan hệ xã hội.

VI. Kết Luận Góp Phần Nghiên Cứu Ngôn Ngữ Tri Nhận 57 ký tự

Nghiên cứu về phạm trù “ăn” trong thành ngữ tiếng Việt và tiếng Hàn từ góc độ NNHTN sẽ góp phần làm phong phú thêm các nghiên cứu về ngôn ngữ học nói chung và NNHTN nói riêng. Luận án hy vọng sẽ mang lại những hiểu biết sâu sắc hơn về cách con người tư duy và nhận thức về thế giới thông qua ngôn ngữ, đồng thời làm nổi bật những điểm tương đồng và khác biệt trong văn hóa của hai dân tộc. Kết quả nghiên cứu có thể được ứng dụng trong việc giảng dạy ngôn ngữ, nghiên cứu văn hóa và giao tiếp liên văn hóa.

6.1. Hướng Nghiên Cứu Mở Rộng Liên Văn Hóa

Kết quả của luận án có thể được sử dụng làm cơ sở cho các nghiên cứu sâu hơn về ngôn ngữ học liên văn hóa, đặc biệt là trong việc so sánh các phạm trù tri nhận khác nhau giữa các ngôn ngữ và văn hóa khác nhau. Điều này sẽ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về sự đa dạng của tư duy con người và cách ngôn ngữ phản ánh sự đa dạng đó.

6.2. Ứng Dụng Trong Giảng Dạy Tiếng Việt và Tiếng Hàn

Nghiên cứu này có thể được sử dụng để cải thiện phương pháp giảng dạy tiếng Việt và tiếng Hàn, giúp người học hiểu rõ hơn về ý nghĩa văn hóa và tri nhận ẩn sau các thành ngữ và biểu thức ngôn ngữ liên quan đến “ăn”. Điều này sẽ giúp người học sử dụng ngôn ngữ một cách tự tin và hiệu quả hơn.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn (chuyên ngành Ngôn ngữ học, mã số 9229020) của nghiên cứu sinh Hoàng Phan Thanh Nga với đề tài "Nghiên cứu phạm trù “ăn” trong thành ngữ tiếng Việt từ góc nhìn ngôn ngữ học tri nhận, có liên hệ với phạm trù “meokda” trong tiếng Hàn", được thực hiện tại Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Lưu Tuấn Anh, bảo vệ năm 2023.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

"Ăn" là hành vi sinh học cơ bản nhất nhằm duy trì sự sống của con người, diễn ra liên tục và trải dài suốt vòng đời. Trong văn hóa và tư duy của người Việt, vấn đề ăn uống giữ vị trí trung tâm, được đúc kết qua quan niệm dân gian "Học ăn, học nói, học gói, học mở". Hành vi này đi sâu vào phương thức tư duy, phản ánh đậm nét trong ngôn ngữ nói chung và hệ thống thành ngữ nói riêng.

Từ cuối những năm 70 của thế kỷ XX, sự ra đời của Ngôn ngữ học tri nhận (với cột mốc là công trình Metaphors We Live By của George Lakoff và Mark Johnson năm 1980) đã mở ra hướng tiếp cận mới: nghiên cứu cách con người tri giác, ý niệm hóa và phạm trù hóa thế giới thông qua lăng kính ngôn ngữ và văn hóa dân tộc.

Tại Việt Nam, các công trình trước đây về từ "ăn" chủ yếu tập trung vào cấu trúc ngữ pháp, ngữ nghĩa học từ vựng hoặc văn hóa học. Các nghiên cứu tiếp cận từ góc độ ngôn ngữ học tri nhận đối với phạm trù "ăn" trong thành ngữ tiếng Việt và đặt trong mối quan hệ so sánh, liên hệ với tiếng nước ngoài (cụ thể là tiếng Hàn) vẫn còn bỏ ngỏ. Việc đặt phạm trù "ăn" trong thành ngữ tiếng Việt trong sự soi chiếu, liên hệ một chiều với phạm trù "meokda" (먹다) trong thành ngữ tiếng Hàn giúp làm sáng tỏ những nét tương đồng và dị biệt trong phương thức tư duy và bức tranh văn hóa của hai cộng đồng ngôn ngữ.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của luận án là nghiên cứu, đối chiếu một chiều (có liên hệ) nhằm làm sáng tỏ đặc điểm chuyển di ý niệm, ẩn dụ tri nhận (ADTN), hoán dụ tri nhận (HDTN) và mô hình tri nhận lý tưởng hóa (ICM) của phạm trù "ăn" trong thành ngữ tiếng Việt có liên hệ với phạm trù "meokda" trong thành ngữ tiếng Hàn. Qua đó, công trình làm rõ cơ sở hình thành các mô hình tri nhận, góp phần minh giải các phương diện tư duy và văn hóa của người Việt trong tương quan với người Hàn Quốc.

Để đạt được mục tiêu trên, luận án xác định 03 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Thu thập, phân loại và phân tích ngữ liệu về thành ngữ có chứa thành tố "ăn" trong tiếng Việt và thành ngữ có chứa thành tố "meokda" trong tiếng Hàn.
2. Hệ thống hóa khung lý thuyết của ngôn ngữ học tri nhận để làm cơ sở lý luận soi chiếu vào nguồn ngữ liệu khảo sát, xác lập các biểu thức ADTN, HDTN và xây dựng các mô hình tri nhận lý tưởng hóa (ICM).
3. Liên hệ phạm trù "meokda" trong thành ngữ tiếng Hàn với phạm trù "ăn" trong thành ngữ tiếng Việt nhằm tìm ra những nét tương đồng và khác biệt tiêu biểu trong ngôn ngữ, văn hóa và tư duy của hai dân tộc.

Câu hỏi nghiên cứu

Luận án giải quyết 03 câu hỏi nghiên cứu được đánh số như sau:

• Câu hỏi 1: Phạm trù "ăn" trong thành ngữ tiếng Việt và phạm trù "meokda" trong thành ngữ tiếng Hàn được tiếp cận dưới góc nhìn của ngôn ngữ học như thế nào?
• Câu hỏi 2: Dưới góc nhìn của ngôn ngữ học tri nhận, phạm trù "ăn" trong thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Hàn đã cho thấy các mô hình ẩn dụ tri nhận, mô hình hoán dụ tri nhận như thế nào?
• Câu hỏi 3: Có những điểm tương đồng và khác biệt nào đáng chú ý về cách tri nhận của người Việt và người Hàn thông qua sự liên hệ giữa mô hình tri nhận có được từ việc khảo sát các thành ngữ có thành tố "ăn" trong tiếng Việt và thành tố "meokda" trong tiếng Hàn?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Phạm trù "ăn" thể hiện trong các thành ngữ tiếng Việt có chứa thành tố "ăn" theo lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận, có liên hệ với phạm trù "meokda" trong các thành ngữ tiếng Hàn có chứa thành tố "meokda".
• Phạm vi nghiên cứu: Luận án tiếp cận trên bình diện ý niệm và phạm trù học tri nhận, đối chiếu một chiều từ tiếng Việt sang tiếng Hàn. Về mặt ngữ liệu, nghiên cứu khu biệt ở các đơn vị thành ngữ có chứa hình thức chữ viết/thành tố hiển ngôn là "ăn" (tiếng Việt) và "meokda" (tiếng Hàn). Các thành ngữ thuộc miền ý niệm ăn uống nhưng không chứa các thành tố này (ví dụ: cốc mò cò xơi, cơm tẻ mẹ ruột, tham thực cực thân, chém to kho mặn, mắt to hơn bụng, tay làm hàm nhai tay quai miệng trễ...) không thuộc phạm vi khảo sát của luận án.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trong nước

Nghiên cứu về từ và phạm trù "ăn" trong tiếng Việt đã trải qua nhiều giai đoạn với các khuynh hướng tiếp cận đa dạng:

• Hướng ngữ nghĩa - cú pháp và so sánh đối chiếu: Nguyễn Thị Hương (2016) đối chiếu nghĩa của từ "eat" và "ăn" từ góc độ ngữ nghĩa; Ngô Minh Nguyệt (2018) nghiên cứu đặc điểm của động từ ăn uống trong tiếng Hán và tiếng Việt, làm rõ các đặc trưng định danh và ẩm thực văn hóa; Đào Thị Hồng Quyết (2017) khảo sát thành ngữ có chứa thành tố "ăn", phân loại theo nghĩa trực tiếp và gián tiếp dựa trên tính đa nghĩa của từ.
• Hướng ngôn ngữ học tri nhận về miền ăn uống: Nguyễn Thị Bích Hợp (2015) nghiên cứu ẩn dụ tri nhận miền "đồ ăn" trong tiếng Việt, xác lập cấu trúc 5 điển mẫu gồm: cơm (thực thể), mặn (đặc điểm), bát (đồ dùng), đói (cảm giác), ăn (hoạt động); Nguyễn Thị Hương (2017) vận dụng khung lý thuyết của Newman (1997) phân tích quá trình ăn uống theo góc độ tác thể và bị thể sang các miền ý niệm tự nhiên, xã hội và kinh tế.
• Nghiên cứu thành ngữ dưới góc nhìn tri nhận và liên văn hóa: Cù Đình Tú (1994), Nguyễn Thiện Giáp (1996, 2009), Đỗ Hữu Châu (1986), Hoàng Văn Hành (1987), Nguyễn Như Ý (1992) đặt nền móng về cấu trúc ngữ nghĩa thành ngữ; Lê Thị Hương (2009) đối chiếu thành ngữ động vật Hàn - Việt; Mạnh Trí Đông (2019) đối chiếu thành ngữ chỉ "nước" Hán - Việt; Vi Trường Phúc (2007) khảo sát ẩn dụ tình cảm âm - dương trong tiếng Hán và tiếng Việt; Trần Bá Tiến (2012) làm rõ ẩn dụ tình cảm theo định hướng không gian, nhiệt độ và thể trạng; Nguyễn Thị Kim Anh (2016) nghiên cứu thành ngữ quan hệ xã hội Việt - Anh; Trần Thế Phi (2016) nghiên cứu ẩn dụ cảm xúc trong thành ngữ Việt - Anh; Phan Phương Thanh (2019) nghiên cứu thành ngữ có yếu tố loài vật Hán - Việt. Gần đây, Phan Văn Hòa và Hoàng Phan Thanh Nga (2021, 2022) bước đầu công bố các bài viết về sự đan xen giữa ẩn dụ và hoán dụ về ý niệm cuộc sống chứa từ "ăn" và "meokda".

Các hướng nghiên cứu ngoài nước (tiếng Hàn và quốc tế)

• Nghiên cứu về động từ "meokda": Lee Jong Yeol (2005) phân tích tính đa nghĩa và mở rộng cấu trúc của động từ "meokda"; Lee Yang Hye (2012) nghiên cứu sự biến đổi ngữ nghĩa và chức năng của "meokda" như động từ đơn, động từ phức và trợ động từ; Jang Wei Lee Sein (2012) so sánh từ đa nghĩa "meokda" và từ "chī" (吃) trong tiếng Trung; Ahn Myong Chul và Hoang Phan Thanh Nga (2013), Do Ngoc Luyen (2015) khảo sát khung ngữ nghĩa và tham tố phái sinh của "ăn" và "meokda"; Kim Jong Bok, Kim Jungsoo, Kim Rok (2018) khai thác ngữ liệu COCA và Sejong Corpus để phân tích các ẩn dụ ý niệm của "eat/drink" và "meokda/masida"; Ahn Hyug (2022) xây dựng mô hình tỏa tia của "meokda" và phân tích ngữ nghĩa động từ ghép.
• Nghiên cứu thành ngữ tiếng Hàn theo ngôn ngữ học tri nhận: Các học giả Hàn Quốc đã dịch và vận dụng sâu rộng lý thuyết của Lakoff, Johnson, Langacker, Gibbs như Im Ji Ryong (1997, 2009), Jeong Hee Ja (2003), Lee Su Ryon (2001, 2006), Choi Ji Hoon (2010); Shin So Im (2000) nghiên cứu thành ngữ chỉ "đầu" và "chân"; Choi Jin Hee (2004) nghiên cứu thành ngữ có thành tố "bàn tay"; Kim Su In (2014) so sánh 21 ẩn dụ ý niệm liên quan đến "meokda" và "eat"; Wang Yu Ling (2017) khảo sát hoán dụ bộ phận cơ thể biểu đạt nỗi buồn Hàn - Trung; Joe Gun Haek (2017) phân tích ẩn dụ và hoán dụ biểu hiện niềm vui trong tiếng Hàn.

Khoảng trống luận án giải quyết

Mặc dù các công trình đi trước đã làm rõ nhiều phương diện ngữ nghĩa của từ "ăn" và "meokda", song chưa có một công trình chuyên khảo nào nghiên cứu có hệ thống và toàn diện phạm trù "ăn" trong thành ngữ tiếng Việt đặt trong sự liên hệ với "meokda" trong thành ngữ tiếng Hàn dưới lăng kính ngôn ngữ học tri nhận. Đặc biệt, việc xây dựng mô hình tri nhận lý tưởng hóa (ICM), xác lập sơ đồ phạm trù tỏa tia và giải mã hiện tượng tương tác giữa ẩn dụ và hoán dụ trong thành ngữ chứa thành tố "ăn" và "meokda" chính là khoảng trống khoa học mà luận án tập trung giải quyết.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và các khái niệm sử dụng

Luận án vận dụng hệ thống lý thuyết nền tảng của Ngôn ngữ học tri nhận (NNHTN):

• Khái niệm tri nhận và ngôn ngữ học tri nhận: Dựa trên quan điểm của Arnheim (1969), Evans & Green (2006), Lý Toàn Thắng (2005, 2008), tri nhận được hiểu là quá trình thu nhận, lưu trữ, xử lý thông tin và chế biến thành tri thức. NNHTN nghiên cứu ngôn ngữ dựa trên kinh nghiệm thực nghiệm, xem ngôn ngữ là cửa sổ phản ánh cấu trúc tâm trí.
• Ý niệm và ý niệm hóa (Conceptualization): Vận dụng lý thuyết của Langacker (2002), Lakoff & Johnson (1980), Trần Văn Cơ (2006), Trần Trương Mĩ Dung (2005), xem ý niệm là đơn vị cơ bản của tư duy, được tổ chức theo trường chức năng trung tâm - ngoại vi mang tính phổ quát kết hợp đặc thù văn hóa.
• Phạm trù và phạm trù hóa (Categorization): Tiếp cận theo quan điểm tri nhận với cấu trúc điển mẫu (prototype) và ranh giới mờ, khác với phân loại logic học truyền thống.
• Tính nghiệm thân (Embodiment): Lý thuyết của Lakoff & Johnson (1980, 1999) và Lakoff (1987) khẳng định hệ thống ý niệm bắt nguồn trực tiếp từ trải nghiệm thể chất, vận động và cảm giác của cơ thể con người khi tương tác với môi trường xung quanh.
• Phạm trù tỏa tia (Radial category): Khái niệm của Lakoff (1987) và Evans & Green (2006) mô hình hóa cấu trúc mạng lưới ý niệm với một điển mẫu trung tâm và các thành viên phái sinh kết nối theo quy ước xã hội.
• Ẩn dụ tri nhận (ADTN / ADYN): Dựa trên Lakoff & Johnson (1980), Lakoff (1992), xác lập cơ chế ánh xạ có tính hệ thống từ miền nguồn (cụ thể, cảm giác được) sang miền đích (trừu tượng), phân chia thành: ẩn dụ cấu trúc, ẩn dụ định hướng và ẩn dụ bản thể.
• Hoán dụ tri nhận (HDTN / HDYN): Dựa trên Kovecses & Radden (1998), Ruiz de Mendoza, Norrick (1981), hiểu hoán dụ là cơ chế ánh xạ nội miền hoặc trong cùng một ICM theo quy luật bộ phận - toàn thể, nguyên nhân - kết quả.
• Mô hình tri nhận lý tưởng hóa (ICM - Idealized Cognitive Model): Khung lý thuyết của Lakoff (1987) giải thích cách con người tổ chức tri thức nền về thế giới thành các mô hình tinh thần quy ước.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp giữa tiếp cận định tính và định lượng:

• Phương pháp phân tích miêu tả: Sử dụng các thủ pháp phân loại, thống kê kiểm đếm, phân tích thành tố nghĩa và phân tích cấu trúc ý niệm.
• Tiếp cận định tính (chủ đạo): Phân tích các miền nguồn, miền đích, cơ chế ánh xạ ý niệm của "ăn" và "meokda", từ đó mô hình hóa cấu trúc ICM và sơ đồ tỏa tia.
• Tiếp cận định lượng (hỗ trợ): Thống kê số lượng, tần suất xuất hiện của các thành ngữ có chứa thành tố "ăn" và "meokda", phân bổ theo từng nhóm thuộc tính ý niệm.

Nguồn ngữ liệu nghiên cứu

Ngữ liệu được trích xuất từ các bộ từ điển tiêu chuẩn của hai quốc gia:

• Ngữ liệu tiếng Việt: Trích xuất từ 04 từ điển:
  1. Từ điển thành ngữ và tục ngữ Việt Nam (Nguyễn Lân, NXB Văn Học, 2014).
  2. Từ điển thành ngữ Tiếng Việt (Nguyễn Lực, NXB Thanh Niên, 2002).
  3. Từ điển thành ngữ học sinh (Nguyễn Như Ý, NXB Giáo dục Việt Nam, 2016).
  4. Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên, NXB Đà Nẵng, 2003).
• Ngữ liệu tiếng Hàn: Trích xuất từ Đại từ điển điện tử quốc gia của Viện Ngôn ngữ học Hàn Quốc (Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch Hàn Quốc quản lý, địa chỉ: https://www.kr/).
• Ngữ liệu bổ trợ: Khảo sát cứ liệu từ các tác phẩm báo chí, tác phẩm văn học nghệ thuật và các trang thông tin điện tử (được thống kê chi tiết tại Phụ lục 03 và 04 của luận án).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu và cơ sở lý thuyết

Chương này thực hiện tổng thuật chi tiết lịch sử nghiên cứu về từ "ăn" và "meokda" trong nước và quốc tế trên cả hai bình diện: ngôn ngữ học truyền thống (cấu trúc, từ vựng, ngữ pháp) và ngôn ngữ học tri nhận. Đồng thời, chương 1 xây dựng hệ thống cơ sở lý thuyết gồm các khái niệm tri nhận, ý niệm hóa, phạm trù hóa, tính nghiệm thân, phạm trù tỏa tia, ẩn dụ tri nhận, hoán dụ tri nhận, sự tương tác ẩn - hoán dụ và mô hình tri nhận lý tưởng hóa (ICM).

Chương 2: Cơ chế chuyển di ý niệm “ăn” trong tiếng Việt, có liên hệ với tiếng Hàn

Chương 2 tập trung khảo sát ngữ nghĩa của từ "ăn" và từ "meokda" từ góc độ từ điển học, phân tích cơ chế chuyển nghĩa trên bình diện cấu trúc - ngữ nghĩa và bình diện tri nhận. Tác giả xây dựng các bảng phân loại và sơ đồ tỏa tia để minh họa mạng lưới ý niệm phái sinh từ nghĩa gốc sinh lý học của hành vi ăn uống:

Số hiệu bảng	Tên bảng trong luận án	Nội dung khái quát
Bảng 2.1	Nghĩa của từ “ăn”	Thống kê các nét nghĩa của từ "ăn" trong từ điển tiếng Việt
Bảng 2.2	Cơ chế chuyển nghĩa của “ăn” trên bình diện ngữ nghĩa	Phân tích quy luật biến đổi nghĩa từ nghĩa gốc sang nghĩa phái sinh
Bảng 2.3	Cơ chế chuyển nghĩa của từ “ăn” dựa trên cơ chế ẩn dụ và hoán dụ	Hệ thống hóa các bước chuyển di ý niệm qua ADTN và HDTN
Bảng 2.4	Các ý niệm phái sinh của “ăn”	Liệt kê các tiểu miền ý niệm mở rộng
Bảng 2.5	Cơ chế sinh lý của hành vi ăn	Phân tích các yếu tố thể chất (miệng, nhai, nuốt, tiêu thụ) làm nền tảng nghiệm thân
Bảng 2.6	Nghĩa của từ “meokda”	Thống kê hệ thống nét nghĩa của từ "meokda" trong tiếng Hàn
Bảng 2.7	Các ý niệm của “ăn” và “meokda”	Bảng đối chiếu các tiểu miền ý niệm giữa hai ngôn ngữ

Chương này công bố Hình 2.1: Sơ đồ tỏa tia của “ăn” và Hình 2.2: Sơ đồ tỏa tia của “meokda”, phản ánh trực quan tâm điểm điển mẫu cùng các nhánh phái sinh nghĩa.

Chương 3: Hoán dụ tri nhận trong các thành ngữ có chứa thành tố “ăn” của tiếng Việt, có liên hệ với tiếng Hàn

Chương 3 tiến hành kiểm đếm, phân loại và phân tích các mô hình hoán dụ ý niệm (HDYN) cùng các thuộc tính ý niệm tương ứng trong thành ngữ tiếng Việt và liên hệ đối chiếu với tiếng Hàn.

Hai mô hình hoán dụ ý niệm trung tâm được xác lập gồm:

1. HDYN ĂN ĐẠI DIỆN CHO CUỘC SỐNG:
   • Trong tiếng Việt: Phân tích qua các thuộc tính: "bình yên", "sung túc", "nhàn rỗi", "vất vả", "nghèo khó", "quyền thế" (được tổng hợp tại Bảng 3.1: Các thuộc tính ý niệm CUỘC SỐNG).
   • Liên hệ tiếng Hàn: Phân tích qua các thuộc tính: "sung túc", "nghèo khó", "nhàn rỗi", "quyền thế" và các thuộc tính khác (tổng hợp tại Bảng 3.2: Thành ngữ có chứa thành tố “meokda” biểu trưng HDYN MEOKDA ĐẠI DIỆN CHO CUỘC SỐNG).
   • Các mô hình ICM tương ứng: Hình 3.1 (ICM ĂN ĐẠI DIỆN CHO CUỘC SỐNG), Hình 3.2 (ICM thuộc tính [vất vả]), Hình 3.3 (ICM thuộc tính [quyền thế]), Hình 3.4 (ICM hoán dụ TIỀN CÔNG ĐẠI DIỆN CHO GIÁ TRỊ LAO ĐỘNG), Hình 3.5 (ICM ẩn dụ THỤ HƯỞNG LÀ MEOKDA), Hình 3.6 và Hình 3.7 (ICM thuộc tính [nghèo khó] trong thành ngữ "ăn tiền công canh tác" và "ăn cơm thái độ").
2. HDYN ĂN ĐẠI DIỆN CHO HÀNH VI:
   • Trong tiếng Việt: Phân tích các thuộc tính "nói năng", "làm việc" và các thuộc tính khác (Bảng 3.3).
   • Liên hệ tiếng Hàn: Khảo sát các thuộc tính "nói năng", "làm việc" (Bảng 3.4).
   • Các mô hình ICM tương ứng: Hình 3.8 (ICM ĂN ĐẠI DIỆN CHO HÀNH VI), Hình 3.9 (ICM HÀNH VI [làm việc] LÀ MEOKDA), Hình 3.10 (ICM trong thành ngữ 날로 먹다 - nal loo meokda / ăn sống), Hình 3.11 (ICM HÀNH VI [nhận hối lộ], [say xỉn] LÀ MEOKDA).

Chương 4: Ẩn dụ tri nhận trong thành ngữ chứa thành tố “ăn” của tiếng Việt, có liên hệ với tiếng Hàn

Chương 4 đi sâu vào phân tích cơ chế ánh xạ xuyên miền của mô hình ẩn dụ tri nhận (ADTN) tiêu biểu nhất trong thành ngữ: TÍNH CÁCH LÀ ĂN.

• Trong tiếng Việt: Ý niệm tính cách con người được tri nhận qua hành vi ăn uống với các thuộc tính cụ thể: "tham lam", "bao đồng", "nhẫn nhịn", "vô ơn", "đố kỵ", "tàn ác" (tổng hợp tại Bảng 4.1: Các thuộc tính của ý niệm TÍNH CÁCH).
• Mô hình ICM tương ứng trong tiếng Việt: Hình 4.1 (thuộc tính [tham lam]), Hình 4.2 (thuộc tính [bao đồng]), Hình 4.3 (thuộc tính [nhẫn nhịn]), Hình 4.4 (thuộc tính [vô ơn]), Hình 4.5 (thuộc tính [đố kỵ]), Hình 4.6 (thuộc tính [tàn ác]).
• Liên hệ với tiếng Hàn: Phân tích sự tương đồng và khác biệt trong cách ý niệm hóa tính cách qua "meokda", thể hiện qua Hình 4.7 (ICM TÍNH CÁCH [tàn ác] LÀ MEOKDA).
• Tổng kết sơ đồ tỏa tia trong thành ngữ: Chương khép lại với Hình 5.1: Sơ đồ tỏa tia của phạm trù “ăn” khảo sát trong phạm vi thành ngữ tiếng Việt và Hình 5.2: Sơ đồ tỏa tia của phạm trù “meokda” khảo sát trong phạm vi thành ngữ tiếng Hàn, khái quát toàn bộ hệ thống chuyển di ý niệm của hai phạm trù trong thành ngữ.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

1. Luận án làm phong phú thêm hệ thống nghiên cứu của ngôn ngữ học nói chung và ngôn ngữ học tri nhận nói riêng thông qua việc vận dụng đồng bộ lý thuyết ẩn dụ tri nhận, hoán dụ tri nhận, phạm trù tỏa tia và mô hình tri nhận lý tưởng hóa (ICM) vào phân tích một lớp ngữ liệu cụ thể là thành ngữ.
2. Công trình cung cấp minh chứng thực nghiệm khẳng định luận điểm của Lakoff: thành ngữ không phải là các kết cấu võ đoán mà có cơ sở tri nhận bắt nguồn từ tính nghiệm thân và tri thức nền tảng của con người về thế giới.
3. Đóng góp dữ liệu và phương pháp luận cho các nghiên cứu ngôn ngữ học liên văn hóa và nghiên cứu đối chiếu ngôn ngữ phương Đông (Việt - Hàn).

Đóng góp về mặt thực tiễn

1. Xây dựng một hệ thống dữ liệu có phân loại chi tiết về các thành ngữ có chứa thành tố "ăn" trong tiếng Việt và "meokda" trong tiếng Hàn, phục vụ công tác tra cứu và nghiên cứu ngữ nghĩa học.
2. Cung cấp tài liệu tham khảo chuyên ngành cho giảng viên, học viên cao học, nghiên cứu sinh ngành Ngôn ngữ học, Ngôn ngữ học tri nhận, Hàn Quốc học và Đông phương học.
3. Hỗ trợ ứng dụng vào công tác giảng dạy tiếng Việt cho người Hàn Quốc và giảng dạy tiếng Hàn cho người Việt Nam, nâng cao hiệu quả giải mã nghĩa thành ngữ và giao tiếp liên văn hóa.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài

• Ngữ liệu thành ngữ khảo sát được giới hạn chặt chẽ ở các đơn vị xuất hiện hình thức chữ viết của thành tố "ăn" trong tiếng Việt và thành tố "meokda" trong tiếng Hàn. Luận án chưa bao quát các thành ngữ mang ý niệm ăn uống nhưng sử dụng các từ ngữ thay thế hoặc từ đồng nghĩa khác trong kho tàng thành ngữ dân gian.
• Hướng tiếp cận đối chiếu mang tính một chiều (lấy tiếng Việt làm trung tâm khảo sát và soi chiếu, liên hệ sang tiếng Hàn), chưa triển khai thành nghiên cứu so sánh đối chiếu song song hai chiều toàn diện trên mọi bình diện ngữ pháp - ngữ dụng.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Mở rộng phạm vi khảo sát ra toàn bộ miền ý niệm ăn uống (bao gồm các từ chỉ đồ ăn, phương thức chế biến, đồ đựng, trạng thái đói/no) trong thành ngữ tiếng Việt và tiếng Hàn mà không phụ thuộc vào sự hiện diện của từ "ăn" hay "meokda".
• Mở rộng phạm vi đối chiếu phạm trù "ăn" sang các ngôn ngữ khác trong khu vực Đông Á và Đông Nam Á (như tiếng Hán, tiếng Nhật, tiếng Thái) để tìm kiếm các quy luật tri nhận mang tính phổ quát khu vực.

---

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo thiết thực cho các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Ngôn ngữ học: Tham khảo cách thức vận dụng lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận (ADTN, HDTN, ICM, mô hình tỏa tia) vào phân tích ngữ liệu tiếng Việt.
• Người nghiên cứu và giảng dạy tiếng Hàn, Hàn Quốc học: Khai thác kho ngữ liệu thành ngữ chứa từ "meokda", hiểu sâu hơn cơ chế tư duy ngôn ngữ của người Hàn trong mối tương quan với người Việt.
• Người làm công tác biên phiên dịch và văn hóa: Nắm vững sự tương đồng và khác biệt về hàm ý văn hóa của hành vi "ăn" trong thành ngữ hai nước, hạn chế lỗi chuyển ngữ máy móc khi xử lý các cách diễn đạt mang tính thành ngữ.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án khảo sát tất cả các thành ngữ liên quan đến ăn uống trong tiếng Việt hay chỉ một nhóm cụ thể?

Luận án chỉ khảo sát các thành ngữ có chứa thành tố hiển ngôn "ăn" trong tiếng Việt (và đối chiếu với các thành ngữ có chứa thành tố "meokda" trong tiếng Hàn). Các thành ngữ nằm trong miền ý niệm ăn uống nhưng không chứa từ "ăn" (như cơm tẻ mẹ ruột, cốc mò cò xơi, tham thực cực thân, chém to kho mặn...) được tác giả chủ động loại trừ khỏi phạm vi nghiên cứu.

2. Nguồn ngữ liệu tiếng Hàn trong luận án được thu thập từ đâu?

Ngữ liệu tiếng Hàn được trích xuất từ Đại từ điển điện tử quốc gia của Viện Ngôn ngữ học Hàn Quốc trực thuộc Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch Hàn Quốc (website: https://www.kr/). Đây là nguồn từ điển chính thống và có quy mô lớn nhất tại Hàn Quốc.

3. Những mô hình hoán dụ tri nhận (HDYN) chính nào được xác lập trong luận án?

Luận án xác lập 02 mô hình hoán dụ ý niệm trung tâm:

• ĂN ĐẠI DIỆN CHO CUỘC SỐNG (với các thuộc tính: bình yên, sung túc, nhàn rỗi, vất vả, nghèo khó, quyền thế).
• ĂN ĐẠI DIỆN CHO HÀNH VI (với các thuộc tính: nói năng, làm việc và các hành vi khác).

4. Mô hình ẩn dụ tri nhận (ADYN) tiêu biểu nhất được phân tích trong luận án là gì?

Mô hình ẩn dụ ý niệm trọng tâm được luận án phân tích ở Chương 4 là TÍNH CÁCH LÀ ĂN, qua đó tính cách con người được tri nhận thông qua hành vi ăn uống với các thuộc tính: tham lam, bao đồng, nhẫn nhịn, vô ơn, đố kỵ, tàn ác.

5. Sự tương tác giữa ẩn dụ tri nhận và hoán dụ tri nhận trong luận án được giải thích như thế nào?

Dưới lăng kính ngôn ngữ học tri nhận, ẩn dụ và hoán dụ không tách rời mà có hiện tượng hòa trộn, đan xen (metaphtonymy). Một biểu thức thành ngữ có thể vừa chứa đựng cơ chế hoán dụ nội miền (ví dụ: ăn đại diện cho sự thụ hưởng/cuộc sống), vừa làm nền tảng cho sự ánh xạ ẩn dụ xuyên miền sang các ý niệm trừu tượng hơn như thái độ, nhân cách hay vị thế xã hội.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Hoàng Phan Thanh Nga là công trình nghiên cứu chuyên sâu về phạm trù "ăn" trong thành ngữ tiếng Việt và liên hệ với "meokda" trong tiếng Hàn dưới góc nhìn ngôn ngữ học tri nhận. Bằng việc kết hợp tiếp cận định tính phân tích ý niệm và định lượng ngữ liệu từ điển, tác giả đã giải mã thành công hệ thống mô hình tỏa tia, các hoán dụ ý niệm (ĂN ĐẠI DIỆN CHO CUỘC SỐNG, ĂN ĐẠI DIỆN CHO HÀNH VI), ẩn dụ ý niệm (TÍNH CÁCH LÀ ĂN) và xây dựng hệ thống mô hình tri nhận lý tưởng hóa (ICM) tương ứng. Kết quả nghiên cứu không chỉ làm sáng tỏ phương thức tư duy và đặc trưng văn hóa nghiệm thân của người Việt trong tương quan với người Hàn Quốc mà còn đóng góp nguồn tài liệu tham khảo có giá trị cho nghiên cứu ngôn ngữ học tri nhận và ngôn ngữ học đối chiếu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 tập trung vào việc trình bày các lý thuyết về thành ngữ, các lý thuyết của NNHTN và các vấn đề liên quan đến NNHTN làm cơ sở cho việc triển khai các luận điểm, các nghiên cứu ở những chương sau. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Nghiên cứu trong nước 1. Những nghiên cứu về phạm trù “ăn” của tiếng Việt Cho đến nay, trong nước đã có một số công trình nghiên cứu liên quan đến từ “ăn”, có cả những công trình nghiên cứu so sánh đối chiếu với tiếng nước ngoài.

Các công trình này chủ yếu tập trung nghiên cứu về từ vựng – ngữ nghĩa, ngữ pháp chức năng, ngữ nghĩa – tri nhận, phạm trù – ý niệm. Nguyễn Thị Hương (2016) trong công trình nghiên cứu “ Đối chiếu nghĩa của từ EAT trong tiếng Việt và từ ĂN trong tiếng Việt từ góc độ ngữ nghĩa” [30]. đã Ngô Minh Nguyệt (2018) trong công trình nghiên cứu “Đặc điểm của động từ ăn uống trong tiếng Hán và tiếng Việt” [40] đã chỉ ra rằng từ những động từ cơ bản là “ăn” và “uống” trong hai ngôn ngữ là tiếng Hán và tiếng Việt, đã hình thành nên nhóm từ chỉ 10 hoạt động thưởng thức món ăn, đồ uống. Nghiên cứu này tập trung vào việc làm sáng tỏ các đặc điểm định danh, các đặc trưng liên quan đến văn hóa trong các từ ngữ ẩm thực, từ đó tìm ra những nét tương đồng và khác biệt trong nền ẩm thực của hai đất nước Việt Nam và Trung Quốc.

Cùng với sự nở rộ của các công trình nghiên cứu theo hướng ngôn ngữ học tri nhận, một số các công trình đi vào nghiên cứu về phạm trù “ăn” trong tiếng Việt như những ADYN và HDYN. Công trình đáng chú ý tiếp cận theo quan điểm tri nhận là nghiên cứu của Nguyễn Thị Bích Hợp (2015). Tác giả tập trung nghiên cứu ẩn dụ tri nhận miền “đồ ăn” trong tiếng Việt với mục đích xác lập cấu trúc ý niệm và miền ý niệm “đồ ăn”, tìm hiểu các miền đích, miền nguồn và hệ thống ánh xạ, cơ chế ánh xạ giữa các miền ý niệm, hệ thống ADTN “đồ ăn” trong tiếng Việt và qua đó là sáng tỏ các đặc trưng văn hóa của người Việt. Tác giả đã xác lập được cấu trúc miền đồ ăn gồm 5 nhóm lớn với 5 điển mẫu tương ứng là: (1) cơm – thực thể, (2) mặn- đặc điểm, (3) bát – đồ dùng, (4) đói – cảm giác, (5) ăn – hoạt động [28].

Từ đó, tác giả đã định hình được ý niệm “đồ ăn” cùng với các cơ chế chuyển nghĩa. Nguyễn Thị Hương (2017) đã vận dụng công trình nghiên cứu về phạm trù ăn uống trong ngôn ngữ của Newman (1997) để phân tích quá trình ăn uống từ hai góc độ: tác thể và bị thể. Từ góc độ tác thể, tác giả chỉ ra sự chuyển di ý niệm từ miền ý niệm ăn uống sang 2 miền ý niệm con người và miền ý niệm hiện tượng tự nhiên. Từ góc độ bị thể, tác giả chỉ ra sự chuyển di ý niệm từ miền ý niệm ăn uống sang 3 miền ý niệm khác: hiện tượng tự nhiên, đấu tranh trong tự nhiên – xã hội và hoạt động kinh tế xã hội [31].

Các công trình nghiên cứu trên đã xây dựng được một bức tranh cơ bản về miền “đồ ăn”, phạm trù “ăn uống” nhưng chưa có công trình nào nghiên cứu về phạm trù “ăn” trong phạm vi thành ngữ - vốn được xem là tinh hoa của ngôn ngữ dân tộc trong tiếng Việt và tiếng Hàn ở bình diện NNHTN như đề tài luận án. Nghiên cứu thành ngữ tiếng Việt dưới góc độ ngôn ngữ học tri nhận Thành ngữ là một bộ phận quan trọng trong hệ thống ngôn ngữ của mỗi quốc gia, dân tộc. Thành ngữ là sự đúc kết kinh nghiệm, là sự phản ánh ý thức và tri thức từ thế hệ này truyền sang thế hệ khác, tạo nên một kho tàng kiến thức dân gian về tự nhiên, xã hội, con người. Có thể nói rằng thành ngữ là kết tinh của tinh hoa dân tộc, chứa đựng trong nó các giá trị quan, tính cách của dân tộc.

Vì vậy, các nhà nghiên cứu ngôn ngữ trong nước đã bắt đầu các nghiên cứu thành ngữ từ giữa thế kỉ trước với các nghiên cứu ở bình diện cấu trúc, ngữ nghĩa học hay cú pháp học như các nghiên cứu của Cù Đình Tú (1994), Nguyễn Thiện Giáp (1996), (2009), … Tiếp đến là các nghiên cứu liên quan đến nguồn gốc ra đời và sự phát triển của thành ngữ với các tác giả tiêu biểu như Đỗ Hữu Châu (1986), Nguyễn Đức Dân (1986), Hoàng Văn Hành (1987), Nguyễn Như Ý (1992), … Tiếp sau các công trình nghiên cứu thành ngữ ở bình diện lý luận và lý thuyết, đã có những nghiên cứu ở bình diện ngôn ngữ liên văn hóa. Đó là những nghiên cứu về tính biểu trưng của thành ngữ, ví dụ nghiên cứu của Nguyễn Văn Hòa (2004). Đào Thị Hồng Quyết (2017) nghiên cứu về “đặc điểm của thành ngữ có chứa thành tố “ăn” trong tiếng Việt” [43]. Tác giả đã dựa theo ngữ nghĩa của từ “ăn” để phân loại các thành ngữ chứa thành tố “ăn” ra thành 2 nhóm chính: các thành ngữ chứa thành tố “ăn” mang nghĩa trực tiếp và các thành ngữ chứa thành tố “ăn” mang nghĩa gián tiếp.

Tác giả có nêu lên vấn đề liên quan đến đặc trưng văn hóa dân tộc thể hiện miếng ăn mang tính công đồng xã hội, nói lên triết lý về lối sống, phép tắc xã hội và thể hiện nghệ thuật sống. Công trình nghiên cứu có ý nghĩa trong việc thu thập được một số lượng tương đối lớn các thành ngữ chứa thành tố “ăn” trong tiếng Việt và bước đầu phân loại các thành tố dựa theo ngữ nghĩa của từ “ăn”, trên cơ sở tính đa nghĩa của từ này. Ngoài ra, một bộ phận không nhỏ các nghiên cứu về thành ngữ đang làm cho bức tranh nghiên cứu thành ngữ tiếng Việt trở nên đa dạng, phong phú hơn, đó chính là các nghiên cứu thành ngữ đặt trong mối liên hệ, so sánh đối chiếu với tiếng nước 12 ngoài. Có nhiều tác giả quan tâm đến nghiên cứu thành ngữ và các thành tố, yếu tố trong thành ngữ trên bình diện ngữ nghĩa học từ vựng.

Nghiên cứu đối chiếu liên quan đến thành ngữ Việt – Hàn có thể kể đến Lê Thị Hương (2009). Dựa trên cấu trúc của thành ngữ Hàn – Việt có thành tố cấu tạo là tên gọi của động vật, tác giả đã chia ra các nhóm: cấu trúc của thành ngữ có quan hệ chính – phụ (danh từ làm trung tâm, động từ làm trung tâm, tính từ làm trung tâm, số từ làm trung tâm, ẩn từ làm trung tâm), cấu trúc thành ngữ có quan hệ chủ - vị, cấu trúc thành ngữ có quan hệ đẳng lập và các thành ngữ có cấu trúc đặc biệt khác. Dựa trên bình diện từ vựng - ngữ nghĩa, tác giả cũng đã phân tích cơ chế tạo nghĩa của các thành ngữ có quan hệ chính phụ, chủ - vị, đẳng lập, … Và cuối cùng tác giả có đối chiếu giá trị biểu trưng của động vật qua thành ngữ Hàn – Việt từ góc độ văn hóa. Theo đó, tác giả đã nêu tính biểu trưng của từng con vật đối với từng nền văn hóa, tìm ra điểm giống và khác nhau nhìn trên bình diện văn hóa [29].

Nghiên cứu này có một ý nghĩa nhất định, tạo nên một cái nhìn toàn diện về các thành ngữ Hàn – Việt có mối liên quan đến tên gọi động vật – vốn là nhóm thành ngữ chiếm một tỉ trọng không nhỏ trong kho tàng thành ngữ của cả hai dân tộc. Mạnh Trí Đông (2019) đã nghiên cứu thành ngữ, tục ngữ liên quan đến “nước” của tiếng Hán và tiếng Việt. Nghiên cứu này tập trung vào ý nghĩa của “nước” đối với mỗi dân tộc, và ý nghĩa của “nước” trong các thành ngữ, tục ngữ diễn tả những ý nghĩa trừu tượng, miêu tả thực thể, miêu tả thuộc tính. Tác giả đặt “nước” trong tương quan về văn hóa dân tộc để nghiên cứu và so sánh đối chiếu.

Về mặt ngôn ngữ, nghiên cứu chỉ mới dừng lại ở việc phân tích và đối chiếu các kết cấu ngữ nghĩa của thành ngữ, tục ngữ chứa từ “nước” [13]. Bên cạnh các nghiên cứu so sánh đối chiếu ở bình diện ngữ pháp, từ vựng học hay ngữ nghĩa học, gần đây xuất hiện các công trình nghiên cứu so sánh đối chiếu thành ngữ hay các yếu tố, thành tố của thành ngữ được đặt ở góc nhìn của NNHTN. Dưới góc độ của NNHTN, ý nghĩa của thành ngữ mà con người tiếp nhận được chính là kết quả của quá trình con người tri nhận, thông qua ADTN, HDTN và các tri thức có tính quy ước của xã hội. Nói một cách khác, ở thành ngữ có sự tồn tại của các ý niệm, và chính các ý niệm đã giúp con người tiếp nhận thành ngữ một cách tự nhiên.

Trong đó, tác giả đưa ra các HDYN: “đôi mắt biểu trưng cho kĩ năng”, “chiếc mũi biểu trưng cho kĩ năng”, “bàn tay biểu trưng cho kĩ năng”. Ngoài HDYN liên quan đến “bàn tay” thì các ý niệm liên quan đến “đôi mắt” hay “chiếc mũi” đều không chiếm số lượng lớn trong thành ngữ ở cả tiếng Anh lẫn tiếng Việt. Vì thế, nghiên cứu này có ý nghĩa đem lại một số kiến thức mới về một số thành ngữ của tiếng Anh và tiếng Việt, nhưng không có tính khái quát cao. Trần Bá Tiến (2012) trong luận án “Tìm hiểu đặc trưng văn hóa – dân tộc của ngôn ngữ và tư duy ở người Việt” [55] của mình đã làm rõ ẩn dụ tình cảm dựa trên một số ý niệm cơ sở về định hướng không gian lên-xuống, nhiệt độ nóng-lạnh, tương tác lực kiểm soát-bị tác động và hình thể nguyên vẹn-tan vỡ, cân xứng-méo mó.

Trong đó vui là hướng lên, buồn và xấu hổ là hướng xuống. Tức giận là nhiệt độ tăng, sợ hãi là nhiệt độ giảm, yêu thương thì ấm áp, … Trong nghiên cứu, tác giả cũng cho thấy được yếu tố văn hóa đã tác động lớn tạo nên sự khác biệt ở hai ngôn ngữ. Các thành ngữ biểu thị sự giận dữ bộc lộ ra bên ngoài trong tiếng Anh phổ biến hơn trong tiếng Việt. Các thành ngữ biểu thị tâm lí tình cảm trong tiếng Anh có nhiều ẩn dụ hình ảnh liên tưởng đến xã hội công nghiệp như: tàu thuyền, máy móc,.

Trong khi đó, thành ngữ tiếng Việt thuộc nhóm này thì liên quan chủ yếu đến các bộ phận cơ thể người.