Chương 1 TONG QUAN TÀI LIEU 1.1 Giới thiệu sơ lược về cây hoa cúc 1.1 Nguồn gốc Cây hoa cúc (Chrysanthemum spp.) là một trong các loài hoa được trồng phổ biến ở trên thé giới và Việt Nam. Hoa cúc có nguồn gốc từ Trung Quốc, Nhật Bản và một số nước châu Âu. Đây là một loài hoa đã được du nhập vào Việt Nam từ lâu đời và khi nói đến hoa người Việt không thể không nói đến hoa cúc, một trong bốn cây tượng trưng (Mai, Cúc, Trúc, Tùng) cho bốn mùa “Tứ quý” (Nguyễn Thị Kim Lý và ctv, 2012). Hoa cúc đã được du nhập vào Việt Nam từ khoảng thế kỷ XV và nhanh chóng được ưa chuộng cũng như sử dụng rất rộng rãi.
Hoa cúc có màu sắc và chủng loại hoa đa dang, lâu tàn và khả năng phân cành lớn nên cúc có thé dùng dé cắm lọ hay tạo tán dé trồng chậu, trồng thành thảm để trang trí hoa nhà cửa, khuôn viên. Một số loại cúc còn làm vị thuốc an thần, giải nhiệt và tim mạch hoặc sấy khô hoa làm trà, âm thực (Dương Đức Tiến và Võ Văn Chi, 1978).2 Phân loại thực vật học. Trong hệ thống thực vật, cây hoa cúc được xếp vào lớp 2 lá mầm (Dicotyledonec), phan lớp Cúc (Asterales) bộ Cúc (Asterales) họ Cúc (Asteraceae), chi (Chrysanthemum). Theo điều tra hiện nay chi Chrysanthemum ở Việt Nam có 5 loài và trên thế giới có 200 loài, các loài thuộc chi này chủ yếu sử dụng dé làm hoa va làm cảnh (Nguyễn Thị Kim Lý va ctv, 2012).
Trên thực tế, thế giới có tới 7.000 giống cúc đã đưa vào sử dụng với sự đa dang về chủng loại, màu sắc vô cùng phong phú (Anderson, 1987). Từ các thông tin trên cho thấy chi Chrysanthemum có rất nhiều loài và nhiều giống khác nhau. Việc xác định, phân loại chính xác từng loài hoa cúc ở các địa phương còn nhiêu khó khăn.3 Đặc điểm thực vật học Rê cây hoa cúc thuộc loại ré chùm, ré cây ít ăn sâu mà phát triên theo chiêu ngang. Khôi lượng bộ rễ lớn do sinh nhiêu rễ phụ và lông hút, nên khả năng hút nước và dinh dưỡng mạnh (Nguyễn Thị Kim Lý và ctv, 2012).
Thân thuộc loại thân thảo, chiều cao cây, mức độ phân cảnh, độ mềm hay cứng cành phụ thuộc rất lớn vào đặc tính di truyền. Các giống cúc có thể mang đặc điểm thân cành rất khác biệt: giống thấp chỉ cao 20 — 30 cm, còn cao nhất có thé cao trên 3 m. Hoa cúc có thé dé dang nhân giống bang cách giâm cành hoặc ghép cây, được nhà vườn sử dụng do dé làm va chi phí thấp (Phạm Anh Cường va ctv, 2008). Lá cây hoa cúc thường mọc cách và thành vòng xoắn trên thân.
Lá thắng hoặc hơi nghiêng về phía trên, càng lên phía trên lá càng to dần. Kích thước lá thường thay đổi theo điều kiện ngoại cảnh và kĩ thuật trồng trọt. Lá hoa cúc thường được tổn tại khoảng 70 - 90 ngày, hiệu suất quang hợp của lá mạnh nhất là ở lá thứ 4 — 5 tính từ đỉnh ngọn trở xuống, do đó khi lay các chỉ tiêu liên quan đến lá tính từ lá này. Hình dạng hoa cúc đặc trưng bởi có cụm hoa đầu trạng với trục chính của cụm hoa phát triển rộng ra thành hình đĩa phẳng hoặc lỗi, trên đó có các cánh hoa không cuống sắp xếp xít nhau, phía ngoài có các lá bắc xếp thành vòng, cả cụm hoa có dạng như một bông hoa.
Hoa cúc có nhiều màu sắc và kích thước khác nhau, đường kính có thé từ 1,5 - 12 em (Võ Văn Chi và Dương Đức Tiến, 1978). Quả là loại quả bế khô chỉ chứa 1 hạt, hạt có phôi thắng và không có nội nhũ (Nguyễn Thị Kim Lý, 2012). Nhìn chung, giỗng Cúc cô Sơn La chưa có nhiều thông tin được ghi nhận cụ thé về loài cũng như mô tả đặc điểm hình thái.4 Giới thiệu về cây Cúc cỗ Sơn La 1.1 Nguồn gốc Dựa vào các nguồn thông tin tổng hợp khác nhau, có thể mô tả khái quát đặc điểm của Cúc cổ Sơn La như sau. Cúc cô Sơn La (tên khoa học: Chrysanthemum sp.
“Cúc Sơn La”) thuộc chi Chrysanthemum, có nguồn gốc từ vùng núi Tay Bắc, chủ yếu ở tinh Sơn La. 5 Cây Cúc cô Sơn La là cây thân gỗ, trồng lâu năm, cây trồng phát triển nhanh, càng lâu năm cây càng to và cho ra nhiều hoa, thời gian cây có nụ đến khi hoa tàn từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau.2 Đặc điểm thực vật học Dựa trên các nguồn thông tin tổng hợp khác nhau có thể mô tả khái quát đặc điểm của Cúc cô Sơn La như sau: - Thân: thuộc loại thân gỗ, chiều cao cây lên đến 2 m, phân nhiều cành nhánh. - Lá: lá đơn dạng xẻ thùy so le nhau, mép lá có răng cưa to bên viền, lá có màu xanh đậm, kích thước lá từ 8 — 9 cm. Bề mặt lá có nhiều lông tơ, lông tơ mặt đưới nhiều hơn mặt trên.
- Hoa: đặc trưng mau đỏ đô, có đường kính 3 — 5 cm, dạng cánh kép, hoa nở thành từng chùm.5 Điều kiện ngoại cảnh Hoa cúc là loại cây chịu nhiều tác động của các yếu tố ngoại cảnh như: ánh sáng, nhiệt độ, am độ, đất dai.1 Nhiệt độ Nhiệt độ là một trong những yếu tố quan trọng quyết định sự sinh trưởng, phát triên, nở hoa và chât lượng hoa cúc. Cây cúc là cây có nguôn gôc ôn đới nên chỉ ưa khí hậu mát mẻ. Nhiệt độ thích hợp cho cây sinh trưởng phát triển là từ 20 — 25°C. Cây chịu được nhiệt độ 10 — 35°C.
Nhiệt độ trên 35°C và dưới 10°C cúc sinh trưởng, phát triển kém. Ở thời kỳ cây con cúc can nhiệt độ cao hơn các thời kỳ khác. Đặc biệt, thời kỳ ra hoa nếu đảm bảo yêu cầu nhiệt độ cần thiết thì cúc sẽ nở hoa to và đẹp. Ban ngày, cây cần nhiệt độ cao hơn dé quang hợp, còn ban đêm nhiệt độ cao sẽ thúc đầy quá trình hô hấp làm tiêu hao các chất dự trữ trong cây (Nguyễn Thị Kim Lý, 2012).2 Ánh sáng Thời kỳ cây con, cây hoa cúc cần ít ánh sáng, đến giai đoạn phân cành cần nhiều ánh sáng dé quang hợp cung cấp chất hữu cơ cần thiết cho hoạt động sống của cây.
Họ cúc la cây ngắn ngày nên ánh sáng ảnh hưởng mạnh đến sự phân hóa mầm hoa va sự nở hoa. Chất lượng hoa cúc tốt nhất khi thời gian chiếu sáng từ 10 — 11 giờ (Phạm Văn Dué, 2005). Thời kỳ chuẩn bị phân cành: cây cần nhiều ánh sáng dé quang hợp tạo nên chất hữu cơ cần thiết cho hoạt động sống của cây, nhưng ánh sáng quá mạnh cũng làm cho cúc chậm lớn (Phạm Văn Dué, 2005).3 Đất và âm độ đất Hoa cúc trồng dựa trên nhiều loại đất khác nhau. Cây cúc sinh trưởng phát triển ở độ âm đất 60 — 70%, độ am không khí 60 — 65%.
Nếu độ âm trên 80%, cây sinh trưởng mạnh nhưng dễ bị mac một số bệnh nắm. Đặc biệt vào thời kỳ thu hoạch hoa cúc cần thời tiết khô ráo, nêu độ âm không khí quá cao sẽ làm hoa bị thối do nước đọng trong các tuyến mật của hoa và cây chứa nhiều nước dễ bị đồ non, lá dap nát, việc thu hoạch gặp nhiều khó khăn (Nguyễn Thi Kim Ly va ctv, 2012).2 Tình hình sản xuất hoa cúc ở Việt Nam Hoa cúc được du nhập vào Việt Nam từ thé ki 15, đến đầu thé ki 19 đã hình thành một số vùng chuyên canh nhỏ. một phần để chơi, một phần phục vụ việc cúng lễ và dùng làm dược liệu. Hiện nay, cây hoa cúc có mặt ở khắp nơi từ vùng núi cao đến vùng đồng bang, từ nông thôn đến thành thị.
Nếu xét về cơ cau chủng loại tat cả các loại hoa thì trước năm 1997 diện tích trồng hoa hồng nhiều nhất chiếm 31% nhưng từ năm 1998 trở lại đây diện tích hoa cúc đã vượt lên chiếm 42%, trong khi đó hoa hồng chỉ còn 29,4% 7 (Nguyễn Xuân Linh, 2000). Theo Đặng Văn Đông (2005), năm 2003 cả nước có 9.430 ha gồm hoa và cây cảnh các loại, sản lượng 482,6 tỷ đồng, trong đó hoa cúc là 1.484 ha cho giá trị sản lượng cao nhất 129,49 tỷ đồng và được phân bố nhiều tỉnh trong nước. Trong số những mặt hang hoa xuất khẩu thì hoa cúc vẫn chiếm ưu thé về kim ngạch với 4,4 triệu USD, tăng 46,5% so với cùng kỳ 2008. Hiện nay, hoa cúc trồng chậu va cắt cành rat phố biến ở nước ta, loài hoa này được ưa chuộng bởi màu sắc phong phú cũng như hình đáng và kích cỡ hoa rất đa dạng, được sản xuất chủ yếu tập trung ở các vùng hoa truyền thống như Đà Lạt (Lâm Đồng), làng hoa Sa Đéc (Đồng Tháp).
Lâm Đồng là những nơi lý tưởng cho việc sinh trưởng và phát triển của hầu hết các giống cúc được nhập từ nước ngoài vào. Hiện nay, đang có một sỐ công ty nước ngoài vào thuê đất lập doanh nghiệp hoặc liên doanh hợp tác sản xuất hoa dé đáp ứng được nhu cầu sản xuất và làm phong phú thêm các chủng hoa phục vụ các dịp lễ, tết truyền thống. Tại Lâm Đồng, các công ty nhập khâu như Công ty TNHH Dalat Hasfarm, Công ty CPCNSH Rừng hoa, Công ty TNHH Linh Ngọc, công ty TNHH Hoa Nhật Hoàng, Công ty TNHH TMDV Trường Hoàng, Công ty TNHH Appollo, công ty TNHH Trang trại Langbiang. luôn chủ động tìm kiếm thị trường, chủng loại hoa mới, chất lượng nhập khẩu về trồng tại thành phố Đà Lat và các huyện lân cận như Don Dương, Đức Trọng và Lạc Dương.
Năm 2019 tại tỉnh Lâm Đồng có 11 công ty nhập khẩu 30 chủng loại giống hoa với số lượng là 76,83 triệu cây, củ, ngọn, cành, hạt, cành hoa từ các nước Hà Lan, Pháp, NewZealand, Nhật Ban, Ý, Đan Mạch, Án Độ, Đài Loan, Trung Quốc, Israel, Indonesia, Singapore về gieo trồng trên điện tích 461 ha. Ngọn giống cúc nhập khâu với lượng nhập là 331.753 ngọn, chủ yếu nhập khâu khẩu từ các nước Nhật Bản, Hà Lan, Đan Mạch (Chi cục trồng trọt và bảo vệ thực vật tỉnh Lâm Đồng, 2019). Năm 2020 tại tỉnh Lâm Đồng có 12 công ty nhập khâu 33 chủng loại giống hoa với số lượng là 63,42 triệu cây, củ, ngọn, cành, hạt, cành hoa từ các nước Newzealand, Hà Lan, Pháp, Nhật Bản, Mỹ, Ý, Dan Mạch, Bi, Uc, An Độ, Đài Loan, Trung Quốc, Israel, Indonesia và Kenya về gieo trồng trên diện tích 322 ha (giảm so với năm 2019). Tuy nhiên, ngọn giống cúc nhập khẩu nhiều hơn so với năm 2019 với lượng nhập là 477.