Nghiên Cứu Nhóm Văn Bản Mân Hành Của Lý Văn Phức (1785-1849)

Luận án tiến sĩ phân tích nghiên cứu nhóm văn bản mân hành của lý văn phức 1785 1849, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp tri thức mới cho ngành.

• Tác giả: Phan Thị Thu Hiền
• Người hướng dẫn: PGS. Trịnh Khắc Mạnh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Hán Nôm
• Đề tài: Nghiên Cứu Nhóm Văn Bản Mân Hành Của Lý Văn Phức (1785-1849)
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Mục tiêu khoa học
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
• Cấu trúc của luận án
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.1.1. Nghiên cứu về sự nghiệp và trước tác của Lý Văn Phức
• 1.1.1.1. Các công trình biên mục, thư mục
• 1.1.1.2. Sách chuyên khảo, luận án
• 1.1.1.3. Các bài viết công bố trên tạp chí và kỷ yếu hội thảo
• 1.1.1.4. Biên dịch tác phẩm của Lý Văn Phức
• 1.1.2. Nghiên cứu về nhóm văn bản Mân hành
• 1.1.2.1. Các bộ thư mục
• 1.1.2.2. Sách chuyên khảo, luận án
• 1.1.2.3. Các bài viết công bố trên tạp chí và kỷ yếu hội thảo
• 1.1.2.4. Biên dịch, nghiên cứu nội dung tác phẩm Mân hành
• 1.1.3. Một số nhận xét
• 1.2. Định hướng nghiên cứu của đề tài
• 1.2.1. Các thuật ngữ trong luận án
• 1.2.2. Mục đích nghiên cứu của đề tài
• 1.2.3. Những đóng góp của đề tài
• 1.3. Tiểu kết Chương 1
• 2. Chương 2: KHẢO CỨU NHÓM VĂN BẢN MÂN HÀNH
• 2.1. Mô tả nhóm văn bản Mân hành
• 2.1.1. Loại 1 - văn bản ghi tiêu đề là "Mân hành"
• 2.1.2. Loại 2 - văn bản không ghi tiêu đề là "Mân hành"
• 2.2. Khảo sát ghi chép của 7 văn bản Mân hành
• 2.2.1. Chọn bản nền
• 2.2.2. Danh mục và số lượng bài trong 7 văn bản Mân hành
• 2.2.3. Cấu trúc văn bản Mân hành
• 2.3. Đối chiếu các văn bản Mân hành
• 2.3.1. Về số lượng và danh mục bài trong 7 văn bản Mân hành
• 2.3.2. Khảo sát dị văn trong những bài trùng nhau ở 7 văn bản Mân hành
• 2.4. Đặc điểm nhóm văn bản Mân hành
• 2.4.1. Thông tin niên đại
• 2.4.2. Thông tin bình duyệt
• 2.4.3. Thông tin chữ huý
• 2.5. Niên đại các bản sao và chọn bản tin cậy
• 2.5.1. Niên đại các bản sao
• 2.5.2. Chọn bản tin cậy (thiện bản)
• 2.6. Tiểu kết Chương 2
• 3. Chương 3: GIÁ TRỊ TƯ LIỆU LỊCH SỬ, VĂN HOÁ CỦA TÁC PHẨM MÂN HÀNH THI THOẠI TẬP
• 3.1. Tác phẩm MHTTT cung cấp tư liệu lịch sử về chuyến công cán năm 1831 của phái đoàn Việt Nam
• 3.1.1. Mục đích của chuyến đi Mân năm 1831
• 3.1.2. Các thành viên trong phái đoàn đi Mân năm 1831
• 3.1.3. Lịch trình của chuyến Mân hành
• 3.1.4. Diễn biến ngoại giao trong chuyến công cán đi Mân
• 3.1.4.1. Thái độ ứng xử của Trần Khải
• 3.1.4.2. Nguyện vọng lên tỉnh yết kiến quan Tổng đốc bị bác bỏ
• 3.1.4.3. Công quán lưu trú của đoàn Việt Nam có đề chữ "Di"
• 3.1.4.4. Nhận được đề nghị sao lục tên nhà vua vào bản tấu
• 3.2. Tác phẩm MHTTT cung cấp thông tin về địa lý khu vực, bộ máy chính trị và đời sống văn hoá của xã hội Trung Hoa đầu thế kỷ XIX
• 3.2.1. Các địa danh Trung Hoa trong tác phẩm MHTTT
• 3.2.2. Hệ thống quan chế và giới quan viên Trung Hoa qua tác phẩm MHTTT
• 3.2.2.1. Bộ máy quan chế triều nhà Thanh
• 3.2.2.2. Giới quan viên tỉnh Phúc Kiến
• 3.2.3. Đời sống văn hoá Trung Hoa qua tác phẩm MHTTT
• 3.2.3.1. Văn hoá trang phục
• 3.2.3.2. Phong tục kính trọng chữ viết
• 3.3. Tiểu kết Chương 3
• 4. Chương 4: GIÁ TRỊ VĂN CHƯƠNG CỦA TÁC PHẨM MÂN HÀNH THI THOẠI TẬP
• 4.1. Giá trị nội dung của tác phẩm MHTTT
• 4.1.1. Nhan đề và bài tựa của tác phẩm MHTTT
• 4.1.1.1. Nhan đề tác phẩm MHTTT
• 4.1.1.2. Bài tựa tác phẩm MHTTT
• 4.1.2. Cảm hứng học thuật kiến văn của Lý Văn Phức
• 4.1.3. Lòng trung quân và ý thức trách nhiệm của Lý Văn Phức
• 4.1.4. Ý thức tự tôn dân tộc của Lý Văn Phức
• 4.1.5. Tình cảm với quê hương và lòng hướng về nguồn cội
• 4.2. Giá trị hình thức nghệ thuật của tác phẩm MHTTT
• 4.2.1. Tính "kỷ sự" của một tập thơ văn nhật trình
• 4.2.2. Tính "chuyên đối" của một tập thơ văn bang giao
• 4.3. Tiểu kết Chương 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: Khảo sát dị văn bài trùng nhau trong 7 văn bản Mân hành
• PHỤ LỤC 2: Phiên dịch Mân hành thi thoại tập VHv
• Bản photocopy văn bản VHv

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Văn Bản Mân Hành của Lý Văn Phức

Nghiên cứu về Văn bản Mân Hành của Lý Văn Phức (1785-1849) là một mảng đề tài quan trọng trong việc tìm hiểu văn học sử Việt Nam. Các công trình nghiên cứu trước đây đã bước đầu giới thiệu về sự nghiệp và tác phẩm của ông, đặc biệt là những sáng tác trong các chuyến đi sứ. Tuy nhiên, vẫn còn thiếu những nghiên cứu chuyên sâu về văn bản học Hán Nôm, đặc biệt là về nhóm Văn bản Mân Hành đồ sộ. Việc xác định thiện bản, phiên dịch và đánh giá giá trị nội dung, nghệ thuật của nhóm văn bản này là vô cùng cần thiết. Như Từ điển văn học (bộ mới) đã viết: "Thơ văn chữ Hán của Lý Văn Phức viết trong dịp đi công cán ra nước ngoài đã cho người đọc hiểu được cảm xúc và suy nghĩ của tác giả trên con đường sứ trình...". Nghiên cứu này sẽ góp phần làm sáng tỏ hơn về thân thế, sự nghiệp và tư tưởng của nhà thơ Lý Văn Phức.

1.1. Tổng Quan Sự Nghiệp Văn Chương Lý Văn Phức

Lý Văn Phức không chỉ là một nhà thơ mà còn là một nhà ngoại giao nổi tiếng thời nhà Nguyễn. Các tác phẩm của ông, đặc biệt là Tây Hành Kiến Văn Kỷ Lược và Mân Hành Thi Thoại Tập, ghi lại những trải nghiệm và suy tư của ông trong các chuyến đi sứ. Việc nghiên cứu sự nghiệp của Lý Văn Phức giúp ta hiểu rõ hơn về bối cảnh lịch sử, xã hội và văn hóa của Việt Nam đầu thế kỷ 19. Ngoài ra, một số tác phẩm của Lý Văn Phức vẫn chưa được nghiên cứu chuyên sâu, nên việc nghiên cứu này cần được chú trọng hơn. Các nghiên cứu văn học cần làm rõ những đóng góp của ông cho văn học Việt Nam.

1.2. Các Công Trình Biên Mục Về Lý Văn Phức

Các công trình biên mục, thư mục đóng vai trò quan trọng trong việc giới thiệu và hệ thống hóa các tác phẩm của Lý Văn Phức. Các công trình tiêu biểu như "Lược truyện các tác gia Việt Nam" của Trần Văn Giáp, "Thư mục sách Hán Nôm" của Dương Thái Minh, và "Di sản Hán Nôm Việt Nam - Thư mục đề yếu" đã cung cấp những thông tin ban đầu về cuộc đời, sự nghiệp và các tác phẩm chính của ông. Những công trình này, tuy nhiên, vẫn còn hạn chế và cần được bổ sung thêm thông tin.

II. Thách Thức Thiếu Nghiên Cứu Sâu Về Văn Bản Mân Hành

Mặc dù có nhiều công trình nghiên cứu về Lý Văn Phức, song sự chú ý dành cho nhóm Văn bản Mân Hành vẫn còn hạn chế. Hiện nay, số lượng nghiên cứu chuyên sâu về văn bản học, phiên dịch, và phân tích giá trị nội dung, nghệ thuật của nhóm văn bản này còn ít. Điều này gây khó khăn cho việc tiếp cận và đánh giá toàn diện di sản văn học của ông. Cần có những nghiên cứu chuyên sâu hơn để làm sáng tỏ những giá trị lịch sử, văn hóa, và văn chương ẩn chứa trong nhóm Văn bản Mân Hành.

2.1. Vấn Đề Về Xác Định Thiện Bản Văn Bản Mân Hành

Một trong những thách thức lớn nhất trong nghiên cứu Văn bản Mân Hành là xác định thiện bản (văn bản đáng tin cậy). Do có nhiều bản sao chép khác nhau, việc đối chiếu, so sánh và phân tích dị văn là vô cùng cần thiết để lựa chọn ra bản có giá trị nhất. Xác định thiện bản có vai trò quan trọng trong việc đảm bảo tính chính xác và khách quan của các nghiên cứu về sau. Việc này đòi hỏi kiến thức sâu rộng về Hán Nôm và sự tỉ mỉ, cẩn trọng trong quá trình nghiên cứu.

2.2. Hạn Chế Trong Việc Dịch Thuật Văn Bản Mân Hành

Việc dịch thuật Văn bản Mân Hành cũng gặp nhiều khó khăn do tính chất cổ kính của ngôn ngữ và sự phức tạp của nội dung. Nhiều đoạn văn còn chứa đựng những điển tích, điển cố, đòi hỏi người dịch phải có kiến thức uyên bác về lịch sử, văn hóa Trung Hoa và Việt Nam. Hơn nữa, việc truyền tải được tinh thần và phong cách nghệ thuật của Lý Văn Phức cũng là một thách thức không nhỏ. Cần có những bản dịch chất lượng cao, chú trọng đến cả tính chính xác và tính thẩm mỹ.

III. Cách Tiếp Cận Nghiên Cứu Văn Bản Học Nhóm Mân Hành

Nghiên cứu này tập trung vào phương pháp tiếp cận văn bản học Hán Nôm để giải quyết những thách thức trên. Quá trình này bao gồm việc hệ thống hóa, đối chiếu, so sánh, và phân tích dị văn giữa các bản Văn bản Mân Hành. Mục tiêu là xác định thiện bản, phục vụ cho việc phiên dịch và nghiên cứu sâu hơn về nội dung, nghệ thuật của tác phẩm. Cách tiếp cận này sẽ góp phần làm sáng tỏ hơn về giá trị đích thực của di sản văn học Lý Văn Phức.

3.1. Hệ Thống Hóa Các Văn Bản Mân Hành Hiện Có

Bước đầu tiên trong nghiên cứu này là hệ thống hóa tất cả các Văn bản Mân Hành hiện đang được lưu trữ tại các thư viện, viện nghiên cứu. Việc này bao gồm việc thu thập thông tin về nguồn gốc, niên đại, hình thức, nội dung và các đặc điểm khác của từng văn bản. Một hệ thống dữ liệu đầy đủ và chính xác sẽ tạo nền tảng vững chắc cho các bước nghiên cứu tiếp theo. cần ghi chép lại thông tin đầy đủ về nguồn gốc văn bản.

3.2. Đối Chiếu và So Sánh Các Dị Bản Mân Hành

Sau khi hệ thống hóa, các Văn bản Mân Hành sẽ được đối chiếu và so sánh một cách kỹ lưỡng. Quá trình này nhằm phát hiện ra những điểm tương đồng và khác biệt giữa các dị bản, từ đó đánh giá độ tin cậy của từng văn bản. Việc phân tích dị văn cần được thực hiện một cách khách quan và khoa học, dựa trên kiến thức chuyên môn vững chắc về văn bản học Hán Nôm.

IV. Giải Pháp Phân Tích Giá Trị Lịch Sử Văn Hóa Văn Chương

Nghiên cứu không chỉ dừng lại ở việc xác định thiện bản mà còn đi sâu vào phân tích giá trị lịch sử, văn hóa, và văn chương của Văn bản Mân Hành. Tác phẩm này cung cấp những thông tin quý giá về chuyến đi công cán năm 1831, về bối cảnh xã hội, chính trị, và văn hóa của Việt Nam và Trung Quốc đầu thế kỷ 19. Đồng thời, nghiên cứu còn khám phá những giá trị nghệ thuật độc đáo trong thơ văn của Lý Văn Phức.

4.1. Giá Trị Tư Liệu Lịch Sử Từ Mân Hành Thi Thoại Tập

Mân Hành Thi Thoại Tập cung cấp tư liệu lịch sử về chuyến công cán năm 1831 của phái đoàn Việt Nam. Mục đích chuyến đi là hộ tống người nước Thanh là Giám sinh Trần Khải cùng gia quyến gặp nạn gió bão dạt vào vùng biển Bình Định trở về trên con thuyền Thụy Long. Tác phẩm còn mô tả chi tiết lịch trình, diễn biến ngoại giao và thái độ ứng xử của các thành viên trong phái đoàn. Việc phân tích những thông tin này giúp ta hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa Việt Nam và Trung Quốc trong bối cảnh lịch sử cụ thể.

4.2. Thông Tin Địa Lý Văn Hóa Xã Hội Trung Hoa Đầu Thế Kỷ XIX

Tác phẩm MHTTT không chỉ ghi lại những sự kiện lịch sử mà còn cung cấp thông tin về địa lý khu vực, bộ máy chính trị và đời sống văn hoá của xã hội Trung Hoa đầu thế kỷ XIX. Tác phẩm mô tả các địa danh, hệ thống quan chế, giới quan viên tỉnh Phúc Kiến và các phong tục tập quán của người dân Trung Hoa. Việc nghiên cứu những thông tin này giúp ta có cái nhìn toàn diện hơn về xã hội Trung Quốc đương thời.

V. Ứng Dụng Giới Thiệu Giá Trị Văn Chương Lý Văn Phức

Kết quả nghiên cứu sẽ được ứng dụng để giới thiệu rộng rãi giá trị văn chương của Lý Văn Phức đến công chúng. Bản dịch Văn bản Mân Hành sẽ được công bố, kèm theo những phân tích, bình luận sâu sắc. Nghiên cứu này cũng có thể được sử dụng trong việc biên soạn giáo trình, tài liệu tham khảo cho sinh viên, học viên cao học ngành Hán Nôm, Văn học, và Lịch sử. Từ đó, góp phần bảo tồn và phát huy di sản văn hóa của dân tộc.

5.1. Giá Trị Nội Dung Cảm Hứng Học Thuật Kiến Văn

Giá trị nội dung của Mân Hành Thi Thoại Tập thể hiện qua cảm hứng học thuật kiến văn của Lý Văn Phức. Tác phẩm không chỉ là một nhật trình ghi lại những sự kiện mà còn là một cuốn sách ghi chép kiến thức về địa lý, lịch sử, văn hóa của Trung Hoa. Bên cạnh đó, lòng trung quân, ý thức trách nhiệm và ý thức tự tôn dân tộc cũng được thể hiện rõ nét trong tác phẩm.

5.2. Giá Trị Nghệ Thuật Tính Kỷ Sự và Chuyên Đối

Giá trị hình thức nghệ thuật của Mân Hành Thi Thoại Tập thể hiện qua tính "kỷ sự" của một tập thơ văn nhật trình và tính "chuyên đối" của một tập thơ văn bang giao. Tác phẩm không chỉ ghi lại những sự kiện một cách khách quan mà còn thể hiện những cảm xúc, suy tư của tác giả. Đồng thời, tác phẩm cũng là một tài liệu quý giá về hoạt động bang giao giữa Việt Nam và Trung Quốc.

VI. Kết Luận Hướng Đi Mới Cho Nghiên Cứu Văn Học Sử

Nghiên cứu về nhóm Văn bản Mân Hành của Lý Văn Phức mở ra những hướng đi mới cho việc nghiên cứu văn học sử Việt Nam. Việc tiếp cận theo hướng văn bản học không chỉ giúp ta hiểu rõ hơn về tác phẩm mà còn cung cấp những thông tin quý giá về lịch sử, văn hóa, và xã hội. Hy vọng rằng, nghiên cứu này sẽ góp phần khơi gợi sự quan tâm của giới nghiên cứu và công chúng đối với di sản văn học của Lý Văn Phức và các tác gia Hán Nôm khác.

6.1. Vai Trò Của Nghiên Cứu Hán Nôm Trong Văn Học Việt Nam

Nghiên cứu Hán Nôm đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa của dân tộc. Nhiều tác phẩm văn học quý giá được viết bằng chữ Hán và chữ Nôm, chứa đựng những giá trị lịch sử, văn hóa, và nghệ thuật to lớn. Việc nghiên cứu, dịch thuật và giới thiệu những tác phẩm này giúp ta hiểu rõ hơn về quá khứ, từ đó xây dựng một tương lai tốt đẹp hơn. Cần có sự đầu tư và quan tâm hơn nữa đối với lĩnh vực nghiên cứu Hán Nôm.

6.2. Tiếp Tục Nghiên Cứu và Khám Phá Các Tác Phẩm Hán Nôm Khác

Nghiên cứu về Văn bản Mân Hành chỉ là một bước khởi đầu. Vẫn còn rất nhiều tác phẩm Hán Nôm khác chưa được nghiên cứu và khám phá. Cần có những nỗ lực không ngừng để bảo tồn, phát huy và lan tỏa những giá trị văn hóa quý giá của dân tộc. Hy vọng rằng, thế hệ trẻ sẽ tiếp nối truyền thống yêu văn hóa và say mê nghiên cứu Hán Nôm.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu văn học bang giao và hệ thống thư tịch đi sứ (Yên hành lục) giữ vị trí trung tâm trong việc tái hiện diện mạo lịch sử, chính trị, ngoại giao và tư tưởng của Việt Nam thời trung đại. Dưới triều Nguyễn, các sứ đoàn không chỉ thực thi nhiệm vụ triều cống, bang giao theo định kỳ mà còn đảm trách nhiều chuyến hải trình công cán đặc biệt. Lý Văn Phức (1785–1849, tự Lân Chi, hiệu Khắc Trai, Tô Xuyên) là một danh sĩ, nhà ngoại giao xuất sắc trải qua ba triều vua Minh Mệnh, Thiệu Trị và Tự Đức, với kỷ lục thực hiện 11 chuyến công cán hải ngoại trong vòng 10 năm. Năm Tân Mão (1831), nhận lệnh vua Minh Mệnh, Lý Văn Phức cùng hai phái viên Cao Hữu Dực và Trần Văn Trung chỉ huy thuyền Thụy Long phụng mệnh hộ tống Giám sinh nhà Thanh là Trần Khải cùng thân quyến bị bão dạt vào vùng biển Bình Định hồi hương về đất Mân (tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc) – đồng thời cũng là nguyên quán sáu đời trước của dòng họ Lý.

Khoảng trống học thuật (research gap) cốt lõi mà luận án giải quyết xuất phát từ sự bất đối xứng sâu sắc trong lịch sử nghiên cứu tác gia Lý Văn Phức suốt hơn nửa thế kỷ:

• Trong khi mảng sáng tác chữ Nôm (Nhị thập tứ hiếu diễn ca, Tây Sương diễn âm, Ngọc Kiều Lê tân truyện, Nhị độ mai) được Dương Quảng Hàm (1945), Hoa Bằng (1953), Lê Trí Viễn và Hoàng Ngọc Phách (1972) khảo cứu, phiên dịch công phu, thì bộ phận trước tác chữ Hán đồ sộ (chiếm 16 thi tập với hơn 1.075 bài thơ) lại bị xem nhẹ hoặc chỉ dùng làm tài liệu tham khảo phụ trợ.
• Riêng đối với nhóm văn bản sáng tác trong chuyến đi Mân năm 1831, các công trình trước đây của Trịnh Khắc Mạnh (2012) hay Phạm Văn Ánh (2017) mới dừng lại ở mức độ tổng thuật danh mục sơ bộ hoặc khảo sát đơn lẻ từng bản rời rạc. Giới học thuật hoàn toàn khuyết thiếu một công trình văn bản học toàn diện nhằm đối đối chiếu toàn bộ 7 dị bản hiện còn, giám định niên đại, tầm nguyên quá trình truyền bản, xác lập "thiện bản" (bản tin cậy tối ưu) và tiến hành phiên dịch, chú giải hoàn chỉnh tác phẩm Mân hành thi thoại tập (MHTTT).
• Tác phẩm này trước đây thường bị đánh giá phiến diện theo góc nhìn định kiến xã hội học dung tục (tiêu biểu như nhận định của Vũ Ngọc Phan năm 1960 cho rằng thơ văn chữ Hán của Lý Văn Phức "chủ yếu là thù ứng, ngâm vịnh hoa nguyệt, tả cảnh nhiều tả tình ít, thiếu tính chiến đấu"), bỏ qua giá trị sử liệu bang giao đa phương và ý thức tự tôn dân tộc sâu sắc.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và giả thuyết khoa học (Hypotheses - H) được xác lập:

• RQ1: Nhóm văn bản Mân hành hiện lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm có cấu trúc truyền bản, số lượng tác phẩm và hệ thống dị văn biến đổi như thế nào qua các bản sao chép tay?
• RQ2: Căn cứ trên các tiêu chí văn bản học Hán Nôm (niên đại, chữ húy, tính hoàn chỉnh của văn bản, lời bình duyệt), văn bản nào hội đủ điều kiện để xác lập làm bản nền và thiện bản tin cậy nhất?
• RQ3: Tác phẩm MHTTT phản ánh những giá trị sử liệu, chính trị, ngoại giao và văn hóa gì về quan hệ Việt - Thanh và mạng lưới giao lưu khu vực Đông Á (tiếp xúc sứ giả Lưu Cầu) đầu thế kỷ XIX?
• RQ4: Chiều sâu tư tưởng của Lý Văn Phức, đặc biệt là diễn ngôn "Hoa - Di chi biện" và ý thức cội nguồn dân tộc, định vị vị thế văn học bang giao của ông như thế nào trong tiến trình văn học trung đại Việt Nam?
• H1: Toàn bộ 7 văn bản chép tay của Mân hành quy về 2 hệ thống truyền bản chính, trong đó bản mang ký hiệu VHv.2258 là văn bản nguyên vẹn và xác thực nhất phản ánh trực tiếp nguyên tác năm 1831.
• H2: MHTTT không chỉ là tập thơ thù ứng du ký thuần túy mà là một tập "thơ văn nhật trình - bang giao" mang tính kỷ sự chuẩn xác, cung cấp nguồn tư liệu lịch sử sơ cấp độc bản về ngoại giao hàng hải và thể chế quan lại triều Thanh.
• H3: Luận điểm Di biện luận trong tác phẩm thể hiện bước chuyển biến tư tưởng mang tính bước ngoặt: dùng chính chuẩn mực văn hóa Nho gia chính thống để khẳng định tư cách "văn hiến chi bang" của Việt Nam, thách thức thuyết "Trung Hoa trung tâm luận" (Sinocentrism) của triều đình Mãn Thanh.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp liên ngành: Lý thuyết Văn bản học Hán Nôm cổ điển kết hợp Phương pháp phả hệ văn bản (Stemmatics), Lý thuyết Văn học bang giao/Yên hành lục Đông Á, và Lý thuyết Tiếp biến văn hóa - Tự ý thức dân tộc (Cultural Identity and Acculturation). Luận án khảo sát toàn diện 7 đơn vị thư tịch chép tay với 115 thi văn đề mục, xác lập số lượng 94 bài thơ văn độc lập của Lý Văn Phức, phiên dịch và chú giải trọn vẹn văn bản VHv.2258 dày 102 trang, mở rộng phạm vi không gian nghiên cứu từ hải trình Bình Định - Trà Sơn qua vùng biển Quảng Đông đến Phúc Châu (Phúc Kiến) trong khung niên đại mùa thu - đông năm 1831.

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu về Lý Văn Phức và trước tác của ông đã trải qua hơn một thế kỷ với nhiều luồng quan điểm và phương cận học thuật đa dạng:

                          TIẾN TRÌNH NGHIÊN CỨU LÝ VĂN PHỨC & MÂN HÀNH
1. Thư mục & Tiểu sử                   2. Nghiên cứu Nội dung & Phê bình        3. Văn bản học & Quốc tế hóa
- Trần Văn Giáp (1959, 1975)           - Vũ Ngọc Phan (1960): Xã hội học        - Trịnh Khắc Mạnh (2010, 2012)
- Dương Thái Minh (1972)               - Hoa Bằng (1953): Nho học thuần túy     - Nguyễn Thị Ngân (2004, 2009)
- Ngô Đức Thọ (1993)                   - Nguyễn Đổng Chi (1982): Ngoại giao     - Trần Ích Nguyên (2008, 2011, 2018)
- Phạm Văn Ánh (2017)                  - Trần Hải Yến (2004, 2017): Đạo đức     - Hạ Lộ (2013), Dương Đại Vệ (2014)

Luồng nghiên cứu thư mục học và tiểu sử tác gia khởi đầu từ công trình Lược truyện các tác gia Việt Nam của Trần Văn Giáp (1959), khẳng định: "Lý Văn Phức là người đi ra ngoài nhiều, mắt thấy, tai nghe những điều kỳ lạ đều ghi chép thành sách", ghi nhận 12 tác phẩm. Đến Thư mục sách Hán Nôm của Dương Thái Minh (1972) và Di sản Hán Nôm Việt Nam - Thư mục đề yếu do Trần Nghĩa và François Gros chủ biên (1993), số lượng tác phẩm của Lý Văn Phức được nâng lên 20 tác phẩm trong khoảng 50 ký hiệu sách. Năm 2017, Phạm Văn Ánh công bố công trình khảo sát 19 tác phẩm lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm, nâng tổng số trước tác hiện còn lên 27 tập với khoảng 1.075 bài thơ chữ Hán, khẳng định vị thế tác gia lớn của nửa đầu thế kỷ XIX.

Luồng nghiên cứu phê bình văn học và tư tưởng ghi nhận những tranh biện học thuật gay gắt. Một bên là quan điểm phê bình mang tính xã hội học giai cấp của Vũ Ngọc Phan trong Sơ thảo lịch sử văn học Việt Nam (1960), khi cho rằng thơ văn chữ Hán của Lý Văn Phức "toàn nói về các cuộc hành trình, tả phong cảnh nước ngoài những khi đi sứ", thể hiện "tinh thần nhịn nhục, chịu đựng của con người nho sĩ thuộc dòng đại quý tộc... thiếu tính đấu tranh". Đối lập hoàn toàn với nhận định này, các học giả thời kỳ đổi mới như Nguyễn Đổng Chi (1982) với Lý Văn Phức - ngòi bút đấu tranh ngoại giao xuất sắc thời Nguyễn và Trần Hải Yến trong Từ điển văn học (Bộ mới, 2004) đã chứng minh Lý Văn Phức là cây bút tài hoa, phản ánh chân thực tâm thế của kẻ sĩ Việt Nam trước thế giới bên ngoài, mang tinh thần tự tôn dân tộc và tư tưởng ngoại giao độc lập.

Về phương diện quốc tế, giới Hán học khu vực Đông Á dành sự chú ý đặc biệt cho Lý Văn Phức. Giáo sư Trần Ích Nguyên (Đại học Thành Công, Đài Loan) qua hàng loạt công trình chuyên khảo tiêu biểu như Quá trình đi sứ Bắc của Lý Văn Phức và mối quan hệ với văn học Trung Quốc (2008), Thuật bàn về tư liệu sách chữ Hán ở Việt Nam (2011) và Thư tịch Trung Quốc và thơ văn đi sứ Trung Hoa thời Nguyễn (2018) đã so sánh lộ trình và hồn thơ giữa Lý Văn Phức với Tiến sĩ Đài Loan Thái Đình Lan (1801–1859), khai thác văn hóa ẩm thực và diễn ngôn Hoa Di chi biện. Tại Trung Quốc, Lưu Ngọc Quân (2010) đánh giá Lý Văn Phức là tác gia có nhiều trước tác đi sứ nhất triều Minh Mệnh với 8 tập thơ văn Bắc sứ; Hạ Lộ (2013) nghiên cứu sâu 4 chuyến đi Quảng Đông - Áo Môn (Macau) và thi xã Kỳ Anh hội/Quần anh hội tại chùa Hải Châu; Dương Đại Vệ (2014) hoàn thành luận văn thạc sĩ chuyên sâu về 6 chuyến đi sứ phương Bắc của ông.

So sánh với các nghiên cứu Yên hành lục quốc tế (như Nhiệt Hà nhật ký của Park Ji-won / Phác Chỉ Nguyên triều Triều Tiên, hay sứ trình văn học Lưu Cầu), luận án của Phan Thị Thu Hiền đã định vị chính xác khoảng trống: Nhóm văn bản Mân hành năm 1831 chưa từng được nghiên cứu hệ thống về mặt văn bản học. Bằng việc xử lý trọn vẹn 7 văn bản chép tay, đối chiếu dị văn và công bố bản dịch hoàn chỉnh, luận án đã đưa văn bản MHTTT từ vị trí tài liệu tham khảo thứ cấp trở thành đối tượng nghiên cứu văn bản học - sử liệu học độc lập, đóng góp trực tiếp vào mạng lưới nghiên cứu văn học đi sứ Đông Á.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra những đóng góp đột phá về mặt lý luận văn bản học và lý thuyết diễn ngôn văn hóa:

1. Mở rộng lý thuyết Phả hệ văn bản học Hán Nôm (Stemmatology in Sinographic Texts): Vận dụng xuất sắc nguyên lý giám định văn bản cổ điển phương Đông kết hợp với phương pháp phân tích hình học văn bản hiện đại. Luận án xây dựng quy trình 4 bước thẩm định thiện bản cho các tập thơ văn đi sứ chép tay nhiều dị bản: (1) Khảo sát ngoại diên hình thức và chữ húy; (2) Thống kê tần suất và trật tự tác phẩm; (3) Tầm nguyên dị văn ngữ nghĩa; (4) Đối chiếu lịch sử truyền bản.
2. Tái định hình Lý thuyết Trật tự Hoa - Di (Reconstructing the Hua-Yi Paradigm): Thách thức quan điểm truyền thống của John K. Fairbank và Wang Gungwu về mô hình triều cống đơn nguyên áp đặt từ Trung Hoa. Qua văn bản Di biện luận, luận án minh chứng cho luận điểm: Kẻ sĩ Việt Nam thế kỷ XIX đã thực hiện một cuộc tái định nghĩa quyền lực biểu trưng. Lý Văn Phức khẳng định tính chất "Hoa" hay "Di" không phụ thuộc vào ranh giới địa lý hay huyết thống cai trị của triều đình phong kiến Trung Hoa, mà được đo lường bằng chuẩn mực văn hiến, y quan, lễ nhạc và đạo đức Nho gia chính thống. Đây là một bước chuyển biến mô hình (paradigm shift) sâu sắc trong tư tưởng bang giao Việt Nam.

Hệ thống luận điểm lý thuyết (Propositions - P) được đúc kết:

• P1: Trong hệ thống văn bản chép tay trung đại, số lượng bài và trật tự biên tập phản ánh trực tiếp các giai đoạn "định bản" (textual stabilization) khác nhau dưới sự can thiệp của tác giả hoặc mạng lưới văn nhân bình duyệt.
• P2: Sự hiện diện của các bài thơ xướng họa phụ chép (phụ lục) là chỉ dấu xác định môi trường giao lưu văn hóa liên quốc gia (transnational literati network) hơn là sự xáo trộn văn bản thuần túy.
• P3: Diễn ngôn tự tôn dân tộc trong thơ văn đi sứ triều Nguyễn phát triển từ phản kháng cảm tính sang hệ thống lập luận triết học văn hóa có tính tự giác cao.

                           KHUNG PHÂN TÍCH TÍCH HỢP LIÊN NGÀNH

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba trụ cột:

• Trụ cột 1 - Văn bản học thực chứng (Textual Positivism): Khảo cứu định lượng toàn diện 7 dị bản, bóc tách cấu trúc từng trang sách, nhận diện 115 đề mục, phân loại thành 2 nhóm văn bản (ghi tiêu đề Mân hành và không ghi tiêu đề Mân hành).
• Trụ cột 2 - Sử liệu học đối chiếu (Comparative Historiography): Đối sánh chéo từng chi tiết sự kiện trong MHTTT với chính sử triều Nguyễn (Đại Nam thực lục) và chính sử triều Thanh (Đạo Quang thực lục), xác thực danh tính đoàn tùy tùng, lộ trình di chuyển và các va chạm ngoại giao thực tế.
• Trụ cột 3 - Thi pháp học thể loại (Genre Poetics): Khai phóng hai đặc tính cốt lõi cấu thành phong cách nghệ thuật MHTTT: Tính "kỷ sự" của thể loại nhật ký hành trình bằng thơ văn và Tính "chuyên đối" của văn học thù tạc bang giao.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường phương pháp luận Thực tế học phê phán (Critical Realism) kết hợp với Diễn giải học văn bản (Textual Hermeneutics), bảo đảm tính khách quan tuyệt đối trong giám định văn bản và tính sâu sắc trong phân tích nội dung. Thiết kế nghiên cứu đa tầng được triển khai:

• Tầng vĩ mô (Macro-level): Khảo sát toàn bộ kho lưu trữ Hán Nôm tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm, đối chiếu các bộ thư mục quốc gia (Thư viện Quốc gia, Viện Văn học, Viện Sử học).
• Tầng trung mô (Meso-level): Phân tích hệ thống 7 ký hiệu sách, lập bảng đối chiếu ma trận 115 đơn vị tác phẩm.
• Tầng vi mô (Micro-level): Rà soát từng chữ húy kỵ, khảo sát từng dị văn, biến thể từ vựng, dị tự và các đoạn bị chép sót hoặc bổ sung.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình xử lý văn bản học được thực hiện qua 4 giai đoạn nghiêm ngặt:

1. Giai đoạn Thẩm tra và Mô tả vật lý: Xác định kích thước khổ giấy, tình trạng lưu trữ, kiểu chữ (khải thư, hành thư, hành thảo), dấu cú đậu, ranh giới giữa phần dẫn (tiểu tự) và chính văn.
2. Giai đoạn Giám định Niên đại và Chữ húy: Rà soát chữ húy của các hoàng đế triều Nguyễn (Gia Long - Chủng, Ánh; Minh Mệnh - Đảm; Thiệu Trị - Dung; Tự Đức - Thì). Xác định niên đại terminus post quem và terminus ante quem của từng bản chép.
3. Giai đoạn Khảo sát Dị văn và Lập bảng Đối chiếu: Lập bảng biểu thống kê 115 bài qua 7 văn bản, ghi chú chính xác số tờ/trang xuất hiện (ví dụ: Di biện xuất hiện tại VHv.2258 trang 18b, A.1990 trang 12b, A.2953 trang 24a, A.1291 trang 23a, A.1250 trang 13b, VHv.110 trang 54a, VHv.1146 trang 73a).
4. Giai đoạn Lựa chọn Thiện bản và Dịch thuật Chú giải: Thiết lập nguyên tắc chọn bản nền khoa học, hiệu khám văn bản và thực hiện bản dịch ngữ văn học trung thành với nguyên tác, kèm theo hệ thống cước chú nhân danh, địa danh, thư danh và điển tích lịch sử.

                           QUY TRÌNH THỰC HIỆN NGHIÊN CỨU VĂN BẢN HỌC

Data và phân tích

Dữ liệu nghiên cứu bao gồm 7 bản chép tay với các thông số vật lý và thư mục học cụ thể:

Ký hiệu văn bản	Tên ghi trên văn bản	Số trang (tờ)	Khổ sách (cm)	Thể chữ	Đặc điểm cấu trúc & Bình duyệt
VHv.2258	Mân hành thi thoại tập	102 tr (51 tờ)	28 x 18	Hành thư / Khải	Đủ tựa, đề niên đại Minh Mệnh 12 (1831); chứa trọn vẹn 94 tác phẩm của Lý Văn Phức + phụ chép Hà Tông Quyền (1833). Được chọn làm Bản nền & Thiện bản.
A.1990	Mân hành thi thoại tập	72 tr (36 tờ)	25 x 16	Hành thảo	Nhiều dị tự, có bài chép sót bổ sung ngoài lề (Đề Lai Tham quân tiểu ảnh); kèm Tây hành thi lược (1830).
A.2953	Mân hành thi thoại tập	104 tr (52 tờ)	25 x 16	Khải thư	Chép liền lời dẫn và thơ; có lời bình duyệt của Phan Huy Chú (Lâm Khanh), Trịnh Tư Thai, Mậu Liên Tiên.
A.1291	Mân hành tập vịnh	110 tr (55 tờ)	30 x 22	Khải thư	Trình bày đẹp, đài cao tên bài; có ghi tên 3 văn nhân bình duyệt; kết thúc bằng bài tiễn của Ngô Hy Phan.
A.1250	Mân hành thi tập	106 tr (53 tờ)	28 x 18	Khải thư	Gộp 3 tập: Mân hành thi tập, Đông hành thi thuyết thảo, Chu Nguyên tập vịnh thảo; ghi tiểu sử tóm tắt ở tờ 1a.
VHv.110	Chu Nguyên tập vịnh thảo	148 tr (74 tờ)	25 x 17	Khải thư	Văn bản hỗn hợp gộp 3 tập; phần Mân hành từ tr. 37a–62b; có bài tựa của Mậu Liên Tiên (1833) và lời bình ở lề trên.
VHv.1146	Chu Nguyên tập vịnh thảo	210 tr (105 tờ)	25 x 14	Khải thư	Văn bản hỗn hợp gộp 3 tập; phần Mân hành từ tr. 49b–86b; trật tự bài trùng khớp hoàn toàn với VHv.110.

Căn cứ xác lập Thiện bản (VHv.2258):

1. Về tính toàn vẹn: VHv.2258 là một trong hai bản hiếm hoi lưu giữ đầy đủ nhất 94 sáng tác của Lý Văn Phức cùng toàn bộ lời tựa, lời dẫn đầu bài và chú thích cuối bài (bản A.1990 tuy đủ số lượng nhưng chép vội bằng chữ hành thảo, sai sót nhiều và phải chép bù bài sót).
2. Về niên đại tuyệt đối: VHv.2258 là văn bản duy nhất ghi rõ dòng lạc khoản niên đại: "Minh Mệnh thập nhị niên đông nguyệt chi cát" (Ngày tốt, tháng mùa đông năm Minh Mệnh thứ 12 - 1831), chứng minh đây là bản sao trực tiếp từ tập bản thảo gốc của tác giả ngay sau khi hoàn thành chuyến đi.
3. Về tính quy chuẩn văn bản: Chữ viết rõ ràng, cách phân dòng, thụt lùi đầu dòng giữa thi đề, thi dẫn và thi khúc đạt chuẩn mực thư pháp quan phương triều Nguyễn.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Minh định hệ thống truyền bản và số lượng tác phẩm: Xác lập chính xác tổng số 115 đề mục xuất hiện trong toàn bộ 7 văn bản, phân định rõ ràng 94 tác phẩm do Lý Văn Phức trực tiếp sáng tác và 21 tác phẩm xướng họa, đề tặng phụ chép của các thành viên sứ đoàn Việt Nam (Cao Hữu Dực, Trần Văn Trung) cùng các quan viên, danh sĩ triều Thanh (Lai Canh, Vương Hương Tuyết, Hoàng Tâm Trai, Tiền Nghiên Khê, Hứa Thiếu Ngạc, Tôn Thịnh Thiều).
2. Khám phá sử liệu độc bản về sự biến ngoại giao "Chữ Di tại công quán": Luận án phục dựng chi tiết cuộc đụng độ ngoại giao căng thẳng tại dịch quán tỉnh Phúc Kiến qua tác phẩm Di biện luận và bài thơ Đ抵 công quán kiến đề Di tự tác (Đến công quán thấy đề chữ Di, làm thơ). Khi phát hiện nhà nghỉ dành cho phái đoàn Việt Nam bị quan lại địa phương treo biển đề chữ "Di quán" (夷館 - nhà quán cho mọi rợ), Lý Văn Phức đã kiên quyết không chịu vào lưu trú, lập tức thảo bài biện luận đanh thép chỉ rõ: "Nước Việt Nam ta ngày nay... về chính trị, phong tục noi theo Hán Đường, về văn học khảo cứu theo Chu Lục... sao lại coi là Di?". Hành động này buộc Tổng đốc Mân Triết và Tuần phủ Phúc Kiến phải lập tức tháo dỡ biển hiệu, công khai xin lỗi và đổi lại thể thức tiếp đón bình đẳng.
3. Phục dựng mạng lưới giao lưu quốc tế với Sứ thần Lưu Cầu (Ryukyu): Khai thác bài thơ và bài dẫn Kiến Lưu Cầu quốc sứ giả tịnh dẫn (Gặp sứ giả nước Lưu Cầu cùng lời dẫn), luận án cung cấp tư liệu lịch sử vô giá chứng minh mối quan hệ tiếp xúc ngoại giao gián tiếp giữa Việt Nam và Vương quốc Lưu Cầu (nay thuộc Okinawa, Nhật Bản) tại đất Mân vào năm 1831, khẳng định truyền thống cứu hộ hàng hải nhân đạo kết hợp thương mại và ngoại giao của vương triều Nguyễn.
4. Bác bỏ định kiến xã hội học về "tính thụ động giai cấp" của Lý Văn Phức: Luận án chứng minh thế giới quan của Lý Văn Phức không hề bảo thủ, tiêu cực. Trái lại, ông thể hiện nhãn quan sắc bén của một nhà địa chính trị khi ghi chép tỉ mỉ cấu trúc quan chế tỉnh Phúc Kiến, các cứ điểm quân sự duyên hải (Hạ Môn, Nam Áo, Đồng Sơn), và phong tục văn hóa Trung Hoa đầu thế kỷ XIX (như tục kính tiếc giấy chữ tại Kính tích tự chỉ sở).

Implications đa chiều

• Về mặt Lý thuyết & Học thuật: Bổ sung một mô hình mẫu mực về nghiên cứu văn bản học Hán Nôm ứng dụng cho thể loại thơ văn sứ trình; làm sâu sắc thêm lý thuyết văn học Đông Á về mạng lưới xướng họa bằng chữ Hán (Sinitic brush-talk / bút đàm).
• Về mặt Phương pháp luận: Cung cấp bộ công cụ khảo sát dị văn và quy chuẩn đối chiếu văn bản chép tay có thể chuyển giao áp dụng cho hàng trăm tập thơ văn đi sứ khác đang lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm chưa được xử lý.
• Về mặt Thực tiễn & Giáo dục: Bản phiên dịch và khảo chú 102 trang của MHTTT (Phụ lục 2) cung cấp nguồn tư liệu chuẩn xác phục vụ trực tiếp công tác giảng dạy học phần Hán văn Việt Nam thế kỷ XIX–XX, văn học trung đại và lịch sử ngoại giao tại các trường đại học khối khoa học xã hội và nhân văn.
• Về mặt Chính sách & Ngoại giao: Cung cấp cơ sở sử liệu pháp lý khẳng định truyền thống nhân đạo hàng hải, năng lực làm chủ biển đảo và bản lĩnh đối ngoại mềm dẻo nhưng kiên định chủ quyền văn hóa của Việt Nam trong không gian biển Đông Á thế kỷ XIX.

Limitations và Future Research

• Giới hạn về nguồn tư liệu đối chiếu hải ngoại: Luận án chủ yếu khảo cứu 7 văn bản hiện tàng trữ tại Việt Nam (Viện Nghiên cứu Hán Nôm), chưa thể tiếp cận và đối chiếu trực tiếp với các nguồn lưu trữ địa phương tại Phúc Kiến (Trung Quốc) như Phúc Kiến thông chí hay hồ sơ lưu trữ cấp huyện/phủ của nhà Thanh thời Đạo Quang để thẩm định các văn thư qua lại từ phía quan lại Mân Triết.
• Giới hạn vật lý của văn bản nền: Bản VHv.2258 có hiện tượng mất một số chữ ở khoảng giữa dòng cuối cùng của các trang a và dòng đầu tiên của các trang b do gáy sách bị sờn rách trong quá trình lưu trữ lịch sử, buộc người nghiên cứu phải dựa vào các dị bản khác (như A.2953, A.1291) để phục dựng chữ mất.

Định hướng nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

1. Mở rộng sưu tầm và đối chiếu các bản chép tay thơ văn Lý Văn Phức hiện lưu lạc tại các thư viện quốc tế (Đại học Phúc Đán, Thư viện Viện Viễn Đông Bác Cổ Pháp EFEO, Thư viện Đại học Harvard).
2. Tiến hành nghiên cứu so sánh liên văn bản (intertextuality) giữa MHTTT với tập nhật ký đi sứ Đài Loan của Thái Đình Lan (Hải lục hiến sầu lục) để làm rõ tâm thức văn nhân hai bờ eo biển trước biến động thế kỷ XIX.
3. Ứng dụng công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) và Digital Humanities để số hóa, xây dựng kho ngữ liệu số (digital corpus) cho toàn bộ 16 tập thơ văn chữ Hán của Lý Văn Phức, phân tích mạng lưới quan hệ xã hội (Social Network Analysis - SNA) giữa sứ thần Việt Nam và giới sĩ đại phu Thanh triều.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động Học thuật (Academic Impact): Tạo lập cột mốc học thuật mới trong việc nghiên cứu tác gia Lý Văn Phức; dự kiến trở thành tài liệu trích dẫn chuẩn mực cho các luận án, công trình nghiên cứu về Yên hành lục và bang giao văn học Việt Nam - Trung Quốc giai đoạn 1802–1858.
• Bảo tồn Di sản Thư tịch (Heritage Preservation): Phục dựng nguyên vẹn diện mạo của một trước tác Hán Nôm quý hiếm, ngăn chặn nguy cơ mai một thông tin từ các bản chép tay duy nhất đang bị xuống cấp vật lý.
• Ảnh hưởng Văn hóa - Xã hội (Societal & Cultural Benefits): Nâng cao nhận thức của cộng đồng học thuật và công chúng về tầm vóc của nền ngoại giao văn hóa thời Nguyễn; khơi dậy niềm tự hào về truyền thống văn hiến và bản lĩnh ngoại giao tự chủ của dân tộc.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Học viên Cao học (Doctoral/Master Researchers): Tiếp cận một khung phương pháp luận văn bản học thực chứng chuẩn xác, học hỏi kỹ thuật khảo sát dị văn và cấu trúc thiết kế luận án tiến sĩ Hán Nôm mẫu mực.
• Giảng viên & Nhà nghiên cứu Văn học - Lịch sử (Senior Academics): Sở hữu nguồn tư liệu dịch thuật và khảo chứng đáng tin cậy về tác gia Lý Văn Phức để tích hợp vào giáo trình Hán Nôm, Lịch sử ngoại giao Việt Nam và Văn học trung đại.
• Cơ quan Ngoại giao & Viện Nghiên cứu Chiến lược (Diplomatic & Policy Bodies): Khai thác các bài học lịch sử về nghệ thuật ứng đối ngoại giao, xử lý xung đột thể diện quốc gia và chiến lược ngoại giao nhân đạo trên biển.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý luận độc đáo nhất của luận án trong việc mở rộng các lý thuyết văn bản học và văn hóa là gì? Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc luận án đã chuyển hóa thành công lý thuyết Phả hệ văn bản học phương Tây vào việc giải mã hệ thống thư tịch chép tay Đông Á. Luận án chứng minh rằng sự biến thiên số lượng bài từ 72 bài (A.1990) đến 115 bài qua 7 dị bản không phải là sự sao chép hỗn loạn ngẫu nhiên, mà phản ánh hai giai đoạn truyền bản có chủ đích: Giai đoạn tác giả tự biên định (được bảo lưu nguyên bản ở VHv.2258 năm 1831) và Giai đoạn văn nhân liên quốc gia hiệu đính, bổ sung lời bình (đại diện bởi hệ bản A.2953, VHv.110 có sự tham gia bình duyệt của Phan Huy Chú, Trịnh Tư Thai, Mậu Liên Tiên năm 1833). Đồng thời, luận án làm sâu sắc thêm lý thuyết diễn ngôn hậu thực dân/bản sắc văn hóa qua việc phân tích khái niệm "Hoa - Di" như một chuẩn mực giá trị động chứ không cố định theo trung tâm quyền lực đế chế.

2. Phương pháp luận xử lý dị văn của luận án có bước đột phá nào so với các công trình nghiên cứu Hán Nôm trước đây? Trả lời: Luận án không áp dụng phương pháp trực giác đơn lẻ mà xây dựng bảng ma trận đối chiếu định lượng toàn phần (Phụ lục 1) kiểm soát 100% các điểm xuất nhập giữa 7 văn bản. Đột phá phương pháp luận thể hiện ở việc phân lập ranh giới rõ ràng giữa "dị văn văn tự" (lỗi chép sai chính tả, dị thể tự do người chép đổi lối viết) và "dị văn tác giả" (sự sửa chữa từ ngữ có ý thức nghệ thuật của Lý Văn Phức qua các thời điểm). Nhờ đó, tính xác thực của từng câu chữ trong thiện bản VHv.2258 được thẩm định với độ tin cậy khoa học tuyệt đối.

3. Phát hiện sử liệu bất ngờ và giàu kịch tính nhất được phát hiện trong tác phẩm là gì? Trả lời: Đó là sự kiện phái đoàn Việt Nam kiên quyết từ chối lưu trú và phản kháng quyết liệt khi trạm dịch Phúc Kiến treo biển chữ "Di" (夷) năm 1831. Dữ liệu từ văn bản MHTTT cho thấy Lý Văn Phức không chỉ làm thơ phản đối (Đ抵 công quán kiến đề Di tự tác) mà còn viết ngay bài luận Di biện luận với lập luận đanh thép khiến quan lại nhà Thanh phải kinh nể, lập tức tháo biển và sửa đổi nghi lễ. Phát hiện này đập tan quan điểm cho rằng quan lại triều Nguyễn luôn nhún nhường, tự ti trong quan hệ triều cống với Mãn Thanh.

4. Quy trình phục dựng và sao chép văn bản (Replication Protocol) có được cung cấp đầy đủ để kiểm chứng độc lập? Trả lời: Có. Luận án cung cấp đầy đủ hệ thống mã số lưu trữ (Ký hiệu kho sách Viện Nghiên cứu Hán Nôm: VHv.2258, A.1990, A.2953, A.1291, A.1250, VHv.110, VHv.1146), chi tiết số trang xuất hiện của từng bài trong 7 văn bản (Bảng danh mục 115 bài), hệ thống ảnh chụp bản gốc photocopy của văn bản thiện bản VHv.2258 (Phụ lục 3), cùng bảng khảo sát chi tiết từng dị văn (Phụ lục 1), bảo đảm khả năng tái kiểm chứng độc lập hoàn toàn cho bất kỳ nhà nghiên cứu quốc tế nào.

5. Luận án mở ra chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo (10-year research agenda) như thế nào cho ngành Hán Nôm? Trả lời: Luận án phác thảo chương trình nghiên cứu dài hạn gồm 3 trọng tâm: (1) Hoàn thiện khảo cứu văn bản học và dịch thuật toàn bộ 15 tập thơ văn chữ Hán còn lại của Lý Văn Phức; (2) Xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa toàn diện về "Văn học sứ trình Việt Nam thế kỷ XIX" kết nối mạng lưới học thuật khu vực Đông Á; (3) Triển khai các đề tài nghiên cứu liên ngành Lịch sử - Địa lý - Văn hóa biển dựa trên nguồn tư liệu hải trình đi sứ Đông Nam Á và Trung Hoa thời Nguyễn.

Kết luận

1. Luận án đã giải quyết triệt để vấn đề văn bản học của nhóm tác phẩm Mân hành qua việc khảo sát toàn diện 7 dị bản chép tay hiện còn tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm, bóc tách cấu trúc 115 đề mục và xác lập 94 tác phẩm nguyên tác của danh sĩ Lý Văn Phức.
2. Giám định và xác lập thành công bản chép tay Mân hành thi thoại tập mang ký hiệu VHv.2258 (102 trang) là Bản nền và Thiện bản tin cậy nhất nhờ bảo lưu chính xác niên đại nguyên tác (Minh Mệnh thứ 12 - 1831) cùng tính toàn vẹn tuyệt đối về thi đề, thi dẫn và phụ chú.
3. Hoàn thành công trình dịch thuật, khảo dị và chú giải toàn bộ tác phẩm MHTTT sang tiếng Việt hiện đại, bổ sung một trước tác mẫu mực vào kho tàng di sản văn học bang giao trung đại Việt Nam.
4. Tái hiện sống động bối cảnh lịch sử, quan chế, địa lý và văn hóa xã hội tỉnh Phúc Kiến và duyên hải Trung Hoa đầu thế kỷ XIX dưới triều Đạo Quang, khẳng định giá trị sử liệu sơ cấp độc bản của tập thơ văn nhật trình này.
5. Định vị và tôn vinh tầm vóc tư tưởng của Lý Văn Phức thông qua áng văn mẫu mực Di biện luận, chứng minh bản lĩnh tự tôn dân tộc, sự uyên bác về Nho học và tài năng ngoại giao kiệt xuất của kẻ sĩ Việt Nam trong việc khẳng định vị thế "văn hiến chi bang" bình đẳng trên trường quốc tế.
6. Mở ra hướng tiếp cận liên ngành hiện đại (kết hợp Văn bản học Hán Nôm, Sử liệu học, Thi pháp học thể loại và Diễn ngôn văn hóa), đặt nền móng phương pháp luận vững chắc cho các công trình nghiên cứu di sản thư tịch đi sứ trong tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 - Nghiên cứu về Lý Văn Phức với dung lƣợng kháđáng kể là hơn 40 trang, chia làm 3 mục: 1. Tiểu sử Lý Văn Phức; 2. Thời đại tác giả (1785 - 1849); 3. Sự nghiệp sáng tác của Lý Văn Phức.Về tiểu sử Lý Văn Phức, Nguyễn Thị Ngânđã căn cứ vào nhiều tƣ liệu lịch sử và văn tịch Hán Nôm để dựng lại phả hệ của Lý Lân Chi, bức tranh gia đình cũng nhƣ những biến cố thăng trầm trong cuộc đời ông.

Tác giảluận án cho rằng: “Lý Văn Phức sinh ra trong một gia đình nhà Nho, trải học hành, thi cử rồi ra làm quan. Đó nhƣ là nét chung của cuộc đời các sĩđại phu truyền thống, nhƣng con đƣờng làm quan của Lý Văn Phức có lắm thăng trầm và cuộc đời ông có nhiều chuyến công du hải ngoại Đông Tây” [75, 29]. Vềtrƣớc tác của Lý Văn Phức, luận án viết: “Nhƣ một tác gia Hán Nôm tiêu biểu của văn học trung đại Việt Nam, Lý Văn Phức đãđể lại một số lƣợng khá lớn những tác phẩm mang đậm dấu ấn thời đại. Ông vừa tiêu biểu cho khuynh hƣớng văn chƣơng Nho giáo, vừa đại diện cho trào lƣu và xu thế của văn học trung đại Việt Nam giai đoạn đầu thế kỷ XIX: duy trìđạo đức xã hội đồng thời quan tâm đến số phận vàđời sống hiện thực con ngƣời” [75, 57].

Theo kết quả thống kê của Nguyễn Thị Ngân, Lý Văn Phức có tất cả 44 tác phẩm, chia thành 4 nhóm: Thơ văn chữ Hán (17 tác phẩm); Thơ văn chữ Nôm (14 tác phẩm); Các tác phẩm văn hóa, lịch sử khác (6 tác phẩm); Tác phẩm soạn chung với các tác giả khác (7 tác phẩm). Trần Ích Nguyên (Đài Loan)là tác giả của công trìnhViệt Nam Hán tịch văn hiến thuật luận(2011) [148], đã đƣợc dịch ra tiếng Việt với tiêu đềThuật bàn về tư liệu sách chữ Hán ở Việt Nam [82]. Cuốn sách tập hợp một chùm bài viết liên quan đến Lý Văn Phức và tác phẩm của ông. Trong chƣơng 7 - Duyên thơ trượt sát bên nhau giữa Lý Văn Phức của Việt Nam và Thái Đình Lan của Đài Loan, tác giả đã tìm hiểu những sự tƣơng đồng trong hành trạng cũng nhƣ hồn thơ của viên quan họ Lý với Tiến sĩ Thái Đình Lan (1801-1859).

Về sự trùng hợp thú vị này, Trần Ích 16 (LUAN.1849) TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.1849) Nguyên viết: "Nhƣng họ lại chỉđi qua bên nhau chứ chƣa hề gặp mặt, khiến ai nấy đều tiếc nuối. Cóđiều, thông qua tác phẩm thơ văn chữ Hán chan chứa nhiệt tình mà hai ông để lại, chúng ta có thể thấy rõ hình ảnh đan xen của hai nhà thơ chữ Hán Trung - Việt ở khu vực Đông Nam Á nửa đầu thế kỷ XIX (năm 1830), đồng thời thấy cảm động sâu sắc về họ" [82, 242].Có thể thấy đây là một sự tiếp cận tác gia Lý Văn Phức theo hƣớng so sánh, đối chiếu với tác gia khác kháđộc đáo. Chƣơng 8 - Văn hóa ẩm thực châu Áđầu thế kỷ XIX dưới ngòi bút của Lý Văn Phức, Việt Namđã khai thác sáng tác của Lý Văn Phức dƣới một góc nhìn rất thú vị, đó là văn hóa ẩm thực. Trần Ích Nguyên cho rằng: "Có thể thấy Lý Văn Phức là một ngƣời không coi trọng việc ăn ngon, và hơn nữa là thơ viết nhiều hơn văn.

Sau khi hiểu đƣợc sở thích ăn uống và thói quen viết lách của ông, ta cũng sẽ không kỳ vọng đƣợc hiểu biết về văn hóa ẩm thực của ông từ những ghi chép du ký" [82, 289]. Thế nhƣng "Nhìn từ một góc độ khác, văn hóa ẩm thực châu Áđầu thế kỷ XIX (đặc biệt là thói quen ăn uống của châu Âu lƣu truyền vào châu Á năm đó), đối với một nhà thơ Việt Nam nhƣ Lý Văn Phức mà nói, ít nhiều cũng có những điều mới lạ, khiến ông không thể không ghi chép lại" [82, 289-290].Tiếp đó, Trần Ích Nguyên đã khai thác thông tin từ các tác phẩm trong những chuyến công du của Lý Văn Phức để giới thiệu về văn hóa ẩm thực châu Áđầu thế kỷ XIX, gồm cả văn hóa ẩm thực của Đông Nam Á và Nam Á năm 1830, văn hóa ẩm thực của Philippines (Lữ Tống) năm 1832 và của Trung Quốc 1831-1841. Những hành vi của ẩm thực nhƣ uống rƣợu vang đỏ, hút thuốc, dụng cụăn, đồăn, cách thức ăn… của các dân tộc khác biệt đều đƣợc Lý Văn Phức mô tả chân thực và sinh động. Và Trần Ích Nguyên đãđi đến kết luận là: "Qua tác phẩm của ông, chúng ta phát hiện văn hóa ẩm thực châu Áđầu thế kỷ XIX thực ra mang đậm màu sắc phƣơng Tây, còn văn hóa ẩm thực truyền thống phƣơng Đông có lẽ tƣơng đối gần gũi nên mọi ngƣời không thấy nổi bật" [82, 304-305].Phụ lục cho chƣơng 8 là hai bài văn: Lữ Tống phong tục ký vàTây Dương trí phú biện cùng một số bài thơ khác, chép trong Lý Văn Phức di văn.Chƣơng 9 - Thế giới mới ởĐông Nam Á trong văn học chữ Hán của Việt Nam có đối tƣợng khảo sát là thời kỳ những năm 30 của thế kỷ XX.

Trần Ích Nguyên đã giới thiệu các 17 (LUAN.1849) TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.1849) tác phẩm văn học có liên quan đến Nam Dƣơng của 4 nhân vật mà hoạn lộ của họđều từng có những chuyến hải ngoại viễn du là: Lý Văn Phức, Đặng Văn Khải, Hà Tông Quyền và Phan Thanh Giản. Trong đó, với Lý Văn Phức, tác giảđã giới thiệu 2 chùm tác phẩm liên quan đến hai hƣớng trong lộ trình đi sứ của ông, cả "Tây hành" và "Đông hành":Đó làTây hành thi kỷ, Tây hành kiến văn kỷ lược (1830) ghi lại lộ trình: Việt Nam - Singapore - Penang - Bangladesh - Jakata; vàĐông hành thi thuyết thảo (1832) ghi lại lộ trình Việt Nam - Philippines. Qua việc khảo cứu, phân tích các tác phẩm này, Trần Ích Nguyên đãđƣa ra nhận định: "Nhìn chung, Lý Văn Phức tỏ ra tƣơng đối hiếu kỳ về thực dân Anh Cát Lợi trong chuyến Tây hành năm 1830, ví dụ trong cách ăn đồ Tây, trình tự uống rƣợu Tây, thậm chí ngay cả chi tiết việc vợ chồng chủ tiệc ngồi cùng bàn với khách, ông đều không quên ghi chép lại, nhƣng lại thiếu sót về phần văn hóa ẩm thực ở vùng Nam Á vàĐông Nam Á lúc bấy giờ" [82, 330-331]. Còn "văn hóa của ngƣời Tây Ban Nha trên đất Philippines năm 1832 và của ngƣời Anh Cát Lợi ởĐông Nam Á và Nam Á, thậm chí là của ngƣời BồĐào Nha ởÁo Môn năm 1833 và1836 không có nhiều khác biệt rõ rệt" [82, 347].

Hạ Lộ(Trung Quốc) với công trình Chuyến đi Quảng Đông, Áo Môn của Lý Văn Phức và giao lưu văn học Trung Việt (2013) [142] đã tập trung khai thác tƣ liệu về 4 chuyến công cán Quảng Đông của Lý Văn Phức liên tiếp trong các năm 1833, 1834, 1835 và 1836. Từ những chuyến đi này mà một loạt tác phẩm của Lý Văn Phức đã ra đời nhƣ: Việt hành ngâm thảo, Áo Môn chí hành thi sao, Việt hành tục ngâm thảo, Tam chi Việt tập thảo, Tiên thành lữ thoại tập, Nhị thập tứ hiếu diễn ca, Kính hải tục ngâm. Nhƣng Hạ Lộ chú ý hơn đến những cuộc thù tạc giao lƣu ứng đối của Lý Văn Phức với các văn sĩ Quảng Đông. Đặc biệt trong cuộc xƣớng hoạ thơ văn ở chùa Hải Châu, sáng tác của Lý Văn Phức cùng với 9 vị văn nhân Trung - Việt khác đã đƣợc tập hợp lại trong cuốn Trung ngoại quần anh hội.

Theo khảo cứu của Hạ Lộ,Quần anh hội là do Mậu Cấn Liên Tiên Lƣu Mặc Trì lập ra, trong hội có 5 sứ thần Việt Nam là Lý Văn Phức, Nguyễn Văn Chƣơng, Lê Văn Khiêm, Hoàng Văn Quýnh, Nhữ Bá Sĩ. Ban đầu lấy tên là Kỳ anh hội theo tên Kỳ anh hội của Văn Ngạn Bác, Tƣ Mã Quang đời Tống lập ra lúc ở Lạc Dƣơng, sau mới đổi thành Quần 18 (LUAN.1849) TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Trọng tâm của công trình này, Hạ Lộ dành cho việc nghiên cứu về mối giao dutốt đẹp giữa Lý Văn Phức và những văn nhân đất Việt (Quảng Đông) mà tiêu biểu hơn cả là Mậu Cấn Liên Tiên(1766-1835). Dấu ấn của mối quan hệ mật thiết này còn đƣợc ghi lại trong tác phẩm Việt hành ngâm thảo của viên quan họ Lý, cũng nhƣ trong đôi bài thơ xƣớng hoạ Tập Đường ký hoài Mậu Liên Tiên của Lý Văn Phức và Hoạ tập Đường kiến tặng nguyên vận của Mậu Liên Tiên.

Tiếc thay, lần thứ 3 Lý Văn Phức trở lại Quảng Đông, thì Mậu Cấn đã không còn nữa. Lý Lân Chi làm bài Điếu Liên Tiên văn để khóc thƣơng [142, 154]. Hạ Lộ còn tìm hiểu về những tri thức, kiến văn mới mẻ có xuất xứ từ phƣơng Tây mà Lý Văn Phức lần đầu tiên đƣợc tiếp xúc khi đến Áo Môn (nhƣ nhiệt kế, cửa kính, bút chì. Một chi tiết thú vị là tuy rất thán phục trƣớc kỹ thuật tiến tiến văn minh của phƣơng Tây, nhƣng Lý Văn Phức vẫn gọi ngƣời Bồ Đào Nha là "Di", gọi Tây Âu là "Tây Di", cho thấy quan niệm Hoa - Di đƣợc hun đúc bởi nền giáo dục Nho học đã in dấu sâu đậm trong tâm thức viên quan họ Lý.

Phần cuối cùng của chuyên luận, Hạ Lộ đã dành cho việc khảo cứu ảnh hƣởng của chuyến đi Quảng Đông, Áo Môn đến bộ phận sáng tác bằng chữ Nôm của Lý Văn Phức. Hạ Lộ cho rằng, thực thi nhiệm vụ sƣu tầm thƣ tịch của sứ tiết Việt Nam, Lý Văn Phức đã có cơ hội tiếp xúc với nhiều trƣớc tác cổ điển Trung Hoa, từ đó mà phát sinh ảnh hƣởng lớn đến những tác phẩm diễn Nôm của ông nhƣ Nhị thập tứ hiếu diễn ca, Ngọc Kiều Lê, Tây sương truyện. Dƣơng Đại Vệ (Trung Quốc) vớiluận văn Thạc sĩ Nghiên cứu sứ thần Việt Nam Lý Văn Phức và quan hệ Thanh - Việt đầu thế kỷ XIX (2014) [141] đã triển khai 5 chƣơng nghiên cứu: Chƣơng 1 - Cuộc đời Lý Văn Phức và quan hệ Thanh - Việt thời kỳ này; Chƣơng 2 - Khảo về những chuyến đi Trung Hoa của Lý Văn Phức; Chƣơng 3 - Khảo thuật về con đường nhập cống của Lý Văn Phức; Chƣơng 4 - Hiện thực xã hội Mân (Phúc Kiến), Việt (Quảng Đông) phản ảnh trong thơ văn Yên hành của Lý Văn Phức; Chƣơng 5 - Cái nhìn Trung Quốc của Lý Văn Phức. Có thể thấy, công trình này đã nghiên cứu khá tổng thể và tƣờng tận về 6 chuyến đi sứ phƣơng Bắc của Lý Văn Phức, để qua đó thấy đƣợc tình hình bang giao Thanh - 19 (LUAN.1849) TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.1849) Việt đầu thế kỷ XIX.