Nghiên Cứu Nhóm Văn Bản Mân Hành Của Lý Văn Phức (1785-1849)

Luận án tiến sĩ phân tích nghiên cứu nhóm văn bản mân hành của lý văn phức 1785 1849, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp tri thức mới cho ngành.

• Tác giả: Phan Thị Thu Hiền
• Người hướng dẫn: PGS. Trịnh Khắc Mạnh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Hán Nôm
• Đề tài: Nghiên Cứu Nhóm Văn Bản Mân Hành Của Lý Văn Phức (1785-1849)
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Mục tiêu khoa học
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
• Cấu trúc của luận án
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.1.1. Nghiên cứu về sự nghiệp và trước tác của Lý Văn Phức
• 1.1.1.1. Các công trình biên mục, thư mục
• 1.1.1.2. Sách chuyên khảo, luận án
• 1.1.1.3. Các bài viết công bố trên tạp chí và kỷ yếu hội thảo
• 1.1.1.4. Biên dịch tác phẩm của Lý Văn Phức
• 1.1.2. Nghiên cứu về nhóm văn bản Mân hành
• 1.1.2.1. Các bộ thư mục
• 1.1.2.2. Sách chuyên khảo, luận án
• 1.1.2.3. Các bài viết công bố trên tạp chí và kỷ yếu hội thảo
• 1.1.2.4. Biên dịch, nghiên cứu nội dung tác phẩm Mân hành
• 1.1.3. Một số nhận xét
• 1.2. Định hướng nghiên cứu của đề tài
• 1.2.1. Các thuật ngữ trong luận án
• 1.2.2. Mục đích nghiên cứu của đề tài
• 1.2.3. Những đóng góp của đề tài
• 1.3. Tiểu kết Chương 1
• 2. Chương 2: KHẢO CỨU NHÓM VĂN BẢN MÂN HÀNH
• 2.1. Mô tả nhóm văn bản Mân hành
• 2.1.1. Loại 1 - văn bản ghi tiêu đề là "Mân hành"
• 2.1.2. Loại 2 - văn bản không ghi tiêu đề là "Mân hành"
• 2.2. Khảo sát ghi chép của 7 văn bản Mân hành
• 2.2.1. Chọn bản nền
• 2.2.2. Danh mục và số lượng bài trong 7 văn bản Mân hành
• 2.2.3. Cấu trúc văn bản Mân hành
• 2.3. Đối chiếu các văn bản Mân hành
• 2.3.1. Về số lượng và danh mục bài trong 7 văn bản Mân hành
• 2.3.2. Khảo sát dị văn trong những bài trùng nhau ở 7 văn bản Mân hành
• 2.4. Đặc điểm nhóm văn bản Mân hành
• 2.4.1. Thông tin niên đại
• 2.4.2. Thông tin bình duyệt
• 2.4.3. Thông tin chữ huý
• 2.5. Niên đại các bản sao và chọn bản tin cậy
• 2.5.1. Niên đại các bản sao
• 2.5.2. Chọn bản tin cậy (thiện bản)
• 2.6. Tiểu kết Chương 2
• 3. Chương 3: GIÁ TRỊ TƯ LIỆU LỊCH SỬ, VĂN HOÁ CỦA TÁC PHẨM MÂN HÀNH THI THOẠI TẬP
• 3.1. Tác phẩm MHTTT cung cấp tư liệu lịch sử về chuyến công cán năm 1831 của phái đoàn Việt Nam
• 3.1.1. Mục đích của chuyến đi Mân năm 1831
• 3.1.2. Các thành viên trong phái đoàn đi Mân năm 1831
• 3.1.3. Lịch trình của chuyến Mân hành
• 3.1.4. Diễn biến ngoại giao trong chuyến công cán đi Mân
• 3.1.4.1. Thái độ ứng xử của Trần Khải
• 3.1.4.2. Nguyện vọng lên tỉnh yết kiến quan Tổng đốc bị bác bỏ
• 3.1.4.3. Công quán lưu trú của đoàn Việt Nam có đề chữ "Di"
• 3.1.4.4. Nhận được đề nghị sao lục tên nhà vua vào bản tấu
• 3.2. Tác phẩm MHTTT cung cấp thông tin về địa lý khu vực, bộ máy chính trị và đời sống văn hoá của xã hội Trung Hoa đầu thế kỷ XIX
• 3.2.1. Các địa danh Trung Hoa trong tác phẩm MHTTT
• 3.2.2. Hệ thống quan chế và giới quan viên Trung Hoa qua tác phẩm MHTTT
• 3.2.2.1. Bộ máy quan chế triều nhà Thanh
• 3.2.2.2. Giới quan viên tỉnh Phúc Kiến
• 3.2.3. Đời sống văn hoá Trung Hoa qua tác phẩm MHTTT
• 3.2.3.1. Văn hoá trang phục
• 3.2.3.2. Phong tục kính trọng chữ viết
• 3.3. Tiểu kết Chương 3
• 4. Chương 4: GIÁ TRỊ VĂN CHƯƠNG CỦA TÁC PHẨM MÂN HÀNH THI THOẠI TẬP
• 4.1. Giá trị nội dung của tác phẩm MHTTT
• 4.1.1. Nhan đề và bài tựa của tác phẩm MHTTT
• 4.1.1.1. Nhan đề tác phẩm MHTTT
• 4.1.1.2. Bài tựa tác phẩm MHTTT
• 4.1.2. Cảm hứng học thuật kiến văn của Lý Văn Phức
• 4.1.3. Lòng trung quân và ý thức trách nhiệm của Lý Văn Phức
• 4.1.4. Ý thức tự tôn dân tộc của Lý Văn Phức
• 4.1.5. Tình cảm với quê hương và lòng hướng về nguồn cội
• 4.2. Giá trị hình thức nghệ thuật của tác phẩm MHTTT
• 4.2.1. Tính "kỷ sự" của một tập thơ văn nhật trình
• 4.2.2. Tính "chuyên đối" của một tập thơ văn bang giao
• 4.3. Tiểu kết Chương 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: Khảo sát dị văn bài trùng nhau trong 7 văn bản Mân hành
• PHỤ LỤC 2: Phiên dịch Mân hành thi thoại tập VHv
• Bản photocopy văn bản VHv

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Văn Bản Mân Hành của Lý Văn Phức

Nghiên cứu về Văn bản Mân Hành của Lý Văn Phức (1785-1849) là một mảng đề tài quan trọng trong việc tìm hiểu văn học sử Việt Nam. Các công trình nghiên cứu trước đây đã bước đầu giới thiệu về sự nghiệp và tác phẩm của ông, đặc biệt là những sáng tác trong các chuyến đi sứ. Tuy nhiên, vẫn còn thiếu những nghiên cứu chuyên sâu về văn bản học Hán Nôm, đặc biệt là về nhóm Văn bản Mân Hành đồ sộ. Việc xác định thiện bản, phiên dịch và đánh giá giá trị nội dung, nghệ thuật của nhóm văn bản này là vô cùng cần thiết. Như Từ điển văn học (bộ mới) đã viết: "Thơ văn chữ Hán của Lý Văn Phức viết trong dịp đi công cán ra nước ngoài đã cho người đọc hiểu được cảm xúc và suy nghĩ của tác giả trên con đường sứ trình...". Nghiên cứu này sẽ góp phần làm sáng tỏ hơn về thân thế, sự nghiệp và tư tưởng của nhà thơ Lý Văn Phức.

1.1. Tổng Quan Sự Nghiệp Văn Chương Lý Văn Phức

Lý Văn Phức không chỉ là một nhà thơ mà còn là một nhà ngoại giao nổi tiếng thời nhà Nguyễn. Các tác phẩm của ông, đặc biệt là Tây Hành Kiến Văn Kỷ Lược và Mân Hành Thi Thoại Tập, ghi lại những trải nghiệm và suy tư của ông trong các chuyến đi sứ. Việc nghiên cứu sự nghiệp của Lý Văn Phức giúp ta hiểu rõ hơn về bối cảnh lịch sử, xã hội và văn hóa của Việt Nam đầu thế kỷ 19. Ngoài ra, một số tác phẩm của Lý Văn Phức vẫn chưa được nghiên cứu chuyên sâu, nên việc nghiên cứu này cần được chú trọng hơn. Các nghiên cứu văn học cần làm rõ những đóng góp của ông cho văn học Việt Nam.

1.2. Các Công Trình Biên Mục Về Lý Văn Phức

Các công trình biên mục, thư mục đóng vai trò quan trọng trong việc giới thiệu và hệ thống hóa các tác phẩm của Lý Văn Phức. Các công trình tiêu biểu như "Lược truyện các tác gia Việt Nam" của Trần Văn Giáp, "Thư mục sách Hán Nôm" của Dương Thái Minh, và "Di sản Hán Nôm Việt Nam - Thư mục đề yếu" đã cung cấp những thông tin ban đầu về cuộc đời, sự nghiệp và các tác phẩm chính của ông. Những công trình này, tuy nhiên, vẫn còn hạn chế và cần được bổ sung thêm thông tin.

II. Thách Thức Thiếu Nghiên Cứu Sâu Về Văn Bản Mân Hành

Mặc dù có nhiều công trình nghiên cứu về Lý Văn Phức, song sự chú ý dành cho nhóm Văn bản Mân Hành vẫn còn hạn chế. Hiện nay, số lượng nghiên cứu chuyên sâu về văn bản học, phiên dịch, và phân tích giá trị nội dung, nghệ thuật của nhóm văn bản này còn ít. Điều này gây khó khăn cho việc tiếp cận và đánh giá toàn diện di sản văn học của ông. Cần có những nghiên cứu chuyên sâu hơn để làm sáng tỏ những giá trị lịch sử, văn hóa, và văn chương ẩn chứa trong nhóm Văn bản Mân Hành.

2.1. Vấn Đề Về Xác Định Thiện Bản Văn Bản Mân Hành

Một trong những thách thức lớn nhất trong nghiên cứu Văn bản Mân Hành là xác định thiện bản (văn bản đáng tin cậy). Do có nhiều bản sao chép khác nhau, việc đối chiếu, so sánh và phân tích dị văn là vô cùng cần thiết để lựa chọn ra bản có giá trị nhất. Xác định thiện bản có vai trò quan trọng trong việc đảm bảo tính chính xác và khách quan của các nghiên cứu về sau. Việc này đòi hỏi kiến thức sâu rộng về Hán Nôm và sự tỉ mỉ, cẩn trọng trong quá trình nghiên cứu.

2.2. Hạn Chế Trong Việc Dịch Thuật Văn Bản Mân Hành

Việc dịch thuật Văn bản Mân Hành cũng gặp nhiều khó khăn do tính chất cổ kính của ngôn ngữ và sự phức tạp của nội dung. Nhiều đoạn văn còn chứa đựng những điển tích, điển cố, đòi hỏi người dịch phải có kiến thức uyên bác về lịch sử, văn hóa Trung Hoa và Việt Nam. Hơn nữa, việc truyền tải được tinh thần và phong cách nghệ thuật của Lý Văn Phức cũng là một thách thức không nhỏ. Cần có những bản dịch chất lượng cao, chú trọng đến cả tính chính xác và tính thẩm mỹ.

III. Cách Tiếp Cận Nghiên Cứu Văn Bản Học Nhóm Mân Hành

Nghiên cứu này tập trung vào phương pháp tiếp cận văn bản học Hán Nôm để giải quyết những thách thức trên. Quá trình này bao gồm việc hệ thống hóa, đối chiếu, so sánh, và phân tích dị văn giữa các bản Văn bản Mân Hành. Mục tiêu là xác định thiện bản, phục vụ cho việc phiên dịch và nghiên cứu sâu hơn về nội dung, nghệ thuật của tác phẩm. Cách tiếp cận này sẽ góp phần làm sáng tỏ hơn về giá trị đích thực của di sản văn học Lý Văn Phức.

3.1. Hệ Thống Hóa Các Văn Bản Mân Hành Hiện Có

Bước đầu tiên trong nghiên cứu này là hệ thống hóa tất cả các Văn bản Mân Hành hiện đang được lưu trữ tại các thư viện, viện nghiên cứu. Việc này bao gồm việc thu thập thông tin về nguồn gốc, niên đại, hình thức, nội dung và các đặc điểm khác của từng văn bản. Một hệ thống dữ liệu đầy đủ và chính xác sẽ tạo nền tảng vững chắc cho các bước nghiên cứu tiếp theo. cần ghi chép lại thông tin đầy đủ về nguồn gốc văn bản.

3.2. Đối Chiếu và So Sánh Các Dị Bản Mân Hành

Sau khi hệ thống hóa, các Văn bản Mân Hành sẽ được đối chiếu và so sánh một cách kỹ lưỡng. Quá trình này nhằm phát hiện ra những điểm tương đồng và khác biệt giữa các dị bản, từ đó đánh giá độ tin cậy của từng văn bản. Việc phân tích dị văn cần được thực hiện một cách khách quan và khoa học, dựa trên kiến thức chuyên môn vững chắc về văn bản học Hán Nôm.

IV. Giải Pháp Phân Tích Giá Trị Lịch Sử Văn Hóa Văn Chương

Nghiên cứu không chỉ dừng lại ở việc xác định thiện bản mà còn đi sâu vào phân tích giá trị lịch sử, văn hóa, và văn chương của Văn bản Mân Hành. Tác phẩm này cung cấp những thông tin quý giá về chuyến đi công cán năm 1831, về bối cảnh xã hội, chính trị, và văn hóa của Việt Nam và Trung Quốc đầu thế kỷ 19. Đồng thời, nghiên cứu còn khám phá những giá trị nghệ thuật độc đáo trong thơ văn của Lý Văn Phức.

4.1. Giá Trị Tư Liệu Lịch Sử Từ Mân Hành Thi Thoại Tập

Mân Hành Thi Thoại Tập cung cấp tư liệu lịch sử về chuyến công cán năm 1831 của phái đoàn Việt Nam. Mục đích chuyến đi là hộ tống người nước Thanh là Giám sinh Trần Khải cùng gia quyến gặp nạn gió bão dạt vào vùng biển Bình Định trở về trên con thuyền Thụy Long. Tác phẩm còn mô tả chi tiết lịch trình, diễn biến ngoại giao và thái độ ứng xử của các thành viên trong phái đoàn. Việc phân tích những thông tin này giúp ta hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa Việt Nam và Trung Quốc trong bối cảnh lịch sử cụ thể.

4.2. Thông Tin Địa Lý Văn Hóa Xã Hội Trung Hoa Đầu Thế Kỷ XIX

Tác phẩm MHTTT không chỉ ghi lại những sự kiện lịch sử mà còn cung cấp thông tin về địa lý khu vực, bộ máy chính trị và đời sống văn hoá của xã hội Trung Hoa đầu thế kỷ XIX. Tác phẩm mô tả các địa danh, hệ thống quan chế, giới quan viên tỉnh Phúc Kiến và các phong tục tập quán của người dân Trung Hoa. Việc nghiên cứu những thông tin này giúp ta có cái nhìn toàn diện hơn về xã hội Trung Quốc đương thời.

V. Ứng Dụng Giới Thiệu Giá Trị Văn Chương Lý Văn Phức

Kết quả nghiên cứu sẽ được ứng dụng để giới thiệu rộng rãi giá trị văn chương của Lý Văn Phức đến công chúng. Bản dịch Văn bản Mân Hành sẽ được công bố, kèm theo những phân tích, bình luận sâu sắc. Nghiên cứu này cũng có thể được sử dụng trong việc biên soạn giáo trình, tài liệu tham khảo cho sinh viên, học viên cao học ngành Hán Nôm, Văn học, và Lịch sử. Từ đó, góp phần bảo tồn và phát huy di sản văn hóa của dân tộc.

5.1. Giá Trị Nội Dung Cảm Hứng Học Thuật Kiến Văn

Giá trị nội dung của Mân Hành Thi Thoại Tập thể hiện qua cảm hứng học thuật kiến văn của Lý Văn Phức. Tác phẩm không chỉ là một nhật trình ghi lại những sự kiện mà còn là một cuốn sách ghi chép kiến thức về địa lý, lịch sử, văn hóa của Trung Hoa. Bên cạnh đó, lòng trung quân, ý thức trách nhiệm và ý thức tự tôn dân tộc cũng được thể hiện rõ nét trong tác phẩm.

5.2. Giá Trị Nghệ Thuật Tính Kỷ Sự và Chuyên Đối

Giá trị hình thức nghệ thuật của Mân Hành Thi Thoại Tập thể hiện qua tính "kỷ sự" của một tập thơ văn nhật trình và tính "chuyên đối" của một tập thơ văn bang giao. Tác phẩm không chỉ ghi lại những sự kiện một cách khách quan mà còn thể hiện những cảm xúc, suy tư của tác giả. Đồng thời, tác phẩm cũng là một tài liệu quý giá về hoạt động bang giao giữa Việt Nam và Trung Quốc.

VI. Kết Luận Hướng Đi Mới Cho Nghiên Cứu Văn Học Sử

Nghiên cứu về nhóm Văn bản Mân Hành của Lý Văn Phức mở ra những hướng đi mới cho việc nghiên cứu văn học sử Việt Nam. Việc tiếp cận theo hướng văn bản học không chỉ giúp ta hiểu rõ hơn về tác phẩm mà còn cung cấp những thông tin quý giá về lịch sử, văn hóa, và xã hội. Hy vọng rằng, nghiên cứu này sẽ góp phần khơi gợi sự quan tâm của giới nghiên cứu và công chúng đối với di sản văn học của Lý Văn Phức và các tác gia Hán Nôm khác.

6.1. Vai Trò Của Nghiên Cứu Hán Nôm Trong Văn Học Việt Nam

Nghiên cứu Hán Nôm đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa của dân tộc. Nhiều tác phẩm văn học quý giá được viết bằng chữ Hán và chữ Nôm, chứa đựng những giá trị lịch sử, văn hóa, và nghệ thuật to lớn. Việc nghiên cứu, dịch thuật và giới thiệu những tác phẩm này giúp ta hiểu rõ hơn về quá khứ, từ đó xây dựng một tương lai tốt đẹp hơn. Cần có sự đầu tư và quan tâm hơn nữa đối với lĩnh vực nghiên cứu Hán Nôm.

6.2. Tiếp Tục Nghiên Cứu và Khám Phá Các Tác Phẩm Hán Nôm Khác

Nghiên cứu về Văn bản Mân Hành chỉ là một bước khởi đầu. Vẫn còn rất nhiều tác phẩm Hán Nôm khác chưa được nghiên cứu và khám phá. Cần có những nỗ lực không ngừng để bảo tồn, phát huy và lan tỏa những giá trị văn hóa quý giá của dân tộc. Hy vọng rằng, thế hệ trẻ sẽ tiếp nối truyền thống yêu văn hóa và say mê nghiên cứu Hán Nôm.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Văn thơ bang giao là bộ phận quan trọng trong di sản văn học trung đại Việt Nam. Theo thống kê bước đầu trong công trình Thơ đi sứ, có khoảng 60 tác giả với hàng trăm thi tập và gần một vạn bài thơ từ thời Trần đến thời Nguyễn. Lý Văn Phức (1785-1849), tự Lân Chi, hiệu Khắc Trai, Tô Xuyên, người làng Hồ Khẩu, huyện Vĩnh Thuận, Thăng Long (nay thuộc Ba Đình, Hà Nội), là nhà văn, nhà thơ và nhà ngoại giao của triều Nguyễn, từng trải qua 11 chuyến công cán và đi sứ nước ngoài trong 10 năm.

Năm Tân Mão (1831), niên hiệu Minh Mệnh thứ 12, Lý Văn Phức nhận lệnh triều đình hộ tống Giám sinh nhà Thanh là Trần Khải cùng gia quyến bị bão dạt vào Bình Định về Phúc Kiến (đất Mân) trên thuyền Thụy Long. Chuyến đi này đã hình thành nên nhóm tác phẩm Mân hành. Mặc dù Lý Văn Phức có khối lượng trước tác lớn ở cả hai bộ phận chữ Hán và chữ Nôm, song các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào mảng sáng tác chữ Nôm (như Nhị thập tứ hiếu diễn ca, Ngọc Kiều Lê, Tây Sương truyện) hoặc tập ký chữ Hán Tây hành kiến văn kỷ lược. Nhóm văn bản Mân hành gồm 7 bản chép tay hiện lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm chưa được khảo cứu toàn diện về mặt văn bản học, chưa xác định được thiện bản để phiên dịch trọn vẹn và chưa được khai thác sâu về giá trị sử liệu, văn hóa và văn học. Do đó, việc nghiên cứu có hệ thống nhóm văn bản này là yêu cầu thực tế của ngành Hán Nôm và nghiên cứu văn học trung đại.

Mục tiêu nghiên cứu

Luận án xác định các mục tiêu khoa học cụ thể:

1. Nghiên cứu chuyến công cán đến đất Mân năm 1831 của Lý Văn Phức và bối cảnh ra đời của nhóm văn bản Mân hành.
2. Tiến hành giám định văn bản học, đối chiếu dị văn trên 7 bản sao hiện còn, xác định niên đại và lựa chọn bản tin cậy (thiện bản) của tác phẩm Mân hành thi thoại tập (MHTTT).
3. Phân tích giá trị tư liệu lịch sử và văn hóa của tác phẩm MHTTT đối với việc nghiên cứu quan hệ bang giao Việt - Trung, thể chế chính trị, địa lý và đời sống xã hội Trung Hoa đầu thế kỷ XIX.
4. Đánh giá giá trị văn chương của tác phẩm MHTTT trên hai bình diện nội dung tư tưởng và hình thức nghệ thuật.
5. Phiên dịch trọn vẹn tác phẩm MHTTT từ bản thiện bản sang tiếng Việt nhằm phục vụ nghiên cứu và giới thiệu tác phẩm.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: 7 văn bản chép tay của nhóm tác phẩm Mân hành lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm:
  1. VHv.2258: Mân hành thi thoại tập (102 trang).
  2. A.1990: Mân hành thi thoại tập (72 trang).
  3. A.2953: Mân hành thi thoại tập (104 trang).
  4. A.1291: Mân hành tập vịnh (110 trang).
  5. A.1250: Mân hành thi tập (106 trang).
  6. VHv.110: Chu Nguyên tập vịnh thảo (148 trang, có phần Mân hành tập vịnh thảo).
  7. VHv.1146: Chu Nguyên tập vịnh thảo (210 trang, có phần Mân hành tập vịnh thảo).
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Thân thế, sự nghiệp và chuyến công cán năm 1831 của Lý Văn Phức.
  • Khảo cứu văn bản học đối với 7 dị bản của nhóm Mân hành.
  • Giá trị tư liệu lịch sử, văn hóa và giá trị thi ca của tác phẩm MHTTT (trọng tâm là bản VHv.2258), có so sánh, đối chiếu với các nguồn sử liệu như Đại Nam thực lục, Đạo Quang thực lục và các tư liệu đương thời.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước đây

Tình hình nghiên cứu về tác giả Lý Văn Phức và nhóm văn bản Mân hành được điểm lại qua các nhóm tài liệu chính:

1. Các công trình thư mục, biên mục:

   • Trần Văn Giáp trong Lược truyện các tác gia Việt Nam (1984) giới thiệu tiểu sử và 12 tác phẩm của Lý Văn Phức, trong đó có Mân hành thi thảo.
   • Dương Thái Minh (1972) trong Thư mục sách Hán Nôm - Mục lục tác giả thống kê 20 tác phẩm của Lý Văn Phức.
   • Di sản Hán Nôm Việt Nam - Thư mục đề yếu (1993) thống kê 20 tác phẩm nằm trong khoảng 50 ký hiệu sách, trong đó có 5 ký hiệu sách về Mân hành.
   • Ngô Đức Thọ chủ biên Thư mục sách Hán Nôm ở Thư viện Quốc gia giới thiệu các tác phẩm Xuyết thập tạp ký, Chu Nguyên tạp vịnh, Nhị thập tứ hiếu diễn âm.
   • Triệu Cát Quang và Trịnh Khắc Mạnh đồng chủ biên bộ Việt Nam Hán văn Yên hành văn hiến tập thành (2010) công bố 4 tập sáng tác của Lý Văn Phức (A.303, A.2636, VHv.1732, A.110).
   • Trịnh Khắc Mạnh trong Tên tự tên hiệu các tác gia Hán Nôm Việt Nam (2012) thống kê 17 tác phẩm thơ văn và 3 tác phẩm tham gia biên soạn của Lý Văn Phức.

2. Các sách chuyên khảo và luận án:

   • Dương Quảng Hàm trong Lý Văn Phức: Tiểu sử - văn chương (1945) phân tích bối cảnh thời đại Lê mạt Nguyễn sơ và hành trạng của Lý Văn Phức.
   • Hoa Bằng trong Lý Văn Phức (1785-1849) (1953) khảo sát 9 chương, chủ yếu tập trung vào các sáng tác chữ Nôm, đặc biệt là Nhị thập tứ hiếu diễn âm.
   • Vũ Ngọc Phan trong Sơ thảo lịch sử văn học Việt Nam dành hơn 30 trang phân tích tác giả Lý Văn Phức, nhấn mạnh mảng truyện thơ Nôm (Ngọc Kiều Lê, Tây Sương truyện).
   • Nguyễn Thị Ngân trong luận án Tiến sĩ Nghiên cứu về Lý Văn Phức và tác phẩm Tây hành kiến văn kỷ lược (2009) thống kê Lý Văn Phức có 44 tác phẩm (17 chữ Hán, 14 chữ Nôm, 6 văn hóa - lịch sử, 7 soạn chung) và phiên dịch toàn văn tác phẩm Tây hành kiến văn kỷ lược.
   • Trần Ích Nguyên (Đài Loan) với các chuyên luận Quá trình đi sứ Bắc của Lý Văn Phức và mối quan hệ với văn học Trung Quốc (2008), Thuật bàn về tư liệu sách chữ Hán ở Việt Nam (2011/2013), và Thư tịch Trung Quốc và thơ văn đi sứ Trung Hoa thời Nguyễn (2018) nghiên cứu các chuyến đi sứ, tư tưởng Hoa - Di (Hoa Di chi biện) và văn hóa ẩm thực châu Á đầu thế kỷ XIX qua trước tác của Lý Văn Phức.
   • Lưu Ngọc Quân (Trung Quốc) trong Giới thuyết về tư liệu đi sứ phương Bắc của Việt Nam xác định Lý Văn Phức để lại 8 tập thơ văn Bắc sứ.
   • Hạ Lộ (Trung Quốc, 2013) nghiên cứu 4 chuyến đi Quảng Đông, Áo Môn của Lý Văn Phức và hoạt động của Quần anh hội ở chùa Hải Châu.
   • Dương Đại Vệ (Trung Quốc, 2014) thực hiện luận văn Thạc sĩ về quan hệ Thanh - Việt qua 6 chuyến đi Trung Hoa của Lý Văn Phức.

3. Các bài báo khoa học và kỷ yếu hội thảo:

   • Nguyễn Đổng Chi (1982), Hoàng Văn Lâu (1984), Nguyễn Đăng Na (1988), Dương Thị The (1992), Nguyễn Thị Ngân (2004, 2007), Phạm Văn Ánh (2017), Trần Hải Yến (2017).
   • Về nhóm văn bản Mân hành: Nguyễn Thị Oanh và Trịnh Khắc Mạnh (2009) dịch bài Kiến Lưu Cầu quốc sứ giả tịnh dẫn; Trịnh Khắc Mạnh (2012) khảo cứu sơ bộ 5 văn bản Mân hành; Phạm Văn Ánh (2017) khảo sát văn bản A.1250 và VHv.2258; Trần Quang Đức (2013) trích dẫn Di biện luận trong chuyên khảo Ngàn năm áo mũ.

Khoảng trống luận án giải quyết

Các công trình trước đây mới dừng lại ở việc giới thiệu đơn lẻ từng bài thơ, bài văn hoặc khảo sát sơ bộ một vài văn bản mà chưa bao quát toàn bộ 7 dị bản hiện có. Luận án giải quyết triệt để vấn đề văn bản học: miêu tả hình thức, đối chiếu 115 đơn vị tác phẩm, phân tích dị văn, xác định thiện bản (VHv.2258), dịch trọn vẹn văn bản và phân tích toàn diện giá trị sử liệu, văn hóa, văn học của tập tác phẩm.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung khái niệm và thuật ngữ

Luận án xác lập và sử dụng hệ thống thuật ngữ chuyên ngành Hán Nôm và văn học trung đại:

• Đi sứ: Hoạt động ngoại giao chính thống, định kỳ của đoàn sứ bộ theo quy chế bang giao (tuế cống, tạ ơn, thỉnh phong...).
• Đi công cán: Hoạt động thực thi nhiệm vụ cụ thể do triều đình giao phó ngoài quy chế phiên cống định kỳ (như chuyến đưa người Thanh về nước năm 1831 của Lý Văn Phức, Cao Hữu Dực, Trần Văn Trung với tư cách "phái viên", trong văn bản gọi là "hành giới").
• Thơ văn đi sứ (văn học sứ trình / Yên hành lục): Thơ văn sáng tác trên đường làm nhiệm vụ ngoại giao ở nước ngoài.
• Văn bản, Tác phẩm, Bản sao, Dị bản: Áp dụng theo các định nghĩa chuẩn tắc của thư tịch học Hán Nôm.
• Bản nền: Văn bản được chọn làm tiêu chuẩn để so sánh, đối chiếu dị văn giữa các dị bản.
• Bản tin cậy (thiện bản): Văn bản có chất lượng tốt nhất về tính toàn vẹn, độ chính xác và niên đại, được lựa chọn để khảo cứu nội dung và phiên dịch.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp các phương pháp nghiên cứu định tính và thao tác xử lý dữ liệu thư tịch:

• Phương pháp văn bản học Hán Nôm: Là phương pháp chủ đạo, dùng để miêu tả hình thức sách, giám định tự dạng, chữ húy, khảo sát bài tựa/bạt, truy tìm quá trình truyền bản và xác định thiện bản.
• Phương pháp định lượng (thống kê thư tịch): Thống kê số lượng trang, số lượng bài thơ/văn trong từng bản, phân loại 115 đề mục, lập bảng biểu đối chiếu dị văn giữa 7 văn bản.
• Phương pháp sử liệu học: Khai thác, đối chiếu các sự kiện, nhân vật, địa danh, niên đại ghi chép trong tác phẩm với chính sử triều Nguyễn (Đại Nam thực lục) và triều Thanh (Đạo Quang thực lục).
• Phương pháp văn học sử và ngữ văn Hán Nôm: Phân tích thể loại (thơ thất ngôn bát cú, ca hành, ký sự, biện luận, phú), thi pháp, bút pháp "kỷ sự" và "chuyên đối" của văn học bang giao.
• Phương pháp nghiên cứu liên ngành: Kết hợp tri thức lịch sử, địa lý học lịch sử, quan chế học, xã hội học văn hóa và trang phục học trung đại.

Nguồn dữ liệu

Nguồn dữ liệu chính gồm 7 bản chép tay nhóm Mân hành tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm, kết hợp các tư liệu so sánh: Lý thị gia phả (A.1057), các tác phẩm khác của Lý Văn Phức (Tây hành kiến văn kỷ lược, Việt hành ngâm, Chu Nguyên tạp vịnh) và các bộ sử liệu đương thời.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Chương 1 hệ thống hóa toàn bộ lịch sử nghiên cứu về tác gia Lý Văn Phức và nhóm văn bản Mân hành từ năm 1945 đến năm 2018 tại Việt Nam, Trung Quốc và Đài Loan. Tác giả chỉ ra sự mất cân đối giữa việc nghiên cứu mảng văn Nôm và văn Hán của Lý Văn Phức; đồng thời chỉ rõ những khoảng trống về mặt văn bản học đối với 7 ký hiệu sách của tác phẩm Mân hành. Từ đó, chương này xác định mục tiêu nghiên cứu, phạm vi tư liệu, hệ thống thuật ngữ công cụ và các phương pháp nghiên cứu được áp dụng trong toàn bộ luận án.

Chương 2: Khảo cứu nhóm văn bản Mân hành

Chương 2 tập trung khảo sát trực tiếp 7 văn bản chép tay lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm, chia thành 2 nhóm cấu trúc:

• Nhóm 1 (Ghi tiêu đề "Mân hành"): Gồm 5 văn bản (VHv.2258, A.1990, A.2953, A.1291, A.1250).
• Nhóm 2 (Không ghi tiêu đề "Mân hành" ở bìa ngoài nhưng nội dung chứa tác phẩm): Gồm 2 văn bản (VHv.110, VHv.1146), cả hai bản này đều chép gộp 3 tác phẩm: Chu Nguyên tập vịnh thảo, Mân hành tập vịnh thảo và Đông hành thi thuyết.

Ký hiệu văn bản	Tên tác phẩm ghi trong sách	Số trang (tờ)	Khổ sách (cm)	Loại chữ viết	Tác phẩm đi kèm trong cùng tập
VHv.2258	Mân hành thi thoại tập	102 trang (51 tờ)	28 x 18	Hành thư	Bài tấu của Hà Tông Quyền (1833) và mục lục Hội điển toát yếu
A.1990	Mân hành thi thoại tập	72 trang (36 tờ)	25 x 16	Hành thảo	Tây hành thi lược (Canh Dần 1830)
A.2953	Mân hành thi thoại tập	104 trang (52 tờ)	25 x 16	Khải thư	Không chép kèm tác phẩm khác; có lời bình của Lâm Khanh, Tư Thai
A.1291	Mân hành tập vịnh	110 trang (55 tờ)	30 x 22	Khải thư	Bài văn tiễn của Tiến sĩ Ngô Hy Phan
A.1250	Mân hành thi tập	106 trang (53 tờ)	28 x 18	Khải thư	Đông hành thi thuyết thảo, Chu Nguyên tập vịnh thảo
VHv.110	Mân hành tập vịnh thảo (bên trong)	148 trang (74 tờ)	25 x 17	Khải thư	Chu Nguyên tập vịnh thảo, Đông hành thi thuyết
VHv.1146	Mân hành tập vịnh thảo (bên trong)	210 trang (105 tờ)	25 x 14	Khải thư	Chu Nguyên tập vịnh thảo, Đông hành thi thuyết

Qua khảo sát, tác giả xác định tổng số tác phẩm trong nhóm Mân hành là 115 bài (bao gồm thơ, phú, văn xuôi, tạp ký và các bài xướng họa, phụ lục). Tác giả chọn bản VHv.2258 làm bản nền và xác định đây chính là thiện bản vì các căn cứ khoa học:

1. Là văn bản duy nhất ghi rõ niên đại ở trang 1b: "Minh Mệnh thập nhị niên đông nguyệt chi cát" (Ngày tốt tháng mùa đông năm Minh Mệnh thứ 12 - 1831).
2. Chữ viết chân phương, trình bày rõ ràng, phân định mạch lạc giữa tiêu đề, lời dẫn, chính văn và chú thích.
3. Chép đầy đủ 94 bài thơ văn của chính Lý Văn Phức (bản A.1990 cũng có 94 bài nhưng chữ hành thảo khó đọc, nhiều chỗ dập xóa và phải bổ di bài Đề Lai Tham quân tiểu ảnh ở cuối).
4. Lưu giữ đầy đủ hệ thống ghi chép tạp ký ở cuối sách về chức quan địa phương, địa danh, câu đối và bảng chữ mẫu.

Chương 3: Giá trị tư liệu lịch sử, văn hóa của tác phẩm Mân hành thi thoại tập

Chương 3 khai thác giá trị tư liệu của tập thơ văn dưới góc độ sử liệu học và văn hóa học:

• Tư liệu lịch sử về chuyến công cán năm 1831:
  • Mục đích và thành phần đoàn: Thực hiện nhiệm vụ cứu trợ nhân đạo, hộ tống Giám sinh Trần Khải bị nạn gió bão về quê hương Phúc Kiến, kết hợp khảo sát tình hình biên viễn và mậu dịch. Phái đoàn gồm có Lý Văn Phức cùng hai viên chức đi cùng là Cao Hữu Dực và Trần Văn Trung.
  • Lịch trình di chuyển: Xuất phát từ cửa biển Trà Sơn (Bình Định), qua vùng biển Quảng Đông, đỗ thuyền tránh gió tại Nam Áo, cập bến Hạ Môn (ngày 7 tháng 7), khởi hành đường bộ lên tỉnh thành Phúc Châu (ngày 11 tháng 8), qua các trạm dịch Giang Khẩu, huyện Tiên Du, phủ Hưng Hóa, cầu Vạn An, đến Phúc Châu và sau đó trở về lại Hạ Môn, nhổ neo về nước vào cuối tháng Chạp năm Tân Mão.
  • Diễn biến ngoại giao và xử lý tình huống: Ghi lại chi tiết thái độ ứng xử của Trần Khải; việc quan chức sở tại từ chối nguyện vọng lên tỉnh thành yết kiến Tổng đốc Mân Triết; sự việc công quán lưu trú treo biển có chữ "Di" (chữ chỉ người mọi rợ) dẫn đến phản ứng quyết liệt của Lý Văn Phức qua bài Di biện; và việc quan lại nhà Thanh yêu cầu sao lục tên nhà vua Việt Nam vào bản tấu.
• Tư liệu về địa lý, chính trị và đời sống văn hóa Trung Hoa đầu thế kỷ XIX:
  • Địa danh và địa chí: Miêu tả cụ thể các vùng đất thuộc tỉnh Phúc Kiến và Quảng Đông (núi Giáp Tý, núi Hàn Tử, đảo Bạch Cáp, Nam Áo, Đồng Sơn, Hạ Môn, Bích Sơn Nham, cầu Vạn An, cầu Dược Long, núi Thường Tư, chùa Đại Sĩ, thư viện Tử Dương, điện Đại Thành).
  • Bộ máy quan chế triều Thanh: Ghi nhận hệ thống chức danh quan lại cấp tỉnh và địa phương nhà Thanh (Tổng đốc, Tuần phủ, Bố chính sứ, Án sát sứ, Đốc lương đạo, Tri phủ, Tri huyện, Tham quân, Thiên tổng, Thông sự).
  • Đời sống văn hóa xã hội: Phản ánh tục "kính tiếc chữ viết" (lập miếu/sở thu gom và đốt giấy có chữ viết để tỏ lòng tôn kính học vấn - Kính tích tự chỉ sở); phong tục trang phục truyền thống; hoạt động khoa cử (gặp sĩ tử đi thi hương từ trường tỉnh trở về); sinh hoạt tôn giáo, Phật giáo; và đặc biệt là cuộc tiếp xúc bang giao với sứ giả nước Lưu Cầu (Ryukyu, nay thuộc Nhật Bản) tại quán dịch đất Mân.

Chương 4: Giá trị văn chương của tác phẩm Mân hành thi thoại tập

Chương 4 phân tích các phương diện giá trị văn học của tác phẩm:

• Giá trị nội dung tư tưởng:
  • Cảm hứng học thuật và kiến văn: Thể hiện qua nhan đề, bài tựa và các ghi chép khảo chứng về văn hóa, địa lý, di tích lịch sử nơi tác giả đi qua.
  • Ý thức trách nhiệm và lòng trung quân: Ý thức hoàn thành mệnh lệnh của vua Minh Mệnh, giữ gìn thể chế quốc gia trong mọi ứng xử bang giao nơi đất khách.
  • Ý thức tự tôn dân tộc: Thể hiện tập trung trong thiên biện luận Di biện (hoặc Di biện luận). Khi quan chức nhà Thanh bố trí đoàn Việt Nam ở công quán đề chữ "Di", Lý Văn Phức đã cự tuyệt không vào ở và viết bài biện luận đanh thép, khẳng định Việt Nam là đất nước có văn hiến, lễ nhạc, y phục, quy chế văn minh theo chuẩn mực thánh hiền Nho giáo, không thể coi là "Di". Lập luận sắc bén này đã buộc quan chức địa phương phải tháo bỏ biển chữ "Di".
  • Tình cảm quê hương và hướng về cội nguồn: Lý Văn Phức có tổ tiên 6 đời vốn ở xã Tây Hương, huyện Long Khê, phủ Chương Châu, tỉnh Phúc Kiến trước khi di cư sang Thăng Long. Khi đến đất Mân, ông có ý định tìm về thăm quê tổ nhưng do công vụ ràng buộc và thời gian eo hẹp nên không thực hiện được, bèn gửi gắm tâm tư qua bài thơ Nghĩ phỏng tổ tịch vị quả (Muốn về thăm tổ tịch chẳng thành).
• Giá trị hình thức nghệ thuật:
  • Tính "kỷ sự" của thể loại thơ văn nhật trình: Tác phẩm kết hợp nhuần nhuyễn giữa thơ và văn xuôi (thi thoại, ký, dẫn, chú thích), ghi chép tuần tự theo thời gian và lộ trình thực tế, tạo nên tính chân thực và sinh động của thể loại ký sự hành trình.
  • Tính "chuyên đối" của tập thơ văn bang giao: Chiếm tỷ lệ lớn trong thi tập là các sáng tác họa vần, thù tạc, đáp tặng giữa Lý Văn Phức (cùng hai phái viên Trần Văn Trung, Cao Hữu Dực) với các văn nhân, quan chức Trung Hoa như Lai Tham quân (Lai Tử Canh), Vương tử Hương Tuyết, Dưỡng Chu, Hoàng Tâm Trai (Tri huyện Mân huyện), Tôn Thịnh Thiều (Đồng tri phủ Hưng Hóa), Tiền Nghiên Khê, Hứa Thiếu Ngạc. Bút pháp đối đáp tài hoa, niêm luật chặt chẽ, ngôn từ trang nhã thể hiện bản lĩnh văn chương của sứ thần Việt Nam.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Những đóng góp về mặt khoa học

1. Khảo sát toàn diện hệ thống văn bản của tác phẩm Mân hành qua 7 bản chép tay hiện có tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm; xác định số lượng chính xác gồm 115 đề mục/bài thơ văn xuất hiện trong toàn bộ các dị bản.
2. Giám định văn bản học, phân tích hệ thống dị văn, chữ húy và thông tin niên đại để khẳng định văn bản mang ký hiệu VHv.2258 (Mân hành thi thoại tập) là bản tin cậy nhất (thiện bản).
3. Làm rõ toàn bộ diễn biến lịch trình, mục đích, thành phần và các sự kiện ngoại giao của chuyến công cán năm Tân Mão (1831) do Lý Văn Phức dẫn đầu.
4. Đánh giá toàn diện giá trị sử liệu, văn hóa và văn học của tác phẩm MHTTT, khẳng định vị trí của tác phẩm trong mảng văn học đi sứ triều Nguyễn và tiến trình văn học trung đại Việt Nam.
5. Cung cấp bản dịch tiếng Việt hoàn chỉnh tác phẩm Mân hành thi thoại tập từ bản thiện bản VHv.2258 kèm chú thích khảo chứng công phu ở phần Phụ lục.

Đề xuất và giá trị ứng dụng

• Luận án cung cấp tư liệu và kết quả nghiên cứu để biên soạn bài giảng cho học phần Hán văn Việt Nam từ thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX trong chương trình đào tạo đại học và sau đại học ngành Hán Nôm, Văn học và Lịch sử.
• Kết quả khảo cứu và bản dịch văn bản là tài liệu tham khảo trực tiếp cho các công trình nghiên cứu về lịch sử ngoại giao Việt - Trung thời Nguyễn và văn hóa khu vực Đông Á.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài

• Luận án chỉ khảo cứu các văn bản hiện lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm do các kho sách Hán Nôm khác tại Hà Nội (như Thư viện Quốc gia, Viện Văn học, Viện Sử học) qua khảo sát chưa tìm thấy dị bản của tác phẩm này.
• Trọng tâm khảo sát chuyên sâu về nội dung và nghệ thuật được thực hiện trên bản thiện bản VHv.2258, các dị bản khác chủ yếu được khai thác ở góc độ đối chiếu thư tịch và dị văn.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Tiếp tục tìm kiếm và mở rộng khảo sát các văn bản liên quan đến Lý Văn Phức tại các thư viện và kho lưu trữ ngoài nước (như tại Trung Quốc, Đài Loan, Pháp).
• Đẩy mạnh nghiên cứu đối sánh tác phẩm MHTTT với các tập thơ văn đi sứ khác của Lý Văn Phức (Tây hành kiến văn kỷ lược, Việt hành ngâm, Chu Nguyên tạp vịnh, Đông hành thi thuyết) để dựng nên bức tranh toàn cảnh về sự nghiệp văn chương đi sứ của tác gia.
• Khai thác sâu hơn các nguồn tài liệu của triều Thanh (Đạo Quang thực lục, địa phương chí tỉnh Phúc Kiến) để đối chiếu đa chiều về chuyến đi năm 1831.

---

Giá trị tham khảo

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên: Thuộc các chuyên ngành Hán Nôm, Văn học Việt Nam trung đại, Lịch sử Việt Nam thời Nguyễn, Lịch sử quan hệ quốc tế và Đông phương học.
• Giảng viên đại học: Sử dụng làm tài liệu giảng dạy, biên soạn giáo trình chuyên đề về văn bản học Hán Nôm và văn học đi sứ.
• Nhà nghiên cứu lịch sử, văn hóa: Khai thác tư liệu về thể chế bang giao, quan chế triều Thanh, hải trình cứu nạn và phong tục tập quán Trung Hoa đầu thế kỷ XIX.

Các phần có giá trị tham khảo cao

• Chương 2 và Phụ lục 1: Bảng thống kê chi tiết 115 bài thơ văn và khảo sát dị văn bài trùng giữa 7 văn bản chép tay, cung cấp phương pháp mẫu mực về giám định và xử lý văn bản học Hán Nôm.
• Chương 3 (mục Diễn biến ngoại giao và văn hóa): Cung cấp các cứ liệu lịch sử xác thực về chuyến đi năm 1831, tư liệu tiếp xúc với sứ giả Lưu Cầu và phong tục kính chữ.
• Phụ lục 2: Bản phiên âm, dịch nghĩa và chú thích toàn văn tác phẩm Mân hành thi thoại tập từ bản VHv.2258 cùng bản chụp photocopy nguyên bản chữ Hán.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Bối cảnh và mục đích chính của chuyến đi sang đất Mân năm 1831 của Lý Văn Phức là gì?

Năm Tân Mão (1831), vua Minh Mệnh cử một phái đoàn gồm Lý Văn Phức, Cao Hữu Dực và Trần Văn Trung đi trên thuyền Thụy Long sang đất Mân (Phúc Kiến, Trung Quốc). Mục đích chính của chuyến đi là thực hiện nghĩa cử nhân đạo: hộ tống Giám sinh nhà Thanh Trần Khải cùng gia quyến gặp bão dạt vào vùng biển Bình Định trở về quê hương; đồng thời kết hợp khảo sát tình hình vùng biển duyên hải và thúc đẩy quan hệ giao thương.

2. Dựa trên những tiêu chí nào luận án khẳng định văn bản VHv.2258 là thiện bản?

Luận án lựa chọn VHv.2258 làm thiện bản dựa trên 4 căn cứ văn bản học:

• Là văn bản duy nhất ghi rõ thông tin niên đại sáng tác/sao chép (Minh Mệnh thập nhị niên đông nguyệt chi cát - 1831).
• Chữ viết hành thư rõ ràng, chuẩn xác, trình bày mạch lạc giữa tiêu đề, lời dẫn, chính văn và phần chú thích.
• Chép đầy đủ trọn vẹn 94 tác phẩm của chính Lý Văn Phức mà không bị lỗi chép sót phải bổ di như bản A.1990.
• Lưu giữ nguyên vẹn các phần tạp ký có giá trị sử liệu ở cuối sách.

3. Sự kiện Lý Văn Phức viết bài "Di biện" diễn ra trong hoàn cảnh nào và mang ý nghĩa gì?

Khi phái đoàn Việt Nam đến tỉnh thành Phúc Kiến, quan chức sở tại đã bố trí cho đoàn lưu trú tại một công quán có đề biển chữ "Di" (chữ Hán mang hàm ý chỉ các dân tộc man di, mọi rợ bên ngoài). Lý Văn Phức kiên quyết không chịu bước vào công quán và lập tức viết thiên luận Di biện (hoặc Di biện luận) với lý lẽ chặt chẽ, dẫn chứng lịch sử và văn hóa để khẳng định Việt Nam là quốc gia văn hiến, tuân thủ đạo lý thánh hiền Nho gia, có y phục lễ nhạc quy củ, tuyệt đối không phải là "Di". Bài biện luận buộc chính quyền nhà Thanh phải gỡ bỏ tấm biển, thể hiện ý thức tự tôn dân tộc và tư cách ngoại giao của phái đoàn Việt Nam.

4. Tác phẩm Mân hành thi thoại tập cung cấp những tư liệu lịch sử - văn hóa đặc thù nào về Trung Hoa đầu thế kỷ XIX?

Tác phẩm cung cấp nhiều cứ liệu thực tế về hệ thống giao thông trạm dịch, địa danh vùng Mân Việt; cơ cấu quan chế cấp tỉnh và huyện triều Thanh; hoạt động thi cử của sĩ tử; đời sống tôn giáo; phong tục xã hội như tục "kính tiếc giấy chữ" (Kính tích tự chỉ); và đặc biệt là ghi chép chân thực về cuộc gặp gỡ, xướng họa văn chương với đoàn sứ giả nước Lưu Cầu (Okinawa ngày nay) tại Trung Hoa.

---

Kết luận

Luận án Nghiên cứu nhóm văn bản Mân hành của Lý Văn Phức (1785-1849) của tác giả Phan Thị Thu Hiền là công trình nghiên cứu toàn diện, có hệ thống về mặt văn bản học đối với di sản văn thơ đi sứ của một tác gia Hán Nôm tiêu biểu đầu thế kỷ XIX. Bằng việc giám định 7 dị bản chép tay và xác lập bản VHv.2258 là thiện bản, luận án đã dịch thuật trọn vẹn và giải mã thành công các giá trị lịch sử, văn hóa, bang giao và văn học của tác phẩm Mân hành thi thoại tập. Công trình đóng góp thiết thực vào việc nghiên cứu trước tác Lý Văn Phức, bổ sung nguồn tư liệu tin cậy cho ngành Hán Nôm học, văn học trung đại và lịch sử ngoại giao Việt Nam thời Nguyễn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 - Nghiên cứu về Lý Văn Phức với dung lƣợng kháđáng kể là hơn 40 trang, chia làm 3 mục: 1. Tiểu sử Lý Văn Phức; 2. Thời đại tác giả (1785 - 1849); 3. Sự nghiệp sáng tác của Lý Văn Phức.Về tiểu sử Lý Văn Phức, Nguyễn Thị Ngânđã căn cứ vào nhiều tƣ liệu lịch sử và văn tịch Hán Nôm để dựng lại phả hệ của Lý Lân Chi, bức tranh gia đình cũng nhƣ những biến cố thăng trầm trong cuộc đời ông.

Tác giảluận án cho rằng: “Lý Văn Phức sinh ra trong một gia đình nhà Nho, trải học hành, thi cử rồi ra làm quan. Đó nhƣ là nét chung của cuộc đời các sĩđại phu truyền thống, nhƣng con đƣờng làm quan của Lý Văn Phức có lắm thăng trầm và cuộc đời ông có nhiều chuyến công du hải ngoại Đông Tây” [75, 29]. Vềtrƣớc tác của Lý Văn Phức, luận án viết: “Nhƣ một tác gia Hán Nôm tiêu biểu của văn học trung đại Việt Nam, Lý Văn Phức đãđể lại một số lƣợng khá lớn những tác phẩm mang đậm dấu ấn thời đại. Ông vừa tiêu biểu cho khuynh hƣớng văn chƣơng Nho giáo, vừa đại diện cho trào lƣu và xu thế của văn học trung đại Việt Nam giai đoạn đầu thế kỷ XIX: duy trìđạo đức xã hội đồng thời quan tâm đến số phận vàđời sống hiện thực con ngƣời” [75, 57].

Theo kết quả thống kê của Nguyễn Thị Ngân, Lý Văn Phức có tất cả 44 tác phẩm, chia thành 4 nhóm: Thơ văn chữ Hán (17 tác phẩm); Thơ văn chữ Nôm (14 tác phẩm); Các tác phẩm văn hóa, lịch sử khác (6 tác phẩm); Tác phẩm soạn chung với các tác giả khác (7 tác phẩm). Trần Ích Nguyên (Đài Loan)là tác giả của công trìnhViệt Nam Hán tịch văn hiến thuật luận(2011) [148], đã đƣợc dịch ra tiếng Việt với tiêu đềThuật bàn về tư liệu sách chữ Hán ở Việt Nam [82]. Cuốn sách tập hợp một chùm bài viết liên quan đến Lý Văn Phức và tác phẩm của ông. Trong chƣơng 7 - Duyên thơ trượt sát bên nhau giữa Lý Văn Phức của Việt Nam và Thái Đình Lan của Đài Loan, tác giả đã tìm hiểu những sự tƣơng đồng trong hành trạng cũng nhƣ hồn thơ của viên quan họ Lý với Tiến sĩ Thái Đình Lan (1801-1859).

Về sự trùng hợp thú vị này, Trần Ích 16 (LUAN.1849) TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.1849) Nguyên viết: "Nhƣng họ lại chỉđi qua bên nhau chứ chƣa hề gặp mặt, khiến ai nấy đều tiếc nuối. Cóđiều, thông qua tác phẩm thơ văn chữ Hán chan chứa nhiệt tình mà hai ông để lại, chúng ta có thể thấy rõ hình ảnh đan xen của hai nhà thơ chữ Hán Trung - Việt ở khu vực Đông Nam Á nửa đầu thế kỷ XIX (năm 1830), đồng thời thấy cảm động sâu sắc về họ" [82, 242].Có thể thấy đây là một sự tiếp cận tác gia Lý Văn Phức theo hƣớng so sánh, đối chiếu với tác gia khác kháđộc đáo. Chƣơng 8 - Văn hóa ẩm thực châu Áđầu thế kỷ XIX dưới ngòi bút của Lý Văn Phức, Việt Namđã khai thác sáng tác của Lý Văn Phức dƣới một góc nhìn rất thú vị, đó là văn hóa ẩm thực. Trần Ích Nguyên cho rằng: "Có thể thấy Lý Văn Phức là một ngƣời không coi trọng việc ăn ngon, và hơn nữa là thơ viết nhiều hơn văn.

Sau khi hiểu đƣợc sở thích ăn uống và thói quen viết lách của ông, ta cũng sẽ không kỳ vọng đƣợc hiểu biết về văn hóa ẩm thực của ông từ những ghi chép du ký" [82, 289]. Thế nhƣng "Nhìn từ một góc độ khác, văn hóa ẩm thực châu Áđầu thế kỷ XIX (đặc biệt là thói quen ăn uống của châu Âu lƣu truyền vào châu Á năm đó), đối với một nhà thơ Việt Nam nhƣ Lý Văn Phức mà nói, ít nhiều cũng có những điều mới lạ, khiến ông không thể không ghi chép lại" [82, 289-290].Tiếp đó, Trần Ích Nguyên đã khai thác thông tin từ các tác phẩm trong những chuyến công du của Lý Văn Phức để giới thiệu về văn hóa ẩm thực châu Áđầu thế kỷ XIX, gồm cả văn hóa ẩm thực của Đông Nam Á và Nam Á năm 1830, văn hóa ẩm thực của Philippines (Lữ Tống) năm 1832 và của Trung Quốc 1831-1841. Những hành vi của ẩm thực nhƣ uống rƣợu vang đỏ, hút thuốc, dụng cụăn, đồăn, cách thức ăn… của các dân tộc khác biệt đều đƣợc Lý Văn Phức mô tả chân thực và sinh động. Và Trần Ích Nguyên đãđi đến kết luận là: "Qua tác phẩm của ông, chúng ta phát hiện văn hóa ẩm thực châu Áđầu thế kỷ XIX thực ra mang đậm màu sắc phƣơng Tây, còn văn hóa ẩm thực truyền thống phƣơng Đông có lẽ tƣơng đối gần gũi nên mọi ngƣời không thấy nổi bật" [82, 304-305].Phụ lục cho chƣơng 8 là hai bài văn: Lữ Tống phong tục ký vàTây Dương trí phú biện cùng một số bài thơ khác, chép trong Lý Văn Phức di văn.Chƣơng 9 - Thế giới mới ởĐông Nam Á trong văn học chữ Hán của Việt Nam có đối tƣợng khảo sát là thời kỳ những năm 30 của thế kỷ XX.

Trần Ích Nguyên đã giới thiệu các 17 (LUAN.1849) TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.1849) tác phẩm văn học có liên quan đến Nam Dƣơng của 4 nhân vật mà hoạn lộ của họđều từng có những chuyến hải ngoại viễn du là: Lý Văn Phức, Đặng Văn Khải, Hà Tông Quyền và Phan Thanh Giản. Trong đó, với Lý Văn Phức, tác giảđã giới thiệu 2 chùm tác phẩm liên quan đến hai hƣớng trong lộ trình đi sứ của ông, cả "Tây hành" và "Đông hành":Đó làTây hành thi kỷ, Tây hành kiến văn kỷ lược (1830) ghi lại lộ trình: Việt Nam - Singapore - Penang - Bangladesh - Jakata; vàĐông hành thi thuyết thảo (1832) ghi lại lộ trình Việt Nam - Philippines. Qua việc khảo cứu, phân tích các tác phẩm này, Trần Ích Nguyên đãđƣa ra nhận định: "Nhìn chung, Lý Văn Phức tỏ ra tƣơng đối hiếu kỳ về thực dân Anh Cát Lợi trong chuyến Tây hành năm 1830, ví dụ trong cách ăn đồ Tây, trình tự uống rƣợu Tây, thậm chí ngay cả chi tiết việc vợ chồng chủ tiệc ngồi cùng bàn với khách, ông đều không quên ghi chép lại, nhƣng lại thiếu sót về phần văn hóa ẩm thực ở vùng Nam Á vàĐông Nam Á lúc bấy giờ" [82, 330-331]. Còn "văn hóa của ngƣời Tây Ban Nha trên đất Philippines năm 1832 và của ngƣời Anh Cát Lợi ởĐông Nam Á và Nam Á, thậm chí là của ngƣời BồĐào Nha ởÁo Môn năm 1833 và1836 không có nhiều khác biệt rõ rệt" [82, 347].

Hạ Lộ(Trung Quốc) với công trình Chuyến đi Quảng Đông, Áo Môn của Lý Văn Phức và giao lưu văn học Trung Việt (2013) [142] đã tập trung khai thác tƣ liệu về 4 chuyến công cán Quảng Đông của Lý Văn Phức liên tiếp trong các năm 1833, 1834, 1835 và 1836. Từ những chuyến đi này mà một loạt tác phẩm của Lý Văn Phức đã ra đời nhƣ: Việt hành ngâm thảo, Áo Môn chí hành thi sao, Việt hành tục ngâm thảo, Tam chi Việt tập thảo, Tiên thành lữ thoại tập, Nhị thập tứ hiếu diễn ca, Kính hải tục ngâm. Nhƣng Hạ Lộ chú ý hơn đến những cuộc thù tạc giao lƣu ứng đối của Lý Văn Phức với các văn sĩ Quảng Đông. Đặc biệt trong cuộc xƣớng hoạ thơ văn ở chùa Hải Châu, sáng tác của Lý Văn Phức cùng với 9 vị văn nhân Trung - Việt khác đã đƣợc tập hợp lại trong cuốn Trung ngoại quần anh hội.

Theo khảo cứu của Hạ Lộ,Quần anh hội là do Mậu Cấn Liên Tiên Lƣu Mặc Trì lập ra, trong hội có 5 sứ thần Việt Nam là Lý Văn Phức, Nguyễn Văn Chƣơng, Lê Văn Khiêm, Hoàng Văn Quýnh, Nhữ Bá Sĩ. Ban đầu lấy tên là Kỳ anh hội theo tên Kỳ anh hội của Văn Ngạn Bác, Tƣ Mã Quang đời Tống lập ra lúc ở Lạc Dƣơng, sau mới đổi thành Quần 18 (LUAN.1849) TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Trọng tâm của công trình này, Hạ Lộ dành cho việc nghiên cứu về mối giao dutốt đẹp giữa Lý Văn Phức và những văn nhân đất Việt (Quảng Đông) mà tiêu biểu hơn cả là Mậu Cấn Liên Tiên(1766-1835). Dấu ấn của mối quan hệ mật thiết này còn đƣợc ghi lại trong tác phẩm Việt hành ngâm thảo của viên quan họ Lý, cũng nhƣ trong đôi bài thơ xƣớng hoạ Tập Đường ký hoài Mậu Liên Tiên của Lý Văn Phức và Hoạ tập Đường kiến tặng nguyên vận của Mậu Liên Tiên.

Tiếc thay, lần thứ 3 Lý Văn Phức trở lại Quảng Đông, thì Mậu Cấn đã không còn nữa. Lý Lân Chi làm bài Điếu Liên Tiên văn để khóc thƣơng [142, 154]. Hạ Lộ còn tìm hiểu về những tri thức, kiến văn mới mẻ có xuất xứ từ phƣơng Tây mà Lý Văn Phức lần đầu tiên đƣợc tiếp xúc khi đến Áo Môn (nhƣ nhiệt kế, cửa kính, bút chì. Một chi tiết thú vị là tuy rất thán phục trƣớc kỹ thuật tiến tiến văn minh của phƣơng Tây, nhƣng Lý Văn Phức vẫn gọi ngƣời Bồ Đào Nha là "Di", gọi Tây Âu là "Tây Di", cho thấy quan niệm Hoa - Di đƣợc hun đúc bởi nền giáo dục Nho học đã in dấu sâu đậm trong tâm thức viên quan họ Lý.

Phần cuối cùng của chuyên luận, Hạ Lộ đã dành cho việc khảo cứu ảnh hƣởng của chuyến đi Quảng Đông, Áo Môn đến bộ phận sáng tác bằng chữ Nôm của Lý Văn Phức. Hạ Lộ cho rằng, thực thi nhiệm vụ sƣu tầm thƣ tịch của sứ tiết Việt Nam, Lý Văn Phức đã có cơ hội tiếp xúc với nhiều trƣớc tác cổ điển Trung Hoa, từ đó mà phát sinh ảnh hƣởng lớn đến những tác phẩm diễn Nôm của ông nhƣ Nhị thập tứ hiếu diễn ca, Ngọc Kiều Lê, Tây sương truyện. Dƣơng Đại Vệ (Trung Quốc) vớiluận văn Thạc sĩ Nghiên cứu sứ thần Việt Nam Lý Văn Phức và quan hệ Thanh - Việt đầu thế kỷ XIX (2014) [141] đã triển khai 5 chƣơng nghiên cứu: Chƣơng 1 - Cuộc đời Lý Văn Phức và quan hệ Thanh - Việt thời kỳ này; Chƣơng 2 - Khảo về những chuyến đi Trung Hoa của Lý Văn Phức; Chƣơng 3 - Khảo thuật về con đường nhập cống của Lý Văn Phức; Chƣơng 4 - Hiện thực xã hội Mân (Phúc Kiến), Việt (Quảng Đông) phản ảnh trong thơ văn Yên hành của Lý Văn Phức; Chƣơng 5 - Cái nhìn Trung Quốc của Lý Văn Phức. Có thể thấy, công trình này đã nghiên cứu khá tổng thể và tƣờng tận về 6 chuyến đi sứ phƣơng Bắc của Lý Văn Phức, để qua đó thấy đƣợc tình hình bang giao Thanh - 19 (LUAN.1849) TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.1849) Việt đầu thế kỷ XIX.