CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tác nhân gây bệnh sốt rét 1. Trên thế giới Sốt rét ở người gây ra bởi 5 loài ký sinh trùng gồm: P. Các kết quả nghiên cứu cho thấy có sự khác nhau về thành phần loài, cơ cấu loài và sự phân bố của ký sinh trùng sốt rét ở các vùng dịch tễ sốt rét khác nhau trên thế giới.
Báo cáo thống kê ca bệnh của WHO năm 2018 cho thấy P. falciparum gây ra khoảng 99% các ca sốt rét tại Châu Phi. Trong khi tại các khu vực khác P. vivax có tỷ lệ gây bệnh cao như tại Nam Mỹ chiếm khoảng 64%, tại khu vực Đông Nam Châu Á >30% và khoảng 40% tại khu vực Đông Địa Trung Hải, P.
knowlesi được ghi nhận với tỷ lệ thấp tại một số khu vực [9]. falciparum được phát hiện gây bệnh ở hầu hết các khu vực trên thế giới có lưu hành sốt rét, đặc biệt đây là loài phổ biến nhất tại Châu Phi. Một nghiên cứu phát hiện ký sinh trùng sốt rét bằng kỹ thuật PCR được thực hiện trên 2.558 mẫu máu thu thập từ 9 quốc gia có lưu hành sốt rét ở Châu Phi cho thấy có 98,5% các ca bệnh nhiễm đơn và nhiễm phối hợp với P. Tại các khu vực khác, P.
falciparum lưu hành đồng thời cùng với các loài ký sinh trùng sốt rét khác, cơ cấu giữa các loài có thể thay đổi theo thời gian và tác động của các biện pháp phòng chống như tại Bangladesh P. falciparum chiếm khoảng 81,5%, tại Campuchia 59%, Thái Lan khoảng 43,5%, Myanmar 52,1%, Bazil 25,7% [9]. vivax lưu hành phổ biến với tỷ lệ cao ở vùng Trung và Nam Mỹ như tại Bazil khoảng 83,7%, Comlombia là 70%, Ecuador khoảng 90%. vivax rất hiếm gây bệnh ở khu vực Châu Phi, tuy nhiên tại một số 4 quốc gia vùng Đông và Nam Phi khi điều tra bằng kỹ thuật sinh học phân tử PCR cũng đã phát hiện có tỷ lệ nhất định về số người phơi nhiễm P.
malariae lưu hành với tỷ lệ thấp tại khu vực tiểu vùng sa mạc Sahara, Châu Phi < 10%, vùng Đông Nam Châu Á như bang Orrisa, Ấn Độ với tỷ lệ khoảng 44,6%, Thái Lan 3,3% và Bazil khoảng 7,7%. ovale ít phổ biến, lưu hành với tỷ lệ rất thấp, chủ yếu được phát hiện tại Châu Phi và Châu Á. Tại một số quốc gia Châu Phi, P. ovale lưu hành với tỷ lệ khoảng từ 1-6%.
Tại Châu Á, một số nghiên cứu phát hiện tỷ lệ lưu hành thấp ở một số quốc gia như ở Campuchia khoảng 1,3%, Myanmar khoảng 4,9% và một số ca bệnh báo cáo tại Malaysia, Indonesia, Thái Lan, Việt Nam. knowlesi là loài ký sinh trùng hầu như chỉ phát hiện thấy lưu hành tại một số quốc gia vùng Đông Nam Châu Á và có liên quan đến loài khỉ ở khu vực này. Đã có nhiều báo cáo cho thấy có tỷ lệ nhiễm nhất định trên người tại các quốc gia như Malaysia, Thái Lan, Singapor, Myanmar, Philippine và Việt Nam [10], [11]. Tại Việt Nam Đến nay, tại Việt Nam có sự lưu hành đủ 5 loài ký sinh trùng sốt rét gây bệnh sốt rét ở người.
vivax lưu hành phổ biến chiếm tỷ lệ khoảng 98% trong cơ cấu loài. ovale phát hiện được với tỷ lệ thấp. knowlesi là ký sinh trùng sốt rét của khỉ truyền sang người chủ yếu được phát hiện tại một số tỉnh miền Trung, Tây Nguyên bằng các kỹ thuật sinh học phân tử [10], [12]. Một số kết quả nghiên cứu trước năm 2010, ghi nhận các bệnh nhân nhiễm P.
ovale tại các tỉnh như Bình Phước, Lâm Đồng, Gia Lai, Khánh Hòa. knowlesi lần đầu tiên đã được phát hiện ở Ninh Thuận Việt Nam vào 5 năm 2007, từ một nghiên cứu hợp tác song phương Việt - Bỉ và sau đó đã có những nghiên cứu ghi nhận phát hiện P. knowlesi tại Khánh Hòa, Quảng Trị. Cơ cấu loài ký sinh trùng sốt rét ở Việt Nam có sự khác biệt tùy theo từng vùng và bị tác động thay đổi bởi hiệu quả của các biện pháp phòng chống sốt rét theo từng giai đoạn.
Trước những năm 1960, tại Miền Bắc loài P. falciparum lưu hành phổ biến, chiếm tỷ lệ khoảng 70-80%. Sau những năm khống chế bệnh sốt rét, (cơ cấu loài ký sinh trùng sốt rét có nhiều thay đổi trong đó P. falciparum có xu hướng giảm dần theo thời gian (50%-60%).
Theo báo cáo tổng kết công tác phòng chống và loại trừ sốt rét trên toàn quốc những năm gần đây, ghi nhận có sự lưu hành của 4 loài ký sinh trùng sốt rét trong đó P. falciparum chiếm tỷ lệ 62,8%, P. vivax chiếm tỷ lệ 35,4%, P. malariae chiếm 0,2% và P.
Tình hình bệnh sốt rét trên thế giới và Việt Nam 1. Tình hình sốt rét trên thế giới 2008-2017 Theo WHO (2008), trên thế giới có khoảng 247 triệu ca mắc bệnh sốt rét trong số 3,3 tỷ người sống trong vùng nguy cơ mắc bệnh, bệnh sốt rét là nguyên nhân của 1 triệu người chết, phần lớn là trẻ em dưới 5 tuổi. Năm 2008 có 109 nước có sốt rét lưu hành, trong đó có 45 nước thuộc khu vực Châu Phi [15]. Kết quả điều tra hộ gia đình tại 18 quốc gia Châu Phi cho thấy chỉ 34% hộ có 1 mùng tẩm hóa chất, 23% trẻ em và 27% phụ nữ có thai ngủ mùng, 38% trẻ em sốt được điều trị với thuốc sốt rét nhưng chỉ có 3% với các thuốc ACT; 18% phụ nữ có thai được điều trị dự phòng.
Chỉ có 5 quốc gia Châu Phi báo cáo độ bao phủ phun tồn lưu bảo vệ cho 70% dân số trong vùng nguy cơ [15]. Trong 22 quốc gia khác số ca mắc sốt rét giảm hơn 50% trong khoảng thời gian 2000-2006. Tuy nhiên cần có các điều tra cụ thể hơn nữa để xác 6 nhận tại 29 quốc gia này có các biện pháp kiểm soát bệnh hiệu quả để giảm gánh nặng bệnh vào năm 2010 [15]. Thế giới có 216 triệu ca sốt rét, trong đó 174 triệu ở Châu Phi.000 người chết do sốt rét, 91% ở Châu Phi [16].
Toàn cầu năm 2012 có 104 quốc gia có sốt rét lưu hành, ước tính trên thế giới có khoảng 207 triệu trường hợp mắc bệnh sốt rét, 627.000 người chết, đa số là trẻ em dưới 5 tuổi ở Châu Phi. Tại khu vực Tây Thái Bình Dương, 10 quốc gia có sốt rét lưu hành gồm: Campuchia, Trung Quốc, Lào, Malaysia, Papua New Guinea, Philipines, Triều Tiên, đảo quốc Solomon, Vanuatu và Việt Nam. Khoảng 870 triệu người trong khu vực bị ảnh hưởng bởi sốt rét, trong đó 60 triệu người (8%) sống trong vùng có chỉ số mắc sốt rét> 1/1. Sốt rét đã giảm từ 350.
WHO (2016), trên thế giới khoảng 3,2 tỷ người và gần 50% dân số có nguy cơ mắc sốt rét. WHO cho rằng bệnh sốt rét có thể phòng chống, điều trị được. Các biện pháp kiểm soát bệnh sốt rét tổng hợp được triển khai hiện nay bao gồm tẩm mùng với hóa chất tồn lưu kéo dài, hóa trị liệu phối hợp, kết hợp với phun tồn lưu trong nhà và điều trị dự phòng cho phụ nữ có thai [18]. Trong năm 2015, trên thế giới ước tính khoảng 429.000 trường hợp tử vong sốt rét (khoảng 235.000), hầu hết xảy ra ở khu vực Châu Phi (92%), tiếp theo là Đông Nam Á (6%) và Đông Địa Trung Hải (2%).
Đánh giá tiến bộ toàn cầu và gánh nặng bệnh tật trong 5 năm gần đây (2010–2015), Báo cáo mới của WHO (năm 2016) cho biết tỷ lệ mắc mới sốt rét hay số ca mắc mới giảm 21% trên toàn cầu và khu vực châu Phi, tỷ lệ tử vong sốt rét giảm khoảng 29% trên toàn cầu và 31% ở châu Phi. Các khu vực khác cũng đạt mức giảm ấn tượng về gánh nặng sốt rét so với năm 2010, tỷ lệ tử vong sốt rét giảm 58% ở khu vực Tây Thái Bình Dương, 46% ở Đông Nam Á, 37% 7 ở châu Mỹ và 6% ở Đông Địa Trung Hải. Đặc biệt, trẻ em < 5 tuổi dễ bị lây nhiễm, mắc bệnh và tử vong do sốt rét. Năm 2015, trên thế giới ước tính sốt rét đã giết chết khoảng 303.000 trẻ em < 5 tuổi, trong đó có 292.000 trẻ em tại khu vực châu Phi.
Từ năm 2010-2015, tỷ lệ tử vong sốt rét ở trẻ em < 5 tuổi giảm 35% nhưng bệnh sốt rét vẫn là "sát thủ" chủ yếu ở trẻ em < 5 tuổi, cứ mỗi 2 phút cướp đi mạng sống của 1 đứa trẻ [17], [18]. Trước đó đánh giá tình hình sốt rét 15 năm (2000-2015), WHO cho biết tỷ lệ mắc sốt rét ở các quần thể có nguy cơ giảm 37% và tỷ lệ tử vong sốt rét giảm 60%, ước tính khoảng 6,2 triệu ca tử vong sốt rét đã được ngăn chặn trên toàn cầu từ 2001, khu vực cận Sahara tiếp tục là gánh nặng sốt rét cao nhất toàn cầu chiếm tới 88% số ca mắc sốt rét và 90% số ca chết sốt rét trong năm 2015. Trong các khu vực có lan truyền sốt rét cao, hơn 2/3 (70%) số ca tử vong sốt rét xảy ra ở trẻ em < 5 tuổi. Từ 2000-2015, tỷ lệ tử vong sốt rét ở trẻ < 5 tuổi giảm 65% tương đương với khoảng 5,9 triệu người được cứu sống trên toàn cầu; hơn một nửa (57/106 quốc gia) có bệnh sốt rét năm 2000 đã cắt giảm được số ca sốt rét mắc mới ít nhất 75% vào 2015 [19].
Tại kỳ họp của Đại hội đồng Y tế Thế giới (WHA) năm 2015, các quốc gia thành viên của WHO đã thông qua Chiến lược kỹ thuật sốt rét toàn cầu 2016-2030, đặt mục tiêu đầy tham vọng vào 2030 với các mốc 5 năm theo dõi sự tiến bộ. Báo cáo cho thấy triển vọng đạt mục tiêu loại trừ sốt rét ít nhất ở 10 quốc gia đến 2020 hoàn toàn sáng sủa khi 10 quốc gia và vùng lãnh thổ báo cáo ít hơn 150 ca mắc sốt rét nội địa và hơn 9 quốc gia báo cáo từ 150- 1.000 ca sốt rét. Trong năm 2015, Châu Âu không còn sốt rét khi tất cả 53 quốc gia ở khu vực này báo cáo ít nhất 1 năm không có ca mắc sốt rét tại chỗ. Theo WHO, các quốc gia có ít nhất 3 năm liên tiếp không phát hiện sốt rét nội địa thì được coi như đã loại trừ được bệnh sốt rét.
Tại khu vực Mỹ La tinh 21 8 quốc gia có khả năng loại trừ sốt rét đang được WHO xem xét cấp giấy chứng nhận [17], [18], [19].