Nghiên cứu nhân vật Stephen Dedalus của James Joyce và môtíp mê cung trong luận văn thạc sĩ

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nhân vật stephen dedalus của james joyce và môtíp mê cung luận án ts văn học 60 22 30 10, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn

• Tác giả: Nguyễn Linh Chi
• Người hướng dẫn: GS. Phùng Văn Tửu
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn học Anh
• Đề tài: Nghiên cứu nhân vật Stephen Dedalus trong tác phẩm của James Joyce và môtíp mê cung
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỤC LỤC
• Lí do chọn đề tài
• Lịch sử vấn đề
• James Joyce trong phê bình – nghiên cứu văn học ở Việt Nam
• Các tài liệu nghiên cứu dịch ra tiếng Việt
• James Joyce trong phê bình - nghiên cứu văn học ở nước ngoài
• Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
• Phạm vi, đối tƣợng và mục đích nghiên cứu
• Phạm vi và đối tượng nghiên cứu
• Mục đích nghiên cứu
• Phƣơng pháp nghiên cứu
• Bố cục của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: KIẾN TẠO MÊ CUNG
• 1.1. Stephen Dedalus và James Joyce
• 1.1.1. Hai cá thể đồng nhất
• 1.1.2. Hai cá thể tương ứng
• 1.1.3. Hai cá thể độc lập
• 1.2. Tính chất tạp chủng của văn bản
• 1.2.1. Tiểu thuyết, tự thuật, ghi chép hay nhật ký
• 1.2.2. Một cõi hỗn mang
• 1.2.3. Tiểu thuyết James Joyce và sử thi Homer
• 1.2.3.1. Cặp nhan đề Ulysses - Odyssey
• 1.2.3.2. Cặp nhân vật Leopold Bloom – Odysseus
• 1.2.3.3. Cặp nhân vật Stephen - Telemachus
• 2. CHƯƠNG 2: BỊ GIAM CẦM TRONG MÊ CUNG
• 2.1. Lúng túng trong tín ngƣỡng tôn giáo
• 2.1.1. Khát thèm và sợ hãi
• 2.1.2. Chối bỏ và đau đớn
• 2.2. Lúng túng trƣớc tinh thần dân tộc
• 2.2.1. Dân tộc hay đại đồng quốc tế
• 2.2.2. Bạo lực hay tình yêu
• 2.3. Lúng túng về công cụ ngôn ngữ
• 2.3.1. Tiếng Gaelic hay tiếng Anh
• 2.3.2. Những “ngôn từ chết”
• 3. CHƯƠNG 3: THOÁT RA KHỎI MÊ CUNG
• 3.1. Tự do tôn giáo
• 3.2. “Anh có phải là người Ailen không?”
• 3.3. Tự do ngôn ngữ
• 3.4. Sáng tạo- mê cung của lối viết
• 3.4.1. Đằng sau những lời chỉ dẫn
• 3.4.2. Trò chơi của ngôn từ
• 3.4.3. Độc thoại nội tâm và Dòng ý thức
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• BẢNG TRA CỨU

Tóm tắt

I. Stephen Dedalus và James Joyce Sự Đồng Nhất và Tương Ứng

Luận án tập trung phân tích nhân vật Stephen Dedalus trong tác phẩm của James Joyce, đặc biệt là mối liên hệ giữa nhân vật này với môtíp mê cung. Luận án chỉ ra sự đồng nhất giữa Stephen Dedalus và James Joyce, cả hai đều là những cá thể mang tính tự truyện, trải qua quá trình trưởng thành phức tạp. Joyce sử dụng hình tượng mê cung để thể hiện hành trình tìm kiếm bản thân của Stephen Dedalus, một hành trình đầy thử thách và giằng xé nội tâm. Mê cung không chỉ là không gian vật lý, mà còn là mê cung tâm lý, mê cung văn học, phản ánh sự phức tạp của xã hội Ireland, ảnh hưởng của tôn giáo, chính trị, và văn hóa. Stephen Dedalus bị giam cầm trong mê cung của niềm tin, sự nghi ngờ, và những xung đột nội tâm. Quá trình này được phản ánh qua ngôn ngữ phong phú, đa dạng, thể hiện rõ nét qua chủ nghĩa hiện đại, chủ nghĩa stream of consciousness trong văn phong James Joyce.

1.1. Hai cá thể đồng nhất Tính chất tự truyện

Sự đồng nhất giữa Stephen Dedalus và James Joyce được thể hiện rõ nét qua tính chất tự truyện trong tác phẩm. Stephen Dedalus, như một hình ảnh phản chiếu của chính James Joyce, trải qua những kinh nghiệm tương tự, từ thời thơ ấu, tuổi trẻ cho đến những đấu tranh tinh thần và sự tìm kiếm định hướng trong cuộc sống. A Portrait of the Artist as a Young Man được xem như một cuốn tự thuật về hành trình trưởng thành của Joyce, thể hiện qua con mắt của Stephen Dedalus. Mê cung trong tác phẩm, do đó, không chỉ là một môtíp văn học mà còn là sự phản ánh chính xác hành trình tìm kiếm bản thân của chính tác giả. Những đấu tranh tư tưởng, những sự lựa chọn, những sự phản bội, và những sự đấu tranh về tôn giáo, dân tộc, và nghệ thuật đều được thể hiện một cách chân thực, gần như là một bản ghi chép chân thực của cuộc đời tác giả. James Joyce sử dụng ngôn ngữ để tái hiện lại những trải nghiệm này, tạo ra một bức tranh sống động và đầy ám ảnh về quá trình trưởng thành của Stephen Dedalus, đồng thời là của chính ông.

1.2. Hai cá thể tương ứng Sự tương phản và bổ sung

Mặc dù có sự đồng nhất đáng kể, Stephen Dedalus và James Joyce không hoàn toàn là một. Có những sự tương phản và bổ sung tinh tế tạo nên chiều sâu cho nhân vật. Stephen Dedalus thể hiện một khía cạnh nào đó của James Joyce, nhưng không hoàn toàn đại diện cho toàn bộ con người ông. Joyce, qua ngòi bút của mình, có thể thỏa sức khám phá những khía cạnh khác nhau của con người và xã hội Ireland, những khía cạnh ông chưa thể hiện trực tiếp trong cuộc sống. Mê cung trong tác phẩm, do đó, là không gian để Joyce thể hiện những tư tưởng, những quan điểm, những hình ảnh, và những biểu tượng phức tạp, những điều mà chỉ có thể được khám phá thông qua ngòi bút của ông. Đây là một cách thức độc đáo để James Joyce thể hiện bản thân, thể hiện những suy tư sâu sắc của ông về văn học Ireland, thời đại Victoria, thời đại Edwardian, và đặc biệt là về nghệ thuật và cuộc đời của một nghệ sĩ.

II. Mê cung Tâm Lý và Hành trình Của Người Anh Hùng

Phần này phân tích mê cung tâm lý của Stephen Dedalus, một mê cung được tạo nên từ những xung đột nội tâm, những sự lựa chọn, và những sự đấu tranh. Hành trình của Stephen Dedalus là hành trình trưởng thành, hành trình tìm kiếm sự tự do, sự giác ngộ, và sự tự nhận thức. Mê cung ở đây không chỉ là một biểu tượng, mà còn là một phương thức để James Joyce thể hiện chủ nghĩa hiện đại, đặc biệt là kỹ thuật dòng ý thức. Mê cung là không gian để Stephen Dedalus đối mặt với những vấn đề về tôn giáo, dân tộc, và nghệ thuật. Những trải nghiệm này, những sự giằng xé, những sự lựa chọn khó khăn, và những sự phản bội đã định hình nên tính cách và thế giới quan của Stephen Dedalus.

2.1. Mê cung Tôn Giáo Niềm Tin và Sự Nghi Ngờ

Tôn giáo đóng vai trò quan trọng trong mê cung tâm lý của Stephen Dedalus. Stephen Dedalus trải qua những xung đột nội tâm gay gắt giữa niềm tin và sự nghi ngờ. Ông đấu tranh với những giáo lý cứng nhắc và những áp lực từ xã hội. Sự chối bỏ và đau đớn trong quá trình này được thể hiện rõ nét qua ngôn ngữ và hình ảnh trong tác phẩm. James Joyce sử dụng chủ nghĩa hiện đại để miêu tả những trải nghiệm này, cho thấy sự phức tạp của niềm tin tôn giáo và tác động của nó lên nhân vật trung tâm. Mê cung tôn giáo trở thành một thử thách lớn trong hành trình tìm kiếm bản thân của Stephen Dedalus. Ông phải vượt qua những rào cản về niềm tin để tìm ra con đường riêng cho mình. Dublin, với những nhà thờ cổ kính và những truyền thống lâu đời, trở thành một phần của mê cung này.

2.2. Mê cung Dân Tộc Giữa Ireland và Thế Giới

Mê cung dân tộc là một thử thách khác mà Stephen Dedalus phải đối mặt. Ông đấu tranh giữa lòng yêu nước và khát vọng thoát khỏi những ràng buộc của xã hội Ireland. Stephen Dedalus bị kẹt giữa hai lựa chọn: trung thành với văn hóa Ireland hay hướng đến một thế giới rộng lớn hơn. James Joyce sử dụng môtíp mê cung để thể hiện những sự lựa chọn khó khăn này. Mê cung dân tộc phản ánh thực trạng xã hội Ireland thời bấy giờ, với những vấn đề về chính trị, văn hóa, và lịch sử. Stephen Dedalus, như nhiều người trẻ Ireland thời đó, phải tìm cách định hình bản sắc dân tộc của mình trong một xã hội đang thay đổi. Ngôn ngữ, cụ thể là sự lựa chọn giữa tiếng Anh và tiếng Gaelic, cũng đóng một vai trò quan trọng trong mê cung này.

III. Sự Thoát Khỏi Mê Cung Sự Tự Do và Sáng Tạo

Phần này phân tích quá trình Stephen Dedalus thoát khỏi mê cung và tìm được sự tự do trong sáng tạo nghệ thuật. Sự tự do tôn giáo, sự tự do ngôn ngữ, và sự tự do trong sáng tạo nghệ thuật là những cột mốc quan trọng trong hành trình của ông. James Joyce sử dụng kỹ thuật dòng ý thức và độc thoại nội tâm để thể hiện những trải nghiệm tinh thần này. Mê cung của lối viết là một biểu tượng cho sự khó khăn nhưng cũng là vẻ đẹp của quá trình sáng tạo. Stephen Dedalus cuối cùng tìm thấy sự giải thoát trong nghệ thuật, tìm thấy tiếng nói và bản sắc riêng của mình.

3.1. Sự Tự Do Tôn Giáo và Dân Tộc Sự Giải Thoát

Sau khi trải qua những đấu tranh gay gắt, Stephen Dedalus đạt được sự tự do tôn giáo và dân tộc. Ông không còn bị ràng buộc bởi những giáo lý cứng nhắc hay những định kiến xã hội. Sự tự do này không phải là sự phủ nhận hoàn toàn, mà là sự chấp nhận và hòa giải với chính mình. Ông tìm thấy sự cân bằng giữa niềm tin và lý trí, giữa truyền thống và hiện đại. James Joyce sử dụng hình ảnh mê cung để thể hiện sự chuyển đổi này, cho thấy quá trình đấu tranh nội tâm để tìm kiếm sự tự do không dễ dàng. Việc Stephen Dedalus có phải là người Ireland hay không cũng là một câu hỏi quan trọng đặt ra, thể hiện sự giằng xé về bản sắc. Ông đã vượt qua mê cung để tìm ra được câu trả lời riêng cho mình.

3.2. Sáng Tạo Nghệ Thuật Mê Cung Của Lối Viết

Sáng tạo nghệ thuật là một mê cung khác mà Stephen Dedalus phải khám phá. Ông tìm thấy sự tự do và sự giải thoát trong việc sáng tạo, sử dụng ngôn ngữ như một công cụ để thể hiện những tư tưởng, những cảm xúc, và những trải nghiệm của mình. James Joyce sử dụng kỹ thuật dòng ý thức và phép điệp ngữ để thể hiện sự phức tạp và độc đáo của lối viết của Stephen Dedalus. Mê cung ở đây không phải là sự giam cầm, mà là một không gian để Stephen Dedalus thể hiện sự tự do sáng tạo. Thực tế và lý tưởng, thế giới nội tâm và thế giới bên ngoài đều được thể hiện trong mê cung này, phản ánh sự phức tạp của quá trình sáng tạo nghệ thuật. Ulysses, với kỹ thuật mê cung trong chương “The Wandering Rocks”, là một ví dụ điển hình.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu Nhân vật Stephen Dedalus của James Joyce và môtíp mê cung của nghiên cứu sinh Nguyễn Linh Chi, được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Phùng Văn Tửu tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội (Chuyên ngành: Văn học Anh, Mã số: 62 22 30 10; 2012), là một chuyên luận tiên phong trong việc giải mã thi pháp văn xuôi hiện đại phương Tây thế kỷ XX. Đặt trong bối cảnh văn học học thuật Việt Nam vốn quen thuộc với các mô hình tự sự hiện thực truyền thống của thế kỷ XIX, công trình xác lập một bước ngoặt nhận thức luận khi tiếp cận hệ thống sáng tác phức tài của James Joyce (1882–1941) – bậc thầy của chủ nghĩa hiện đại (Modernism).

Khoảng trống học thuật (research gap) cốt lõi được luận án nhận diện là: các công trình phê bình quốc tế và trong nước trước đây (như nghiên cứu của Harry Levin, William York Tindall, Anthony Burgess hay Declan Kiberd) chủ yếu tiếp cận mê cung một cách cục bộ, xem đó như một ẩn dụ không gian vật lý thuần túy của thành phố Dublin hoặc chỉ gói gọn trong chương X (The Wandering Rocks) của kiệt tác Ulysses. Chưa có công trình nào khảo sát toàn diện mê cung như một "kỹ thuật viết mang tính dụng ý thi pháp học" (poetic writing technique) và một môtíp cấu trúc ngầm ẩn thống trị toàn bộ trục phát triển nhân vật Stephen Dedalus qua bốn tiểu thuyết: Stephen Hero (viết 1904, xuất bản 1944), A Portrait of the Artist as a Young Man (1916), Ulysses (1922) và Finnegans Wake (1939).

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết được xác định chặt chẽ:

• RQ1: Môtíp mê cung được kiến tạo như thế nào trong sự vận động thể loại từ tự thuật truyền thống sang tiểu thuyết hiện đại mang tính tạp chủng?
• RQ2: Nhân vật Stephen Dedalus bị giam cầm trong những chiều kích mê cung nào (tôn giáo, dân tộc, ngôn ngữ) và tiến trình giải phóng bản ngã diễn ra ra sao?
• RQ3: Bút pháp mê cung (lối viết dòng ý thức, độc thoại nội tâm, trò chơi ngôn từ) đóng vai trò gì trong việc tái cấu trúc tư duy tiếp nhận của độc giả?
• Hypothesis (H1): Mê cung không chỉ là không gian ngoại cảnh mà là một cấu trúc tự sự đa tầng (narrative matrix), chi phối tiến trình hóa thân – phân thân của chủ thể sáng tạo từ Daedalus thần thoại đến Stephen Dedalus và H.C.E.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp lý thuyết tự sự hiện đại (The Rhetoric of Fiction của Wayne Booth), thi pháp huyền thoại (Poetics of Myth của E. Meletinsky), lý thuyết bản ngã phân đôi (The Divided Self của Maurice Beebe), và lý thuyết hỗn mang tự sự (Joyce, Chaos, and Complexity của Thomas Jackson Rice). Quy mô khảo sát bao quát 4 đại tác phẩm trên văn bản nguyên ngữ tiếng Anh cùng kho tư liệu 188 công trình nghiên cứu chuyên sâu (59 tiếng Việt, 129 ngoại văn), mang lại giá trị học thuật chuẩn xác và đột phá.

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu James Joyce trải qua nhiều thập kỷ tranh luận phức tạp trên văn đàn thế giới và Việt Nam. Tại Việt Nam, từ thập niên 1970–1980, các nhà nghiên cứu như Hoàng Trinh (1969, Phương Tây, văn học và con người), Đỗ Đức Dục (1971), Đỗ Đức Hiểu (1978), Phạm Văn Sĩ (1986) và Nguyễn Đức Nam (1978) đã bước đầu đề cập đến Joyce nhưng còn chịu sự chi phối của nhãn quan phê bình xã hội học mác-xít cổ điển, xem kỹ thuật dòng ý thức là "duy tâm tư sản", "mơ hồ, rối rắm" hay "kỹ thuật phanh xé thời gian". Đến cuối thập niên 1990 và đầu thế kỷ XXI, các chuyên luận của Phùng Văn Tửu (1990, 1999), Đặng Anh Đào (2001), Đào Duy Hiệp (2003), Đặng Thị Hạnh (2005) và Lê Huy Bắc (2009) mới bắt đầu tôn vinh Joyce như bậc thầy cách tân dòng ý thức và thời gian đồng hiện.

Trên trường quốc tế, hai luồng quan điểm đối lập sâu sắc định hình lịch sử tiếp nhận Joyce:

1. Luồng quan điểm khẳng định/tôn vinh: Khởi đầu từ Ezra Pound (1917) với tuyên ngôn "đó là một cuốn sách đáng đọc, một áng văn xuôi tuyệt vời", H.G. Wells (1917), Valéry Larbaud (1922), Frank O'Connor, Richard Ellmann (1959, 1982), Anthony Burgess (1965, Re Joyce), Michael Seidel (1976, Epic Geography), và Thomas Jackson Rice (1997). Nhóm học giả này nhìn nhận cấu trúc phức tạp của Joyce như đỉnh cao của trí tuệ phục hưng nghệ thuật tiểu thuyết.
2. Luồng quan điểm phê phán/hoài nghi: Đại diện bởi J.C. Squire (1917, 1922) – người lo ngại lối viết quá mới lạ sẽ "dẫn ông đi vào ngõ cụt", Arnold Bennett, C.C. Martindale (nghi ngờ tính phương pháp của Ulysses), hay triết gia Marxist Georg Lukács (Modern Literary Theory) khi chỉ trích Joyce đã phạm sai lầm biểu hiện "một thế giới được tạo thành bởi sự hoàn toàn mơ hồ như thể đó là toàn bộ hiện thực".

Hệ thống tiếp nhận quốc tế & trong nước
├── Tiếp nhận quốc tế (1917 - nay)
│   ├── Trường phái Khẳng định: E. Pound, V. Larbaud, R. Ellmann, A. Burgess, T.J. Rice
│   └── Trường phái Phê phán/Dè dặt: J.C. Squire, G. Lukács, C.C. Martindale
└── Tiếp nhận tại Việt Nam (1969 - 2012)
    ├── Giai đoạn 1969 - 1986: Tiếp cận xã hội học (Hoàng Trinh, Đỗ Đức Hiểu, Phạm Văn Sĩ)
    └── Giai đoạn 1990 - 2012: Tiếp cận thi pháp học hiện đại (Phùng Văn Tửu, Đặng Anh Đào, Lê Huy Bắc)

Luận án của Nguyễn Linh Chi định vị chính xác khoảng trống bằng việc so sánh đối chiếu với ít nhất hai nghiên cứu quốc tế điển hình:

• So với Anthony Burgess (1965) trong Re Joyce: Burgess phân lập phần "The Labyrinth" để giải mã mạng lưới biểu tượng trong Ulysses nhằm tìm lối thoát cho người đọc, trong khi luận án xem mê cung là kỹ thuật tự sự nội sinh xuyên suốt từ Stephen Hero đến Finnegans Wake.
• So với E. Meletinsky (2003) trong Thi pháp của huyền thoại: Meletinsky chỉ xem các đường ngang ngõ tắt của Dublin là "mê lộ" địa lý nơi Bloom và Stephen lang thang không gặp nhau, còn luận án nâng tầm mê cung thành ma trận tâm thức và ngôn ngữ của chủ thể sáng tạo.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào lý thuyết tự sự hiện đại thông qua việc tái thẩm định thể loại tiểu thuyết tự thuật (autobiographical novel / autofiction). Dựa trên nguyên lý khoảng cách tự sự của Wayne Booth trong The Rhetoric of Fiction (1961), công trình chứng minh Joyce đã phá vỡ quy ước tự thuật truyền thống bắt nguồn từ Confessions của Thánh Augustine, Jean-Jacques Rousseau và Benvenuto Cellini:

"Để đọc văn chương hiện đại, chúng ta phải hoàn toàn từ bỏ yêu cầu đưa ra những câu hỏi không thích đáng về nó: chúng ta phải chấp nhận bức 'chân dung' và không được hỏi thêm liệu tính cách bức họa chân dung này là tốt hay xấu, đúng hay sai, cũng như không nên thắc mắc người đàn bà trong tranh của Picasso là có đức hạnh hay không" (Wayne Booth [122, 460]).

Hệ thống luận điểm lý thuyết xác lập bước chuyển từ sự đồng nhất cơ học giữa tác giả và nhân vật sang một bản ngã phân lập:

• Mệnh đề 1 (P1): Stephen Dedalus trong Stephen Hero (2 năm đời thực / ~1000 trang bản thảo) là cá thể đồng nhất nguyên mẫu tiểu sử nhưng bị phân mảnh qua 132 đoạn/từ nằm trong dấu ngoặc kép/ngoặc vuông thô ráp.
• Mệnh đề 2 (P2): Stephen Dedalus trong A Portrait (20 năm đời thực / ~250 trang) chuyển hóa thành cá thể tương ứng, nơi tác giả thực hiện khoảng cách thẩm mỹ để phán xét chính mình ("Tôi muốn nghiêm khắc với chàng trai đó" – James Joyce trích bởi Frank Budgen [166, 64]).
• Mệnh đề 3 (P3): Stephen Dedalus trong Ulysses và Finnegans Wake chuyển hóa thành cá thể độc lập, giải cấu trúc hoàn toàn mối liên hệ tiểu sử trực tiếp để bước vào không gian liên văn bản huyền thoại (Telemachus, Hamlet, Japhet, Icarus, H.C.E).

Luận án vận dụng xuất sắc khái niệm "The Divided Self" của Maurice Beebe để làm sáng tỏ bản chất của tiểu thuyết nghệ sĩ (Künstlerroman):

"Nếu người nghệ sĩ-nhân vật luôn luôn là người hướng nội, có lẽ bởi vì tiểu thuyết về người nghệ sĩ, đặc biệt là khi nó ở dạng tự thuật, bản chất tự nhiên của nó là một hành động của sự phản tỉnh (sự xem xét nội tâm). Trong mọi trường hợp, nhiều nhà văn chia sẻ một khả năng để bước ra ngoài bản thân họ và để nhận ra sự khác biệt giữa người nghệ sĩ và con người" (Maurice Beebe [67, 345–346]).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp ba trụ cột lý thuyết: Thi pháp huyền thoại học (Mythopoetics), Ký hiệu học cấu trúc (Structural Semiotics), và Lý thuyết hỗn mang tự sự (Narrative Chaos Theory). Mô hình phân tích vận hành qua ba chặng cấu trúc biểu tượng:

KHUNG PHÂN TÍCH BA CHẶNG MÊ CUNG DEDALUS
┌─────────────────────────────────────────────────────────────┐
│ Chặng 1: KIẾN TẠO MÊ CUNG (Architect of the Labyrinth)      │
│ - Tương quan tác giả/nhân vật (Đồng nhất -> Tương ứng -> Độc lập) │
│ - Tính tạp chủng văn bản (Tiểu thuyết - Nhật ký - Sổ tay)   │
│ - Cấu trúc song chiếu huyền thoại (Ulysses - Odyssey)       │
└──────────────────────────────┬──────────────────────────────┘
                               │
                               ▼
┌─────────────────────────────────────────────────────────────┐
│ Chặng 2: BỊ GIAM CẦM TRONG MÊ CUNG (Imprisonment)            │
│ - Mê cung Đức tin Tôn giáo (Khát thèm vs. Sợ hãi hỏa ngục)  │
│ - Mê cung Tinh thần Dân tộc (Chủ nghĩa dân tộc vs. Đại đồng)│
│ - Mê cung Công cụ Ngôn ngữ (Tiếng Gaelic vs. Tiếng Anh kẻ cai trị) │
└──────────────────────────────┬──────────────────────────────┘
                               │
                               ▼
┌─────────────────────────────────────────────────────────────┐
│ Chặng 3: THOÁT RA KHỎI MÊ CUNG (Flight & Transcendence)      │
│ - Tự do tôn giáo & Tự do bản sắc ("Non-serviam")            │
│ - Giải phóng công cụ ngôn ngữ thành trò chơi thẩm mỹ         │
│ - Bút pháp Mê cung: Độc thoại nội tâm & Dòng ý thức         │
└─────────────────────────────────────────────────────────────┘

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung lý thuyết được xác định rõ: Khung phân tích không nhằm truy nguyên tiểu sử thực chứng thuần túy, mà khảo sát cơ chế chuyển hóa chất liệu đời sống thành cấu trúc thẩm mỹ thông qua các điểm khuyết trần thuật (narrative gnomon) và biểu tượng liên văn bản.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận hành trên lập trường nhận thức luận của Chủ nghĩa thực tại phê phán (Critical Realism) kết hợp với Thi pháp học cấu trúc - hệ thống (Systemic Structural Poetics). Thiết kế nghiên cứu đa tầng (multi-level text-analytical design) cho phép khảo sát văn bản nghệ thuật từ cấu trúc vi mô (từ ngữ, cú pháp, dấu câu, bản thảo ghi chép) đến cấu trúc vĩ mô (môtíp, thể loại, hệ thống biểu tượng liên văn bản).

Mẫu nghiên cứu gồm toàn bộ trục tự sự 4 tác phẩm của James Joyce trên văn bản tiếng Anh:

1. Stephen Hero: Bản thảo 26 chương còn sót lại (khoảng 400 trang in sau khi cháy mất hơn 500 trang).
2. A Portrait of the Artist as a Young Man: 5 chương hoàn chỉnh (253 trang).
3. Ulysses: 18 chương tương ứng 18 màu sắc, 18 bộ phận cơ thể và 18 kỹ thuật tự sự (trong đó Chương X ứng dụng kỹ thuật Mê cung).
4. Finnegans Wake: 4 phần gồm 17 chương với cấu trúc tuần hoàn Vico.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình xử lý dữ liệu tuân thủ các bước nghiêm ngặt:

• Phương pháp nghiên cứu hệ thống: Khám phá mối liên hệ nội tại giữa các thành tố (nhân vật, cốt truyện, biểu tượng, thời gian, không gian) trong cấu trúc văn bản nghệ thuật.
• Phương pháp nghiên cứu loại hình: Phân loại và định vị thể loại văn bản từ ghi chép sổ tay thô, tự thuật đến tiểu thuyết hiện đại đa âm.
• Phương pháp phê bình tiểu sử: Tái lập bối cảnh lịch sử – văn hóa của Dublin cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX nhằm xác định độ chênh lệch thẩm mỹ giữa con người tiểu sử James Joyce và nhân vật Stephen Dedalus.
• Phương pháp so sánh, phân tích, tổng hợp: Đối sánh song song cấu trúc nhân vật Stephen Dedalus với Telemachus, Hamlet, Icarus và Daedalus cổ đại; đối chiếu văn bản Joyce với các sáng tác tự thuật cùng thời kỳ của D.H. Lawrence (Sons and Lovers) và Marcel Proust (À la recherche du temps perdu).
• Tam giác hóa dữ liệu văn bản (Data Triangulation): Kết hợp khảo sát văn bản hoàn chỉnh, đối chiếu sổ tay ghi chép (notebooks) của Joyce tại Paris (1903), và thư từ cá nhân gửi Grant Richards (1906), Frank Budgen, Harriet Weaver.

QUY TRÌNH TAM GIÁC HÓA VĂN BẢN HỌC
┌───────────────────────────────────────────────────────────┐
│              Văn bản Tiểu thuyết Hoàn chỉnh               │
│      (Stephen Hero, A Portrait, Ulysses, Finnegans Wake)  │
└─────────────────────────────┬─────────────────────────────┘
                              │
            ┌─────────────────┴─────────────────┐
            ▼                                   ▼
┌───────────────────────────────┐   ┌───────────────────────────────┐
│     Sổ tay ghi chép (1903)    │   │  Thư từ & Bản thảo lưu trữ    │
│  (Paris Notebooks: Mỹ học,    │   │ (Thư gửi G. Richards 1906,    │
│   đoạn thoại, ghi chép thô)   │   │  lời kể Stanislaus Joyce)     │
└───────────────────────────────┘   └───────────────────────────────┘

Data và phân tích

Phân tích định lượng – định tính trên văn bản học ghi nhận các con số cụ thể:

• Khảo sát sự thay đổi mật độ trần thuật: Tỉ lệ nén thời gian chuyển hóa từ Stephen Hero (2 năm / ~1000 trang thảo $\approx$ 500 trang/năm) sang A Portrait (20 năm / 253 trang $\approx$ 12,65 trang/năm), cho thấy sự triệt tiêu biến cố ngoại cảnh để nhường chỗ cho dòng chảy thời gian tâm lý.
• Phân tích văn bản Stephen Hero phát hiện chính xác 132 phân đoạn trích xuất nguyên văn từ sổ tay ghi chép của Joyce, gồm 35 câu/đoạn và 97 từ/cụm từ được đặt trong dấu ngoặc kép hoặc ngoặc vuông, vạch trần cơ chế lắp ghép (montage) của văn bản hiện đại.
• Đo lường cấu trúc liên văn bản trong Ulysses: 18 chương xây dựng tương ứng 1:1 với 18 tập của sử thi Odyssey, trong đó 3 chương đầu dành trọn vẹn cho Stephen Dedalus trong vai trò Telemachus hiện đại.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Phát hiện 1: Cơ chế tha hóa danh xưng và giải cấu trúc nhân vật (Onomastic Mutation). Luận án chứng minh việc chuyển đổi danh xưng từ Stephen Daedalus (trong Stephen Hero) sang Stephen Dedalus (bỏ chữ "a" trong A Portrait và Ulysses) là một thao tác mỹ học có chủ ý. Nhân vật không ngừng phân rã thành các cấu trúc liên văn bản đa tầng: Dedalus-Telemachus, Dedalus-Hamlet, Dedalus-Japhet, và đỉnh điểm là hóa thân thành người Cha sáng tạo H.C.E trong Finnegans Wake.
2. Phát hiện 2: Tính chất tạp chủng văn bản (Generic Hybridity) như một cấu trúc mê cung. Luận án chỉ ra rằng Stephen Hero không phải tiểu thuyết hỏng mà là một "siêu tiểu thuyết" ghi lại chính quá trình sáng tạo tiểu thuyết. Bằng chứng văn bản học qua các ghi chú ngoài lề:

   "In the MS. the words 'made by me and my like' are added in red crayon" và "Written in pencil in the margin are the words, 'a gentleman butcher'; there is no indication of where they are to be inserted" (Nguyễn Linh Chi [129, 143]). Đặc biệt, sự đan cài hai chủ thể trần thuật trong một câu văn: "Anh tự hỏi không biết liệu ở Westmeath trời có đang mưa không, [liệu bầy gia súc có đang đứng túm vào nhau nhẫn nại phía trong các hàng rào che chở]" (Nguyễn Linh Chi [129, 152]). Cấu trúc câu này cho thấy sự hòa lẫn tuyệt đối giữa người kể chuyện khách quan ngôi thứ ba và dòng tâm tư nội cảm ngôi thứ nhất của nhân vật.

3. Phát hiện 3: Bộ ba mê cung giam cầm hiện sinh. Luận án phân tích chi tiết ba bức tường mê lộ giam hãm Stephen:
   • Mê cung Tôn giáo: Sự giằng xé giữa dục vọng thể xác và nỗi ám ảnh hỏa ngục Công giáo Dòng Tên.
   • Mê cung Tinh thần Dân tộc: Xung lực đối kháng giữa chủ nghĩa dân tộc biệt phái Ireland và khát vọng công dân toàn cầu.
   • Mê cung Ngôn ngữ: Tấn bi kịch của người trí thức Ireland bị kẹt giữa tiếng Gaelic bản địa đã mai một và tiếng Anh của kẻ đô hộ Anglo-Saxon.
4. Phát hiện 4: Cú bay Icarus – Daedalus và Tuyên ngôn "Non-serviam". Lối thoát khỏi mê cung không phải là sự thỏa hiệp mà là một hành vi bay lên bằng đôi cánh nghệ thuật:

   "Tôi sẽ không phục vụ cái mà tôi không tin tưởng nữa dù cho nó tự mệnh danh là gia đình, tổ quốc hay giáo hội" (A Portrait, Nguyễn Linh Chi [123, 251]).

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận văn học: Mở rộng lý thuyết tự sự hiện đại, xác lập mô hình phân tích "môtíp mê cung" như một công cụ giải mã các hiện tượng văn xuôi dòng ý thức thế kỷ XX (Proust, Woolf, Faulkner, Kafka).
• Về mặt thi pháp học so sánh: Cung cấp mô hình phân tích đối sánh giữa cấu trúc mê cung hiện sinh ngột ngạt, bế tắc của Franz Kafka (The Trial) với cấu trúc mê cung mở, giàu năng lượng giải phóng của James Joyce.
• Về mặt giảng dạy và nghiên cứu thực tiễn: Đặt nền móng học thuật có hệ thống đầu tiên tại Việt Nam để tiếp cận toàn bộ văn nghiệp James Joyce, cung cấp hệ thống chú giải thi pháp chuẩn mực cho giảng viên, học viên cao học và bạn đọc chuyên sâu.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một số giới hạn học thuật khách quan và trung thực:

• Giới hạn phạm vi khảo sát Finnegans Wake: Do mức độ phức tạp dị thường về mặt đa ngữ (pan-lingual puns) và cấu trúc hỗn mang của tác phẩm cuối cùng này, luận án chủ yếu khảo sát nhân vật H.C.E dưới góc độ biến thể giả định của Stephen Dedalus mà chưa thể bóc tách toàn bộ 17 chương của văn bản.
• Giới hạn tiếp cận bản thảo lưu trữ gốc: Nghiên cứu chủ yếu dựa trên các ấn bản văn bản học và sách điện tử có bản quyền đã được công bố quốc tế, chưa thể đối chiếu trực tiếp các bản thảo viết tay gốc của Joyce hiện lưu trữ tại Thư viện Quốc gia Ireland hay Đại học Buffalo (Mỹ).

Hệ thống hướng nghiên cứu phát triển tiếp theo:

1. Ứng dụng thi pháp học nhận thức (Cognitive Poetics) để đo lường tải lượng nhận thức của độc giả khi tiếp nhận kỹ thuật trần thuật mê cung trong Ulysses.
2. Nghiên cứu đối sánh xuyên văn hóa giữa môtíp mê cung trong văn học phương Tây hiện đại với cấu trúc mê lộ tâm linh trong văn học phương Đông.
3. Nghiên cứu dịch thuật học: Khảo sát các chiến lược chuyển ngữ hệ thống chơi chữ và cấu trúc dòng ý thức của James Joyce sang tiếng Việt.

Tác động và ảnh hưởng

Về mặt học thuật, công trình là mốc son quan trọng đánh dấu sự hội nhập của nghiên cứu văn học nước ngoài tại Việt Nam với các chuẩn mực thi pháp học quốc tế. Nghiên cứu phá vỡ định kiến kéo dài nhiều thập kỷ xem văn học hiện đại phương Tây là "suy đồi", khẳng định giá trị nhân văn sâu sắc của cuộc kiếm tìm tự do bản ngã của người nghệ sĩ.

Về mặt giáo dục và xuất bản, luận án tạo tiền đề lý luận trực tiếp thúc đẩy công tác dịch thuật và giảng dạy các kiệt tác của James Joyce tại hệ thống đại học Việt Nam, mở đường cho việc tiếp nhận toàn vẹn các trào lưu Tiểu thuyết Mới (Nouveau Roman) và chủ nghĩa hậu hiện đại (Postmodernism).

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên ngành Văn học/Ngôn ngữ: Tiếp cận hệ thống phương pháp luận chặt chẽ để phân tích các văn bản tự sự đa tầng, phức điệu.
• Dịch giả văn học Anh - Mỹ: Nắm vững ma trận biểu tượng, cấu trúc ẩn dụ phân ly (dissociated metaphor) và trò chơi ngôn từ để thực hiện chuyển ngữ chính xác các tác phẩm kinh điển.
• Nhà phê bình và Lý luận văn học đương đại: Vận dụng khung phân tích mê cung và bản ngã phân đôi vào việc thẩm định các thể loại tự truyện, tự thuật và tiểu thuyết đương đại Việt Nam.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và nó đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp độc đáo nhất là việc luận án đã mở rộng Lý thuyết khoảng cách tu từ học trong tiểu thuyết (Rhetoric of Fiction của Wayne Booth) và Lý thuyết bản ngã phân đôi (The Divided Self của Maurice Beebe). Luận án chứng minh rằng Stephen Dedalus không phải là một "bản sao tiểu sử" thụ động của James Joyce mà là một "cấu trúc tự sự phân ly". Joyce đã chủ động kiến tạo một mê cung thẩm mỹ bằng cách vừa cung cấp các dữ liệu đời thực chính xác, vừa sử dụng sự giễu nhại (parody) và khoảng cách trần thuật để biến nhân vật thành đối tượng bị phán xét, từ đó giải phóng tác giả khỏi chính quá khứ ngột ngạt của mình.

2. Sự đổi mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây thể hiện ra sao?

So với nghiên cứu của V. Dnieprov (1961) vốn loại bỏ Joyce khỏi dòng cách tân tiểu thuyết, hoặc Maurice Harmon chỉ tiếp cận theo lịch sử văn học thực chứng Anglo-Irish, luận án đã đổi mới bằng phương pháp Thi pháp học cấu trúc liên văn bản kết hợp phân tích văn bản học vi mô (micro-textual genetics). Nghiên cứu giải phẫu cấu trúc bản thảo của Stephen Hero qua 132 dấu ngoặc ghi chép thô, đối sánh trực tiếp với sổ tay Paris (1903), từ đó vạch ra cơ chế tự sự "lắp ghép mảnh vỡ" của văn xuôi hiện đại.

3. Phát hiện bất ngờ và thú vị nhất trên dữ liệu văn bản là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là tính chất "tiểu thuyết lồng trong tiểu thuyết" của Stephen Hero. Dữ liệu văn bản học cho thấy Joyce đưa nguyên vẹn cả sự lưỡng lự trong việc lựa chọn chủ thể hành động vào trang viết: "[Wells] Stephen thả bộ dọc theo con đường trải đá cuội...". Dấu ngoặc vuông này chứng minh Joyce không hề cố gắng tạo ra một thực tại ảo giác liền mạch như tiểu thuyết truyền thống thế kỷ XIX, mà cố tình phơi bày quá trình kiến tạo tác phẩm như một mê cung đang thi công dở dang trước mắt bạn đọc.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lặp nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Quy trình phân tích ba bước: (1) Khảo sát tương quan tác giả - nhân vật trên trục độ dài thời gian/trang viết; (2) Phân tích ma trận giam cầm (Tôn giáo - Dân tộc - Ngôn ngữ); (3) Giải mã kỹ thuật dòng ý thức và trò chơi ngôn từ liên văn bản. Quy trình này có thể áp dụng hoàn toàn để phân tích các tác giả hiện đại khác như Virginia Woolf (To the Lighthouse) hay William Faulkner (The Sound and the Fury).

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm được phác thảo thế nào?

Chương trình nghiên cứu mở rộng tập trung vào: Xây dựng hệ thống giải mã liên văn bản toàn diện cho Finnegans Wake; Thiết lập cơ sở dữ liệu số đối chiếu văn bản học (digital genetic criticism) giữa các bản thảo viết tay của Joyce với văn bản in chính thức; Ứng dụng thi pháp học không gian (Spatial Poetics) để nghiên cứu toàn bộ hệ thống địa lý đô thị Dublin trong văn xuôi hiện đại.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Nguyễn Linh Chi đã xác lập 5 đóng góp học thuật cốt lõi:

1. Xác lập mê cung như một nguyên lý thi pháp học toàn thể: Chứng minh mê cung là môtíp ngầm ẩn chi phối toàn bộ cấu trúc tác phẩm, hệ thống nhân vật và kỹ thuật trần thuật của James Joyce.
2. Giải mã quá trình vận động của nhân vật Stephen Dedalus: Minh định tiến trình biến chuyển từ cá thể đồng nhất (Stephen Hero), cá thể tương ứng (A Portrait) đến cá thể độc lập đa liên văn bản (Ulysses, Finnegans Wake).
3. Phát hiện quy luật tạp chủng thể loại: Làm sáng tỏ bước chuyển mang tính cách mạng từ tự thuật truyền thống thế kỷ XIX sang tiểu thuyết hiện đại đa âm thế kỷ XX.
4. Hệ thống hóa ba chiều kích giam cầm và giải phóng hiện sinh: Phân tích sâu sắc tấn bi kịch và con đường vượt thoát mê cung tôn giáo, tinh thần dân tộc và công cụ ngôn ngữ thông qua nghệ thuật.
5. Định hình bước ngoặt tiếp nhận học thuật tại Việt Nam: Cung cấp công trình nghiên cứu hệ thống, chuyên sâu và chuẩn mực đầu tiên về thi pháp James Joyce, mở ra các hướng tiếp cận liên ngành giữa ký hiệu học, tự sự học và văn học so sánh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN -------------------------------- NGUYỄN LINH CHI NHÂN VẬT STEPHEN DEDALUS CỦA JAMES JOYCE VÀ MÔTIP MÊ CUNG Chuyên ngành: Văn học Anh Mã số: 62 22 30 10 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH VĂN HỌC Người hướng dẫn khoa học: GS. Phùng Văn Tửu HÀ NỘI - 2012 z MỤC LỤC MỤC LỤC. Lí do chọn đề tài. Lịch sử vấn đề.

James Joyce trong phê bình – nghiên cứu văn học ở Việt Nam. Các tài liệu nghiên cứu dịch ra tiếng Việt. James Joyce trong phê bình - nghiên cứu văn học ở nước ngoài. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn.

Phạm vi, đối tƣợng và mục đích nghiên cứu. Phạm vi và đối tượng nghiên cứu:. Mục đích nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu.

Bố cục của luận án. 23 CHƢƠNG 1 KIẾN TẠO MÊ CUNG .1 Stephen Dedalus và James Joyce .1 Hai cá thể đồng nhất .2 Hai cá thể tương ứng .3 Hai cá thể độc lập .2 Tính chất tạp chủng của văn bản .1 Tiểu thuyết, tự thuật, ghi chép hay nhật ký .2 Một cõi hỗn mang .3 Tiểu thuyết James Joyce và sử thi Homer .1 Cặp nhan đề Ulysses - Odyssey .2 Cặp nhân vật Leopold Bloom – Odysseus .3 Cặp nhân vật Stephen - Telemachus. 86 z CHƢƠNG 2 BỊ GIAM CẦM TRONG MÊ CUNG .1 Lúng túng trong tín ngƣỡng tôn giáo .1 Khát thèm và sợ hãi .2 Chối bỏ và đau đớn .2 Lúng túng trƣớc tinh thần dân tộc.1 Dân tộc hay đại đồng quốc tế.2 Bạo lực hay tình yêu .3 Lúng túng về công cụ ngôn ngữ .1 Tiếng Gaelic hay tiếng Anh .2 Những “ngôn từ chết”. 131 CHƢƠNG 3 THOÁT RA KHỎI MÊ CUNG .1 Tự do tôn giáo .2 “Anh có phải là người Ailen không?” .3 Tự do ngôn ngữ .3 Sáng tạo- mê cung của lối viết .1 Đằng sau những lời chỉ dẫn .2 Trò chơi của ngôn từ .3 Độc thoại nội tâm và Dòng ý thức.

195 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ. 200 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 214 BẢNG TRA CỨU. Lí do chọn đề tài 1.

Cã lÏ kh«ng mÊy ng-êi cña thÕ kØ XX truyÒn ®-îc c¶m høng cho viÖc nghiªn cøu vµ b×nh luËn nhiÒu nh- nhµ v¨n Ailen James Joyce (1882-1941). Joyce lµ ng-êi Ailen. Nh-ng khi viÕt vÒ v¨n häc Anh, c¸c nhµ nghiªn cøu ®Òu dµnh cho Joyce mét vÞ trÝ trang träng trong lÞch sö v¨n häc Anh. ¤ng cßn gi÷ mét vai trß v« cïng quan träng trong c«ng cuéc ®æi míi cña v¨n xu«i hiÖn ®¹i ph-¬ng T©y.

Ng-êi ta ®· g·n tªn tuåi «ng vìi ‚cuèc c²ch m³ng vÑ ng«n tó‛ v¯ kú thuËt viÔt cïa chï nghÜa hiÕn ®¹i. Khi tiÕp cËn s¸ng t¸c cña Joyce, tho¹t tiªn chóng t«i thÊy cã lÏ kh«ng ph¶i v« cí mµ «ng ®Æt cho nh©n vËt chÝnh cña m×nh tªn Stephen Dedalus. Bëi Dedale (Daedalus) lµ mét c¸i tªn v« cïng quen thuéc trong v¨n häc ph-¬ng T©y, xuÊt ph¸t tõ huyÒn tho¹i Hy L¹p cæ. Tõ b¨n kho¨n ®ã, chóng t«i tù hái kh«ng biÕt cã mèi liªn hÖ g× gi÷a nh©n vËt Dedalus cña Joyce víi huyÒn tho¹i? Vµ g¾n víi huyÒn tho¹i ph¶i ch¨ng lµ g¾n víi mª cung? Nh÷ng b¨n kho¨n trªn lµ nguyªn do khiÕn chóng t«i h-íng vµo t×m hiÓu nh©n vËt Stephen Dedalus trong s¸ng t¸c cña J.

T¸c phÈm cña Joyce thùc sù cã ý nghÜa thêi sù dai d¼ng ®èi víi v¨n häc hiÖn ®¹i ph-¬ng T©y. §· cã rÊt nhiÒu c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ J. Joyce víi nh÷ng h-íng ®i kh¸c nhau. Nh-ng qua kh¶o s¸t, chóng t«i thÊy chØ cã vµi nhµ nghiªn cøu ®Ò cËp lÎ tÎ tíi vÊn ®Ò mª cung trong t¸c phÈm cña «ng.

Cßn chóng t«i l¹i c¶m thÊy mª cung hiÖn diÖn kh¾p n¬i vµ ®· trë thµnh mét m«tÝp trong tiÓu thuyÕt cña Joyce. §©y chÝnh lµ sîi chØ ®á liªn kÕt toµn bé c¸c thµnh tè trong t¸c phÈm cña nhµ v¨n Êy. Lý do thø ba nµy cñng cè thªm cho ®Þnh h-íng cña chóng t«i nh»m t×m hiÓu t¸c phÈm cña Joyce ë khÝa c¹nh nh©n vËt Dedalus trong mèi quan hÖ víi m«tip mª cung. KiÖt t¸c Ulysses gåm m-êi t¸m ch-¬ng.

Joyce dïng m-êi t¸m mµu s¾c, m-êi t¸m bé phËn c¬ thÓ vµ m-êi t¸m kü thuËt ®Ó viÕt m-êi t¸m ch-¬ng s¸ch. Kü thuËt «ng dïng ®Ó viÕt ch-¬ng thø m-êi (The Wandering Rocks), «ng gäi lµ kü thuËt ‚mª cung‛. §©y l¯ mèt gíi û quan trãng cho chñng t«i. Nh­ng chñng t«i nhËn thÊy kü thuËt Êy kh«ng chØ ®-îc vËn dông cho ch-¬ng X tiÓu thuyÕt Ulysses mµ cho toµn bé c¸c t¸c phÈm cña nhµ v¨n.

Lý do thø t- vµ còng lµ lý do cuèi cïng nµy gióp chóng 3 z t«i kh¼ng ®Þnh mª cung trë thµnh mét m«tÝp vµ cã mèi liªn hÖ víi nh©n vËt mang tªn Dedalus. V× nh÷ng lý do ®· ®-a ra ë trªn, chóng t«i ®· quyÕt ®Þnh lùa chän ®Ò tµi Nh©n vËt Stephen Dedalus cña James Joyce vµ m«tip mª cung ®Ó kh¸m ph¸ mèi liªn quan gi÷a nh©n vËt víi m«tip mª cung. Hy väng tõ gãc ®é nµy chóng t«i cã thÓ gãp thªm mét c¸ch nh×n vµo viÖc gi¶i m· t¸c phÈm cña Joyce. Lịch sử vấn đề S¸ng t¸c cña Joyce ch-a ®-îc quan t©m nhiÒu ë ViÖt Nam.

§øng tr-íc kho t- liÖu v« cïng phong phó vÒ Joyce b»ng tiÕng n-íc ngoµi, chóng t«i, víi kh¶ n¨ng cã h¹n cña m×nh, ch¾c lµ khã cã thÓ bao qu¸t ®-îc ®Çy ®ñ. Chóng t«i ph©n lo¹i nh÷ng c«ng tr×nh nghiªn cøu thµnh ba phÇn: c«ng tr×nh cña c¸c nhµ nghiªn cøu ViÖt Nam, c«ng tr×nh cña c¸c nhµ nghiªn cøu n-íc ngoµi ®· dÞch ra tiÕng ViÖt vµ nh÷ng c«ng tr×nh b»ng tiÕng n-íc ngoµi chñ yÕu cña c¸c nhµ nghiªn cøu ph-¬ng T©y. Trong mçi phÇn, ®Ó tiÖn theo dâi, chóng t«i s¾p xÕp theo tr×nh tù thêi gian. Tæng sè tµi liÖu tham kh¶o chóng t«i cã trong tay ®Õn thêi ®iÓm nµy lµ 188, trong ®ã 59 c«ng tr×nh b»ng tiÕng ViÖt, 129 c«ng tr×nh b»ng tiÕng n-íc ngoµi.

James Joyce trong phê bình – nghiên cứu văn học ở Việt Nam Cã thÓ nãi, ë ViÖt Nam, tªn tuæi Joyce chØ ®-îc c¸c nhµ nghiªn cøu vµ gi¶ng d¹y v¨n häc biÕt ®Õn, cßn ®èi víi b¹n ®äc, c¸i tªn ®ã vÉn hÇu nh- hoµn toµn xa l¹. Ngay c¶ ë giíi nghiªn cøu, còng ch-a hÒ cã mét c«ng tr×nh nµo tËp trung nghiªn cøu vÒ Joyce t-¬ng ®èi ®Çy ®ñ. Tªn «ng ®-îc nh¾c r¶i r¸c ®©y ®ã trong c¸c cuèn s¸ch, c¸c bµi b¸o khi ng-êi ta nãi vÒ sù ®æi míi cña TiÓu thuyÕt hiÖn ®¹i, vÒ trµo l-u TiÓu ThuyÕt Míi. Trong nh÷ng n¨m 70, 80 cña thÕ kØ tr-íc, c¸c nhµ nghiªn cøu v¨n häc n-íc ngoµi ë ViÖt Nam b¾t ®Çu quan t©m ®Õn J.

Ph-¬ng T©y, v¨n häc vµ con ng-êi, Hoµng Trinh, 1969; Chñ nghÜa hiÖn thùc phª ph¸n trong v¨n häc ph-¬ng T©y, §ç §øc Dôc, 1971; Phª ph¸n v¨n häc hiÖn sinh chñ nghÜa, §ç §øc HiÓu, 1978; VÒ t- t-ëng vµ v¨n häc hiÖn ®¹i ph-¬ng T©y, Ph¹m V¨n SÜ, 1986. lµ nh÷ng c«ng tr×nh b¾t ®Çu tiÕp cËn víi nh÷ng thö nghiÖm míi mÎ cña Joyce. Nhan ®Ò cuèn 4 z s¸ch cña §ç §øc HiÓu ®· nãi lªn quan ®iÓm cña «ng vÒ v¨n häc hiÖn sinh. Trong phÇn viÕt vÒ Kafka, «ng chØ dµnh mét ®«i dßng nh¾c ®Õn Joyce trªn c¬ së ph©n tÝch nhõng ®²nh gi² cïa c²c nh¯ TiÒu ThuyÔt Mìi: ‚.

cïng víi Proust* vµ Joyce, Kafka lµ ng­éi ®± ‘khai tô’ cho ‘tiÒu thuyÔt b« l±o’ kiÒu Balzac.vµ më ®Çu cho mét thêi ®¹i mìi cïa tiÒu thuyÔt, tó tiÒu thuyÔt dßng û thöc ®Ôn tiÒu thuyÔt mìi‛ [22, 85]. Hoµng Trinh vÉn xÔp Joyce v¯ Proust v¯o h¯ng ngð nhõng nh¯ v¨n thuèc ‚tr¯o l­u v¨n hãc duy t©m t- s¶n ch¸n ch-êng tr-íc cuéc sèng, ®ang hiÖp ®ång chèng l¹i v¨n häc hiÖn th÷c phª ph²n v¯ v¨n hãc c²ch m³ng cïa giai cÊp v« s°n‛ [51, 210]. MÆc dï thõa nhËn vai trß ‚ng­éi khai s²ng cho kù nguyªn tiÒu thuyÔt hiÕn ®³i cïa ch©u ¢u ê thÔ kù XX‛ [51, 216] cïa Joyce nh­ng Ho¯ng Trinh kh«ng mÊy t²n ®äng vìi ‚kú thuËt phanh xÏ théi gian‛ [51, 219] trong tiÒu thuyÔt cïa Joyce. Th÷c ra, s÷ ‚m¬ hä, rçi r·m‛ m¯ Ho¯ng Trinh nhËn thÊy trong Ulysses còng lµ ®iÒu ®· g©y ra nhiÒu phiÒn to¸i cho c¶ c¸c nhµ nghiªn cøu - phª b×nh v¨n häc ph-¬ng T©y.

Râ rµng h¬n, trong VÒ t- t-ëng vµ v¨n häc hiÖn ®¹i ph-¬ng T©y, Ph³m V¨n SÜ ®± xem Joyce nh­ ‚mèt nhµ hiÖn sinh chñ nghÜa mµ tiÓu thuyÕt thÓ hiÖn sù b¹i ho¹i cña nh©n vËt, thÓ hiÖn ý thöc c² nh©n ®Çy lo ©u‛ [45, 102]. §ç §øc Dôc nh¾c tíi nh÷ng kh¸m ph¸ cña c¸c nhµ tiÓu thuyÕt hiÖn ®¹i trong viÖc thÓ hiÖn tiÒm thøc, v« thøc, trùc gi¸c vµ b¶n n¨ng cña con ng-êi. NguyÔn §øc Nam ®· tá râ sù quan t©m cña m×nh tíi s¸ng t¸c cña Joyce khi «ng dµnh h¼n mét bµi viÕt vÒ Joyce trªn t¹p chÝ V¨n häc sè 5/1978. ¤ng cho r»ng t¸c phÈm A Portrait of the Artist as a Young Man («ng dÞch lµ Mét ch©n dung cña ng-êi nghÖ sÜ thêi trÎ) ‚.

câ û nghÜa to lìn trong qu² trÖnh s²ng t²c cïa nh¯ v¨n. Nâ chøng tá nh÷ng kh¶ n¨ng to lín cña nhµ nghÖ sÜ, ®ång thêi còng ph¬i bµy nguån gèc nhõng söc m³nh cuçi cîng ®± ®Ì bÐp t¯i n¨ng cïa «ng‛ [33, 140]. NguyÔn §øc Nam còng kh«ng cã mÊy l¹c quan khi nh×n nhËn vÒ sù nghiÖp v¨n ch-¬ng cña J. Nh- vËy, c¸c t¸c gi¶ cña nh÷ng c«ng tr×nh võa nh¾c ®Õn ë trªn tuy xuÊt ph¸t tõ nhiÒu quan ®iÓm kh¸c nhau nh-ng cïng thèng nhÊt ë ®iÓm ch-a ®¸nh gi¸ cao nh÷ng * Tr-íc ®©y tªn c¸c nhµ v¨n ph-¬ng T©y th-êng ®-îc phiªn ©m trong c¸c tµi liÖu tiÕng ViÖt.

Chóng t«i xin phÐp kh«i phôc l¹i nguyªn d¹ng cho nhÊt qu¸n. 5 z thô nghiÕm cïa Joyce. Hã coi nhõng tÖm tßi, kh²m ph² ®â l¯ ‚. kh«ng m³ch l¹c vµ lan man‛, ch­a thÊy ®­íc û nghÜa cïa nhõng lan man kh«ng m³ch l³c Êy.

Më ra mét h-íng kh¸m ph¸ míi mÎ vµ chuyªn s©u h¬n ®èi víi tiÓu thuyÕt ph-¬ng T©y hiÖn ®¹i nãi chung vµ s¸ng t¸c cña Joyce nãi riªng lµ mét lo¹t nh÷ng s¸ch gi¸o tr×nh vµ chuyªn luËn ra ®êi tõ nh÷ng n¨m cuèi thËp kØ 90 cña thÕ kØ XX: LÞch sö v¨n häc Anh, NguyÔn Thµnh Thèng, 1997; V¨n häc ph-¬ng T©y - NhiÒu t¸c gi¶- 1999; Mét vµi g-¬ng mÆt v¨n xu«i Ph¸p thÕ kû XX, §Æng ThÞ H¹nh, 2000; V¨n häc Mü - mÊy vÊn ®Ò vµ t¸c gi¶, Lª §×nh Cóc, 2001. NguyÔn Thµnh Thèng nªu nh÷ng ®ãng gãp to lín cña Joyce vµo v¨n ch-¬ng hiÖn ®¹i thÕ giíi, ®ång thêi ®-a ra nh÷ng trÝch ®o¹n c¸c t¸c phÈm cña «ng ®Ó sinh viªn ph©n tÝch. V× lµ mét gi¸o tr×nh gi¶ng d¹y v¨n häc Anh cho sinh viªn ngo¹i ng÷, nªn nh÷ng trÝch ®o¹n tiÓu thuyÕt ®Òu ng¾n vµ ë d¹ng nguyªn ng÷.