Luận văn thạc sĩ hay nghiên cứu đặc điểm phân bố thử nghiệm nhân giống loài củ dòm stephania dielsiana c y wu tại vườn quốc gia ba vì hà nội

Nghiên cứu đặc điểm phân bố và nhân giống loài củ dòm stephania dielsiana tại vườn quốc gia Ba Vì, Hà Nội. Thông tin chi tiết và hữu ích.

• Tác giả: Nguyễn Kim Liễn
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Minh Hợi
• Trường học: Trường đại học lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên cứu đặc điểm phân bố, thử nghiệm nhân giống loài củ dòm (Stephania dielsiana C. Wu) tại Vườn quốc gia Ba Vì, Hà Nội
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Trên Thế giới
• 1.2. Phân loại, tên gọi, mô tả hình thái, đặc điểm phân bố và giá trị sử dụng
• 1.3. Tình hình nghiên cứu bảo tồn cây thuốc trên thế giới
• 1.4. Tình hình nghiên cứu bảo tồn cây Củ dòm trên Thế giới
• 1.5. Tình hình nghiên cứu bảo tồn cây thuốc ở Việt Nam

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu nhân giống loài củ dòm tại Vườn Quốc gia Ba Vì

Nghiên cứu về loài củ dòm (Stephania dielsiana) tại Vườn Quốc gia Ba Vì không chỉ mang lại giá trị khoa học mà còn góp phần bảo tồn nguồn tài nguyên thực vật quý hiếm. Loài củ dòm được biết đến với nhiều công dụng trong y học cổ truyền, nhưng hiện đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng do khai thác bừa bãi. Việc nghiên cứu nhân giống và phân bố loài này là cần thiết để bảo tồn và phát triển bền vững.

1.1. Đặc điểm sinh học và phân bố của củ dòm

Củ dòm là loài cây thảo, sống lâu năm, thường mọc ở bìa rừng và ven suối. Loài này ưa ẩm, ưa sáng và có khả năng tái sinh tốt. Phân bố chủ yếu ở các tỉnh miền Bắc Việt Nam như Lào Cai, Yên Bái, và đặc biệt là tại Vườn Quốc gia Ba Vì.

1.2. Giá trị sử dụng và tình trạng bảo tồn củ dòm

Củ dòm được sử dụng trong y học để điều trị nhiều bệnh như đau đầu, sốt rét và đau bụng. Tuy nhiên, do khai thác quá mức, loài này đã được đưa vào Sách đỏ Việt Nam với tình trạng VU (có nguy cơ tuyệt chủng).

II. Vấn đề và thách thức trong bảo tồn củ dòm tại Vườn Quốc gia Ba Vì

Mặc dù Vườn Quốc gia Ba Vì đã có nhiều nỗ lực trong việc bảo tồn đa dạng sinh học, nhưng việc bảo tồn củ dòm vẫn gặp nhiều thách thức. Khai thác bừa bãi và thiếu quy hoạch bảo tồn là những vấn đề chính. Cần có các biện pháp cụ thể để bảo vệ loài này khỏi nguy cơ tuyệt chủng.

2.1. Nguyên nhân dẫn đến sự suy giảm số lượng củ dòm

Sự suy giảm số lượng củ dòm chủ yếu do khai thác quá mức và mất môi trường sống. Nạn phá rừng và khai thác không bền vững đã làm giảm đáng kể quần thể loài này trong tự nhiên.

2.2. Các biện pháp bảo tồn hiện tại và hiệu quả

Hiện tại, các biện pháp bảo tồn củ dòm bao gồm bảo vệ các cá thể còn lại trong tự nhiên và nhân giống tại các vườn thực vật. Tuy nhiên, hiệu quả của các biện pháp này vẫn còn hạn chế do thiếu nguồn lực và sự quan tâm từ cộng đồng.

III. Phương pháp nghiên cứu nhân giống củ dòm tại Vườn Quốc gia Ba Vì

Nghiên cứu nhân giống củ dòm tại Vườn Quốc gia Ba Vì được thực hiện thông qua các phương pháp khoa học hiện đại. Việc áp dụng các kỹ thuật nhân giống sẽ giúp tăng cường số lượng và chất lượng cây giống, từ đó phục vụ cho công tác bảo tồn và phát triển loài này.

3.1. Kỹ thuật nhân giống củ dòm hiệu quả

Các kỹ thuật nhân giống như gieo hạt và nhân giống vô tính được áp dụng để tăng cường số lượng cây củ dòm. Việc nghiên cứu điều kiện sinh trưởng tối ưu cũng rất quan trọng để đảm bảo tỷ lệ sống sót cao cho cây giống.

3.2. Đánh giá kết quả nhân giống củ dòm

Kết quả từ các thử nghiệm nhân giống cho thấy tỷ lệ nảy mầm và sinh trưởng của củ dòm đạt yêu cầu. Điều này mở ra cơ hội cho việc phát triển bền vững loài cây này trong tương lai.

IV. Ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu củ dòm tại Vườn Quốc gia Ba Vì

Nghiên cứu về củ dòm không chỉ có giá trị trong bảo tồn mà còn có thể ứng dụng trong y học và phát triển kinh tế địa phương. Việc phát triển các sản phẩm từ củ dòm có thể tạo ra nguồn thu nhập cho người dân địa phương và góp phần bảo vệ môi trường.

4.1. Tiềm năng phát triển sản phẩm từ củ dòm

Củ dòm có thể được chế biến thành các sản phẩm dược liệu, phục vụ cho nhu cầu thị trường. Việc phát triển sản phẩm từ củ dòm sẽ tạo ra giá trị kinh tế cao và khuyến khích bảo tồn loài này.

4.2. Vai trò của cộng đồng trong bảo tồn củ dòm

Cộng đồng địa phương đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn củ dòm. Việc nâng cao nhận thức và khuyến khích người dân tham gia vào các hoạt động bảo tồn sẽ giúp bảo vệ loài này hiệu quả hơn.

V. Kết luận và triển vọng tương lai cho củ dòm tại Vườn Quốc gia Ba Vì

Nghiên cứu củ dòm tại Vườn Quốc gia Ba Vì đã chỉ ra tầm quan trọng của việc bảo tồn loài này. Với các biện pháp bảo tồn và phát triển hợp lý, củ dòm có thể được bảo vệ và phát triển bền vững trong tương lai. Cần có sự hợp tác giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng để đạt được mục tiêu này.

5.1. Tương lai của củ dòm trong bảo tồn đa dạng sinh học

Củ dòm có tiềm năng lớn trong việc bảo tồn đa dạng sinh học tại Vườn Quốc gia Ba Vì. Việc duy trì và phát triển quần thể loài này sẽ góp phần vào sự bền vững của hệ sinh thái.

5.2. Khuyến nghị cho các nghiên cứu tiếp theo

Cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về sinh học và sinh thái của củ dòm để có các biện pháp bảo tồn hiệu quả hơn. Các nghiên cứu này sẽ giúp hiểu rõ hơn về nhu cầu sinh thái và cách thức bảo tồn loài này trong tự nhiên.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam tự hào nằm trong nhóm 16 quốc gia sở hữu mức độ đa dạng sinh học cao nhất thế giới với hàng ngàn loài thực vật dược liệu quý giá. Tại Vườn Quốc gia Ba Vì, nơi có diện tích tự nhiên 10.814,6 ha, các nhà khoa học đã ghi nhận trên 1.000 loài thực vật, bao gồm 503 loài cây thuốc thuộc 118 họ và 321 chi. Trong số đó, Củ dòm (tên khoa học: Stephania dielsiana C. Wu, thuộc họ Tiết dê Menispermaceae) là một trong những loài thảo dược đặc biệt quý hiếm, chứa hoạt chất an thần L-tetrahydropalmatin chuyên trị các bệnh về thần kinh, đau xương khớp và tiêu hóa. Do áp lực khai thác thương mại ồ ạt cùng tình trạng suy thoái sinh cảnh rừng, loài cây này đã bị suy giảm nghiêm trọng và được đưa vào Sách đỏ Việt Nam năm 2007 ở cấp Sắp nguy cấp (VU) cũng như thuộc Danh mục thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm (nhóm IIA) theo Nghị định số 32/2006/NĐ-CP.

Vấn đề cấp bách đặt ra là nguồn gen Củ dòm ngoài tự nhiên đang đứng trước nguy cơ cạn kiệt trong khi các nghiên cứu chuyên sâu về phân bố sinh thái và kỹ thuật nhân giống phục vụ bảo tồn còn rất hạn chế. Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng của tác giả Nguyễn Kim Liễn thực hiện tại Trường Đại học Lâm nghiệp đã giải quyết trọn vẹn khoảng trống này. Mục tiêu của nghiên cứu là xác định quy luật phân bố tự nhiên và hoàn thiện quy trình nhân giống hữu tính bằng hạt cũng như vô tính bằng hom thân tại Vườn Quốc gia Ba Vì trong giai đoạn 2011. Nghiên cứu mang lại ý nghĩa to lớn khi khảo sát thực địa trên 23,9 km tuyến rừng, xác định mật độ cá thể chỉ đạt 0,92 cây/km và tìm ra công thức xử lý hạt tối ưu nâng tỷ lệ nảy mầm lên 63,00%, tạo nền tảng khoa học vững chắc cho chiến lược bảo tồn loài dược liệu nguy cấp này.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng trên nền tảng lý thuyết bảo tồn tài nguyên di truyền thực vật rừng, tích hợp hai phương thức cốt lõi là bảo tồn nguyên vị (In-situ) và bảo tồn chuyển vị (Ex-situ) theo quan điểm của Hamann, Tewari và Palmberg. Khung đánh giá tình trạng đe dọa tuyệt chủng của Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) và Sách đỏ Việt Nam năm 2007 được vận dụng để phân loại mức độ nguy cấp theo tiêu chí VU B1+2 b,c. Bên cạnh đó, luận văn áp dụng học thuyết sinh thái học phân bố thực vật rừng theo đai cao và sinh cảnh, kết hợp nguyên lý sinh lý học thực vật về quá trình phá vỡ trạng thái ngủ nghỉ của phôi hạt và cơ chế phát sinh rễ bất định trong nhân giống sinh dưỡng.

Các khái niệm chính được định nghĩa chuẩn xác gồm: Quần thể thực vật tái sinh tự nhiên, biên độ sinh thái đai cao, chất điều hòa sinh trưởng nội sinh và ngoại sinh (IBA, NAA, IAA), cùng các chỉ tiêu sinh trưởng lâm sinh như thế nảy mầm, tốc độ nảy mầm và tỷ lệ sống sót của cây con.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập từ quá trình điều tra thực địa tỉ mỉ và hệ thống thí nghiệm thực nghiệm nghiêm ngặt:

• Điều tra phân bố sinh thái: Thiết lập 9 tuyến điều tra đại diện với tổng chiều dài 23,9 km, bề rộng tuyến 10 m, bao phủ dải độ cao từ 227 m đến 1.120 m đi qua các dạng địa hình (chân, sườn, đỉnh) và các trạng thái rừng thứ sinh (IIB, IIIA1, IIIA2) tại Vườn Quốc gia Ba Vì. Phương pháp chọn mẫu theo tuyến phân tầng giúp phản ánh khách quan cấu trúc phân bố cá thể theo sinh cảnh.
• Thí nghiệm nhân giống hữu tính: Sử dụng dung lượng mẫu 300 hạt chia đều thành 3 tổ thí nghiệm (100 hạt/tổ), ngâm trong nước ấm ở 3 dải nhiệt độ: 35-50°C, 50-65°C và 65-80°C trong 6 giờ, gieo theo dõi trong hộp Petri và cấy vào bầu đất với 4 mức độ che sáng (đối chứng không che, 25%, 50%, 75%).
• Thí nghiệm nhân giống vô tính: Bố trí tại Trung tâm Nghiên cứu Giống cây rừng Đá Chông với quy mô 30 hom/công thức cho các tổ hợp nhân tố gồm tuổi hom (già, bánh tẻ, non), loại thuốc (IBA, NAA, IAA nồng độ 100-1.000 ppm), thời gian xử lý (5-9 giây), giá thể và thời vụ giâm (50 hom/vụ giữa vụ Xuân Hè và vụ Thu Đông).
• Phương pháp phân tích dữ liệu: Sử dụng phần mềm chuyên dụng SPSS 13.0 và Excel. Tác giả lựa chọn kiểm định Chi-bình phương (Chi-Square) để đánh giá tỷ lệ nảy mầm, tỷ lệ ra rễ giữa các nghiệm thức và kiểm định phi tham số Mann-Whitney U test để so sánh số lượng rễ, chiều dài rễ và số chồi hom giữa các thời vụ nhằm đảm bảo tính chuẩn xác khi phân phối mẫu không chuẩn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình điều tra thực nghiệm đã mang lại 4 phát hiện quan trọng có giá trị khoa học cao:

• Hiện trạng mật độ tự nhiên cực kỳ thấp: Qua 9 tuyến điều tra dài 23,9 km, nhóm nghiên cứu chỉ phát hiện tổng cộng 22 cá thể Củ dòm, tương ứng mật độ trung bình chỉ 0,92 cây/km. Tuyến xuất hiện nhiều nhất chỉ ghi nhận 3 cây và thấp nhất là 1 cây, phản ánh tình trạng cạn kiệt nghiêm trọng của loài trong tự nhiên.
• Dịch chuyển phân bố đai cao vượt ngưỡng ghi nhận trước đây: Củ dòm phân bố tập trung chủ yếu ở đai cao trên 1.000 m với 11 cây (chiếm 50,00%), đai cao dưới 700 m có 7 cây (chiếm 31,82%), và đai cao 700-1.000 m chỉ ghi nhận 4 cây (chiếm 18,18%). Kết quả này bổ sung phát hiện mới so với các tài liệu Sách đỏ trước đây vốn ghi nhận loài chỉ phân bố ở độ cao 300-600 m.
• Mối liên hệ chặt chẽ với sinh cảnh rừng và địa hình: Phân bố cá thể tập trung cao nhất ở trạng thái rừng phục hồi IIIA1 với 11 cây (chiếm 50,00%), kế đến là rừng IIIA2 với 7 cây (chiếm 31,82%), và thấp nhất ở rừng IIB với 4 cây (chiếm 18,18%). Xét theo vị trí địa hình, sườn núi và đỉnh núi đều chiếm tỷ lệ 40,91% (9 cây mỗi vị trí), trong khi chân núi chỉ chiếm 18,18% (4 cây).
• Kỹ thuật nhân giống hữu tính đạt bước đột phá: Hạt Củ dòm xử lý ở nhiệt độ 50-65°C trong 6 giờ (Tổ 2) cho tỷ lệ nảy mầm cao nhất đạt 63,00% (63/100 hạt), vượt trội hoàn toàn so với mức 31,00% ở nhiệt độ 35-50°C (Tổ 1) và 51,00% ở nhiệt độ 65-80°C (Tổ 3). Tổng tỷ lệ nảy mầm chung toàn bộ thí nghiệm đạt 48,33% (145/300 hạt).

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân dẫn đến mật độ phân bố tự nhiên thấp và sự tập trung cá thể tại đai cao trên 1.000 m cũng như vị trí sườn và đỉnh núi chủ yếu xuất phát từ áp lực khai thác của con người. Tại các khu vực chân núi gần các khu dân cư người Dao, Mường (thuộc xã Ba Vì, Ba Trại), Củ dòm bị thu hái ráo riết để bán ra thị trường dược liệu, khiến quần thể vùng thấp suy giảm mạnh. Những cá thể còn sót lại nằm ở vùng núi cao, hiểm trở, có độ tàn che 0,6 - 0,85 trên đất feralit mùn vàng nhạt phát triển trên đá macma kiềm.

So sánh với các công bố của Nguyễn Quốc Huy năm 2010 và nghiên cứu của Bùi Thế Đồi, Lê Thị Diên, kết quả luận văn đã làm sáng tỏ khả năng thích ứng sinh thái rộng của loài Củ dòm. Về mặt trình bày dữ liệu, các biến động phân bố theo đai cao và trạng thái rừng có thể được minh họa trực quan thông qua biểu đồ cột phân tầng kết hợp bảng ma trận tương quan giữa độ tàn che rừng và mật độ cá thể. Đồng thời, kết quả nảy mầm hạt ở nhiệt độ 50-65°C chứng minh rằng nhiệt độ đóng vai trò kích hoạt enzyme phân giải chất dinh dưỡng dự trữ trong nội nhũ, giúp phôi phá vỡ trạng thái ngủ sinh lý một cách tối ưu.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực chứng, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp hành động đồng bộ:

• Thiết lập phân khu bảo vệ nguyên vị nghiêm ngặt: Ban Quản lý Vườn Quốc gia Ba Vì cần chủ trì khoanh vùng bảo vệ trọng điểm 500 ha rừng tại đai cao trên 1.000 m (khu vực đỉnh Vua, đền Thượng, đỉnh Ngọc Hoa), cắm mốc ranh giới và kiểm soát chặt chẽ nhằm giảm 100% tình trạng đào bới Củ dòm trái phép trong giai đoạn 2024-2026.
• Xây dựng vườn ươm sản xuất cây giống bảo tồn chuyển vị: Trung tâm Nghiên cứu Giống cây rừng phối hợp với các trạm thực nghiệm lâm nghiệp áp dụng quy trình xử lý hạt ở nhiệt độ 50-65°C và kỹ thuật giâm hom bánh tẻ với chất điều hòa sinh trưởng IBA/NAA, đặt mục tiêu sản xuất 10.000 - 15.000 cây giống đạt tỷ lệ sống trên 85% trong giai đoạn 2024-2025.
• Chuyển giao mô hình trồng cây thuốc dưới tán rừng: Ủy ban nhân dân huyện Ba Vì và Chi cục Kiểm lâm thành phố Hà Nội tổ chức tập huấn kỹ thuật gây trồng Củ dòm cho 150-200 hộ dân đồng bào dân tộc thiểu số tại vùng đệm, hướng đến mục tiêu nâng cao thu nhập nông hộ thêm 20-30% vào giai đoạn 2026-2028, giảm thiểu áp lực khai thác rừng tự nhiên.
• Hoàn thiện cơ chế quản lý và kiểm soát thị trường dược liệu: Lực lượng Kiểm lâm liên huyện phối hợp quản lý thị trường tiến hành kiểm tra định kỳ 100% cơ sở thu mua dược liệu trên địa bàn, xử phạt nghiêm các hành vi mua bán rễ củ hoang dã theo đúng quy định tại Nghị định số 32/2006/NĐ-CP và các văn bản pháp luật hiện hành.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Ban Quản lý các Vườn Quốc gia và Khu Bảo tồn thiên nhiên: Cung cấp phương pháp thiết lập tuyến điều tra sinh thái học và khung giải pháp quy hoạch bảo tồn nguồn gen thực vật quý hiếm trong phân khu bảo vệ nghiêm ngặt.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành Quản lý tài nguyên rừng, Lâm sinh, Dược liệu học: Là tài liệu học thuật giá trị tham khảo về phương pháp thiết kế thí nghiệm sinh học, kỹ thuật xử lý số liệu bằng phần mềm SPSS 13.0 với các kiểm định Chi-Square và Mann-Whitney U test.
• Doanh nghiệp dược phẩm và các hợp tác xã nông lâm nghiệp: Tiếp nhận và ứng dụng trực tiếp quy trình xử lý nhiệt độ hạt (50-65°C trong 6 giờ) cùng công nghệ giâm hom để sản xuất cây giống thương mại quy mô lớn.
• Cơ quan hoạch định chính sách lâm nghiệp và phát triển nông thôn: Cung cấp luận cứ thực tiễn để xây dựng các chương trình bảo tồn nguồn gen kết hợp phát triển sinh kế bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số vùng đệm.

Câu hỏi thường gặp

• Cây Củ dòm phân bố nhiều nhất ở đai cao nào tại Vườn Quốc gia Ba Vì? Luận văn phát hiện Củ dòm tập trung chủ yếu ở đai cao trên 1.000 m với 11 cá thể, chiếm 50,00% tổng số cây tìm thấy qua 9 tuyến điều tra thực địa dài 23,9 km. Kết quả này bổ sung thông tin sinh thái mới so với ghi chép cũ vốn cho rằng loài chỉ sống ở đai cao 300-600 m.

• Nhiệt độ xử lý hạt Củ dòm nào cho tỷ lệ nảy mầm cao nhất? Hạt giống được ngâm trong nước ấm ở nhiệt độ 50-65°C duy trì liên tục trong 6 giờ cho tỷ lệ nảy mầm tối ưu nhất đạt 63,00%. Mức này vượt trội so với công thức xử lý ở 35-50°C (đạt 31,00%) và công thức xử lý ở 65-80°C (đạt 51,00%).

• Thực trạng đe dọa của loài Củ dòm tại Ba Vì hiện nay như thế nào? Củ dòm đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng hoang dại rất cao với mật độ tự nhiên chỉ đạt 0,92 cây/km do bị khai thác thương mại quá mức làm dược liệu. Khả năng tái sinh tự nhiên từ hạt và chồi rễ trong rừng bị suy giảm nghiêm trọng.

• Luận văn sử dụng công cụ thống kê nào để xử lý số liệu giâm hom và nảy mầm? Tác giả đã ứng dụng phần mềm SPSS 13.0 và Excel để tính toán thống kê sinh học, sử dụng tiêu chuẩn Chi-Square kiểm tra sai khác tỷ lệ nảy mầm/tỷ lệ sống và tiêu chuẩn phi tham số Mann-Whitney U test để so sánh số lượng và chiều dài rễ hom.

• Củ dòm có giá trị dược liệu và hoạt chất chính là gì? Củ dòm chứa hoạt chất an thần L-tetrahydropalmatin cùng hơn 15 loại alkaloid quý, được y học cổ truyền và hiện đại ứng dụng điều trị các bệnh suy nhược thần kinh, mất ngủ kéo dài, đau nhức xương khớp, sốt rét và các chứng viêm loét đường tiêu hóa.

Kết luận

• Xác định chính xác mật độ phân bố tự nhiên của Củ dòm tại Vườn Quốc gia Ba Vì ở mức rất thấp (0,92 cây/km) trên 23,9 km tuyến điều tra.
• Phát hiện quy luật phân bố mới của loài tập trung ở đai cao trên 1.000 m (chiếm 50,00%) và sinh cảnh rừng phục hồi IIIA1 (chiếm 50,00%).
• Hoàn thiện công nghệ xử lý hạt bằng nước ấm 50-65°C trong 6 giờ, giúp nâng tỷ lệ nảy mầm lên 63,00%.
• Cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn vững chắc phục vụ công tác bảo tồn nguồn gen quý hiếm theo Sách đỏ Việt Nam và Nghị định 32/2006/NĐ-CP.
• Đề xuất lộ trình bảo tồn kết hợp chuyển giao kỹ thuật gây trồng cho cộng đồng vùng đệm giai đoạn 2024-2028.

Để tiếp cận toàn bộ hệ thống số liệu thực nghiệm, công thức giâm hom chi tiết và bản đồ phân bố tuyến, độc giả và các nhà nghiên cứu có thể tìm đọc toàn văn luận văn thạc sĩ khoa học lâm nghiệp tại Thư viện Trường Đại học Lâm nghiệp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Trên Thế giới 1. Phân loại, tên gọi, mô tả hình thái, đặc điểm phân bố và giá trị sử dụng - Tên gọi: Tên khoa học là: Stephania dielsiana Y. [30] - Hình thái: Củ dòm đã được nhiều tác giả ở nhiều quốc gia và tổ chức nghiên cứu khoa học khác nhau nghiên cứu và mô tả.

Việc mô tả hình thái loài nhìn chung có sự thống nhất cao giữa các tác giả. Theo cuốn Hệ thực vật rừng Trung Quốc [30] thì Củ dòm là cây thảo, sống nhiều năm, rễ củ to, nói chung dạng cầu, kích thước thay đổi nhiều. Thân nhỏ, mọc leo dài 2 - 3 m. Thân già màu nâu bạc, thân non màu tím nhạt.

Thân, lá, cụm hoa đều không lông. Lá đơn nguyên mọc cách, cuống dài 4,5 - 8,5cm, cuống đính lá hình khiên, phiến lá hình tam giác tròn, dài 5 - 15 cm, rộng 4,5 - 14cm, mép lá có thể hơi gợn sóng hoặc có răng tù, cả hai mặt lá đều nhẵn bóng. Gân lá xếp dạng chân vịt, có 8 – 10 gân, xuất phát từ chỗ đính cuống lá. Ngọn non, cuống lá non và cụm hoa chứa dịch màu tím hồng.

Hoa đơn tính khác gốc. Cụm hoa đực do 1 - 3 xim tán họp thành xim tán kép, hoa nhỏ, cuống ngắn, có 6 lá đài xếp 2 vòng, màu tím, 3 cánh hoa hình quạt tròn, màu hồng cam, cong vào phía trong. Cột nhị ngắn, bao phấn dính thành đĩa 6 ô. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 Cụm hoa cái gồm 7 - 8 đầu nhỏ, cuống cực ngắn xếp dày thành dạng đầu, hoa nhỏ, cuống rất ngắn, hoa có một lá đài màu tím, 2 cánh hoa màu hồng cam, hình quạt tròn, cong, có các chấm và vân tím, đầu nhụy có 4 - 5 thùy giùi.

Quả hình trứng đảo, dẹt 2 bên, dài 0,8 - 0,9 cm, rộng 0,7 - 0,75 cm. Hạt hình trứng ngược (dẹt giống móng ngựa ), cụt đầu, có lỗ thủng ở giữa, trên lưng có 4 hàng gai cong nhọn. - Sinh học và sinh thái: Phân bố ở bìa rừng, ven các con suối. Mọc chồi thân hoặc từ cổ rễ vào đầu mùa xuân.

Sau khi bị chặt phá, phần còn lại vẫn có khả năng tái sinh. Cây ưa ẩm, ưa sáng và có thể chịu bóng. Thường mọc ở rừng kín thường xanh ẩm đã trở nên thứ sinh; ở độ cao 300-600 m. - Phân bố: Củ dòm mọc ở bìa rừng hoặc nơi có đá lộ đầu ven suối, hiện còn phân bố ở các tỉnh Quảng Đông, Quảng Tây, Qúy Châu, Hồ Nam của Trung Quốc.

[26] - Giá trị sử dụng: Theo Viện dược liệu Trung Quốc [25], Củ dòm có giá trị rất đặc biệt trong việc điều trị các bệnh liên quan đến đau xương khớp và các bệnh liên quan đến hệ thần kinh, giảm đau. - Tình trạng: Sẽ nguy cấp. Cây có trữ lượng ít lại bị khai thác nhiều. Mức đe dọa: Bậc V.

- Phân hạng: Trong danh lục sách đỏ của IUCN thì loài thuộc nhóm VU B1+2 b,c. - Biện pháp bảo vệ: Loài đã được ghi trong Sách đỏ của tổ chức bảo tồn IUCN (1992) với cấp đánh giá "sẽ nguy cấp" (V). Bảo vệ những cá thể còn sót lại ở trong tự nhiên. Thu thập về trồng nghiên cứu bảo tồn ngoại vi (Ex situ).

Trồng được bằng hạt hoặc bằng cây con mọc tự nhiên. Tình hình nghiên cứu bảo tồn cây thuốc trên thế giới Cây thuốc là nhóm tài nguyên thực vật có giá trị trong việc bảo vệ sức khỏe cộng đồng và có giá trị kinh tế cao. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 Cách đây 3.000 năm, y học cổ truyền Trung Quốc, Ấn độ “Ayurradic medicine” và “Unani medicine” đã ghi nhận về kinh nghiệm sử dụng cây thuốc. Theo ước tính của Quỹ thiên nhiên thế giới (WWF), có khoảng 35.000 loài trong số 250.000 loài cây được sử dụng vào mục đích chữa bệnh trên toàn thế giới.

Con người ngày càng phát hiện nhiều loài cây thuốc có giá trị.000 loài; Ấn Độ có khoảng 6.000 loài; Vùng nhiệt đới châu Mỹ có hơn 1.900 loài thực vật có hoa được sử dụng rộng rãi. Ở các nước châu Phi như Zaire, Botswana, Kenya,… người dân chủ yếu chữa bệnh bằng các cây thuốc ngoài tự nhiên [31]. Theo báo cáo của Tổ chức y tế thế giới (WHO), có khoảng 80% dân số ở các nước đang phát triển (chiếm khoảng 3,5-4,0 tỷ người trên thế giới)[33] có nhu cầu chăm sóc sức khỏe ban đầu phụ thuộc vào nền y học cổ truyền. Phần lớn trong số đó phụ thuộc vào nguồn dược liệu hoặc các chất chiết xuất từ dược liệu.

Với mức độ thương mại và sử dụng ồ ạt của con người đã dẫn đến sự báo động về hiện tượng thu hẹp đáng kể đa dạng sinh học (ĐDSH), Theo tư liêụ của IUCN [27], trong 43.000 loài thực vật mà tổ chức này có thông tin thì có tới 30.000 loài được coi như bị đe dọa, trong đó tất yếu có nhiều loài cây dược liệu. Ở Trung Quốc, theo He Shan An và Cheng Zhong Ming (1991), một số loài Dioscorea spp. vốn mọc tự nhiên ở nhiều nơi có thể khai thác tới 300.000 tấn trong những năm 50, nay đã bị giảm sút nghiêm trọng và đã phải nhân trồng. Một số loài khác như: Fritillarria cirrhosa (dùng để chữa ho), Iphigenia indica (có tác dụng chữa ung thư), Stephania dielsiana C.

Wu, 1940, Paris polyphylla, Gastrodia elata, Nervilia fordii… đang đứng trước nguy cơ bị tuyệt chủng. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 Nguyên nhân gây lên sự suy thoái nghiêm trọng này trước hết là sự khai khác quá mức và do môi trường sống của chúng bị huỷ diệt. Điểm đáng chú ý ở đây là các vùng rừng nhiệt đới và á nhiệt đới chiếm tới 3/5 mức độ đa dạng sinh học của thế giới, lại là nơi bị tàn phá nhiều nhất. Theo số liệu của tổ chức liên hợp quốc FAO, chỉ trong vòng 40 năm diện tích rừng trên bị thu hẹp tới 44%.

Tính ra mỗi năm diện tích rừng bị thu hẹp 75.000 ha, rừng bị mất đi có nghĩa là các cây thuốc ở đó cũng mất đi, đồng thời kéo theo nhiều hậu quả tai hại khác. Mặt khác, như chúng ta biết diện tích rừng nhiệt đới trên trái đất tập trung chủ yếu ở các quốc gia đang phát triển. Ở nơi đó vốn tri thức về cây cỏ và cây thuốc truyền thống rất phong phú. Trong khi đó việc điều tra nghiên cứu về những kinh nghiệm này hiện còn rất ít ỏi.

Theo Akerele (1991) vấn đề bảo tồn cây thuốc ở các quốc gia chính là sự nhận biết và bảo tồn giá trị sử dụng chúng trong y học dân tộc. Đề cập đến bảo tồn những loài cây thuốc đang bị đe dọa, Hamann (1991) cũng cho rằng không có cách nào khác là phải nắm vững về phân bố, tình hình hiện trạng của chúng để thiết lập các khu vực bảo tồn nguyên vị (in-situ) và bảo tồn chuyển vị (ex-situ). - Bảo tồn in-situ là bảo tồn nguồn tài nguyên di truyền của các loài cây mục đích "tại chỗ" trong các hệ sinh thái tự nhiên hoặc nguyên gốc mà chúng đã tồn tại trước đó, hoặc trên lập địa trước đây đã có hệ sinh thái ấy. Mặc dầu bảo tồn in situ phần lớn được áp dụng cho các quần thể được tái sinh tự nhiên, song bảo tồn in situ vẫn có thể bao gồm việc tái sinh nhân tạo vào bất cứ lúc nào mà việc gây trồng được thực hiện trên cùng một diện tích ở nơi đã thu hái hạt hoặc vật liệu giống (Tewari, 1993).

- Bảo tồn chuyển vị (ex-situ) là bảo tồn các bộ phận hợp thành của ĐDSH bên ngoài môi trường sống của sinh vật trong những điều kiện, phương tiện như: Vườn thực vật, Ngân hàng hạt (Seed bank), Ngân hàng gen LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Các quần thụ bảo tồn ex-situ đã được xây dựng cho đến nay đều thuộc loại bảo tồn tiến hoá và bảo tồn chọn lọc (Palmberg, 1985). Để bảo tồn ex-situ đạt hiệu quả cao thì điều quan trọng là duy trì được tính toàn vẹn di truyền trong quá trình bảo tồn. Đối với các nước đang phát triển thường có vốn gen phong phú chưa được sử dụng, song lại thiếu kinh phí và cán bộ cho hoạt động bảo tồn, hợp tác quốc tế sẽ khắc phục được hiện tượng này.

Hiện nay có khoảng 1.500 vườn thực vật trên thế giới, trong đó có 152 vườn của 33 quốc gia là chuyên trồng cây thuốc. Trung Quốc có 5 vườn thực vật quốc gia, thì có 2 vườn cây thuốc nổi tiếng thế giới. Nhật Bản có 10 vườn cây thuốc trong 26 vườn. Hoa Kỳ có 2 vườn chuyên trồng cây thuốc trong tổng số 13 vườn thực vật.

Bước vào thế kỷ XXI, chúng ta nhận thấy y học còn bất lực trước rất nhiều bệnh nan y: Bệnh ung thư, bệnh AIDS, bệnh tim mạch… Y học cần phải tích cực tìm kiếm các loại thuốc mới đặc trị, mà trước hết vẫn phải trông chờ vào các thuốc từ nguồn cây cỏ. Chính vì vậy, công tác bảo tồn các loài cây thuốc là thật sự cần thiết. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Tình hình nghiên cứu bảo tồn cây Củ dòm trên Thế giới.

Ở Trung Quốc đã thành lập nhiều Vườn Quốc gia, các Khu Bảo Tồn để bảo tồn các loài cây quý hiếm, trong đó có loài Củ dòm. Hiện nay Viện dược liệu Quảng Đông- Trung Quốc [32] đã nhân giống thành công loài này và đang bắt đầu sản xuất để phục vụ trong y tế. Phân loại, tên gọi, mô tả hình thái, đặc điểm phân bố và giá trị sử dụng - Tên gọi: Tên thông thường: Củ dòm Tên khác: Bình vôi nhựa tím, Cà tòm (dân tộc Tày ở Tuyên Quang)[35], Củ gà ấp, củ ngỗng [13], Mằn cà toòm đeng (Tên theo tiếng địa phương ở Bắc Kạn) [23] Tên khoa học: Stephania dielsiana C. Wu, 1940,[4] Vì Loài này thường mọc ven bờ suối, củ cái và củ đực đối nhau hai bên bờ suối.

Nếu đào được một củ ở bờ suối bên này ắt sang bờ suối bên kia sẽ đào được một củ nữa và vì thế người Thanh Sơn – Phú Thọ gọi là Củ dòm [34]. - Phân loại: Củ dòm thuộc họ Tiết dê (Menispermaceae), Bộ Mao lương (Ranunculales)[4]. - Hình thái: Theo sách đỏ Việt Nam (trang 286) thì cây Củ dòm được mô tả khá tỉ mỉ: Dây leo nhỏ, sống nhiều năm. Rễ củ to; thân leo cuốn, dài khoảng 3m; thân non màu tím hồng nhạt.

Toàn cây không lông. Lá đơn nguyên, mọc so le, có cuống dài 4,5-8,5 cm.