Thử nghiệm nhân giống loài du sam đá vôi keteleeria davidiana beissn để bảo tồn chuyển chỗ tại xuân mai chương mỹ hà nội

Du Sam Đá Vôi, với tên khoa học là Keteleeria davidiana var. 61 trang · Trường Đại Học Lâm Nghiệp · 2023.

• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Bảo Tồn Sinh Học
• Đề tài: Nghiên Cứu Nhân Giống Loài Du Sam Đá Vôi Để Bảo Tồn Tại Xuân Mai, Hà Nội
• Loại tài liệu: Đề Tài Nghiên Cứu
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Giới thiệu về cây Du sam đá vôi
• 1.2. Nguồn gốc và tên gọi
• 1.3. Đặc điểm hình thái của loài Du sam đá vôi
• 1.4. Sinh trưởng và phát triển
• 1.5. Giá trị sử dụng
• 1.6. Phân bố và hoàn cảnh sống
• 1.7. Lược sử nghiên cứu về nhân giống và gây trồng cây Du sam đá vôi trên thế giới
• 1.8. Lược sử nghiên cứu về nhân giống và gây trồng cây Du sam đá vôi ở Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.2. Mục tiêu chung
• 2.3. Mục tiêu cụ thể
• 2.4. Nội dung nghiên cứu
• 2.5. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 2.6. Phương pháp nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM TỰ NHIÊN, KINH TẾ XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Vị trí địa lý và địa hình
• 3.2. Khí hậu và các điều kiện tự nhiên
• 3.3. Các nguồn tài nguyên
• 3.4. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 3.5. Đánh giá điều kiện tự nhiên - kinh tế - xã hội
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Kết quả thử nghiệm xử lý hạt giống
• 4.2. Thu hái hạt giống
• 4.3. Phương pháp xử lý hạt giống
• 4.4. Giá thể gieo ươm
• 4.5. Ảnh hưởng của thành phần ruột bầu tới sinh trưởng của cây con Du sam đá vôi tại vườn ươm
• 4.6. Tạo bầu, đóng và xếp bầu
• 4.7. Cấy cây mầm và chăm sóc cây mầm
• 4.8. Ảnh hưởng của độ che bóng tới sinh trưởng cây con tại vườn ươm
• 4.9. Ảnh hưởng của chế độ phân bón tới sinh trưởng cây con tại vườn ươm
• 4.10. Đề xuất một số giải pháp góp phần bảo tồn loài Du sam đá vôi
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về Du Sam Đá Vôi và tầm quan trọng bảo tồn

Du Sam Đá Vôi, với tên khoa học là Keteleeria davidiana var. formosana, là một loài thực vật hạt trần quý hiếm thuộc họ Thông (Pinaceae). Loài cây này được ghi nhận trong Sách Đỏ Việt Nam với tình trạng nguy cấp, đứng trước nguy cơ tuyệt chủng cao do nhiều yếu tố. Việc bảo tồn nguồn gen của loài này không chỉ là nhiệm vụ cấp bách của ngành lâm nghiệp mà còn có ý nghĩa to lớn trong việc duy trì đa dạng sinh học và phục hồi hệ sinh thái rừng núi đá vôi đặc thù.

Theo tài liệu "Sách Đỏ Việt Nam" (1996), đây là loài cây gỗ lớn, cao từ 20-25m, vỏ thân nứt dọc và tán lá hình bán cầu dẹt. Đặc điểm hình thái Du Sam Đá Vôi nổi bật với lá hình dải thẳng, mặt dưới có các dải lỗ khí màu xám trắng đặc trưng. Các nghiên cứu của Đại học Lâm nghiệp Việt Nam cho thấy loài này có giá trị cao về gỗ, cảnh quan và tiềm năng trong các chương trình trồng rừng phòng hộ. Gỗ của cây có màu vàng nhạt, bền, có thể sử dụng trong xây dựng và làm đồ gia dụng. Tuy nhiên, quần thể ngoài tự nhiên đã suy giảm nghiêm trọng, chủ yếu do khai thác quá mức và môi trường sống bị thu hẹp. Do đó, các dự án nghiên cứu nhân giống vô tính và hữu tính để tạo ra cây giống Du Sam Đá Vôi khỏe mạnh là nền tảng cho các giải pháp bảo tồn hiệu quả, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững.

1.1. Giới thiệu đặc điểm hình thái và sinh thái của loài

Du Sam Đá Vôi là một cây quý hiếm có thân thẳng, tán lá đẹp. Vỏ cây tương đối phẳng và bong từng mảng. Lá cây mọc xoắn ốc, hình dải, chóp tù tròn. Về đặc điểm sinh thái, loài cây này thường phân bố trên các đỉnh núi đá vôi ở độ cao 600-900m, ưa khí hậu ấm, ẩm và ánh sáng đầy đủ. Hệ rễ của cây rất phát triển, có khả năng bám sâu vào các kẽ đá, giúp cây chống chịu tốt với điều kiện khắc nghiệt. Nghiên cứu cho thấy, cây bắt đầu ra nón sau khoảng 15-20 năm tuổi và sinh trưởng mạnh nhất trong 20 năm đầu.

1.2. Giá trị và hiện trạng phân bố của cây Du Sam Đá Vôi

Loài cây này mang lại nhiều giá trị kinh tế. Gỗ tốt, có thể chiết xuất tannin từ vỏ, và hạt có hàm lượng dầu cao. Ngoài ra, với hình thái đẹp và khả năng thích ứng rộng, đây là loài cây trồng rừng có giá trị. Tuy nhiên, tại Việt Nam, Du Sam Đá Vôi có phân bố rất hẹp, chỉ được tìm thấy tại một số điểm ở Cao Bằng và Bắc Kạn. Theo một nghiên cứu của Đại học Lâm nghiệp, tại khu bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ (Bắc Kạn), số lượng cá thể trưởng thành còn lại rất ít, đặt ra thách thức lớn cho công tác bảo tồn nguồn gen cây rừng.

II. Thách thức trong việc bảo tồn nguồn gen Du Sam Đá Vôi

Công tác bảo tồn loài Du Sam Đá Vôi tại Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức lớn. Trở ngại hàng đầu là số lượng cá thể trưởng thành còn sót lại trong tự nhiên quá ít, chỉ khoảng vài chục cây được ghi nhận tại các khu bảo tồn thiên nhiên, khiến việc thu hái vật liệu nhân giống, đặc biệt là hạt giống, trở nên vô cùng khó khăn và nguy hiểm. Vị trí phân bố trên các đỉnh núi đá vôi hiểm trở càng làm tăng thêm độ khó cho các hoạt động nghiên cứu và thu thập. Hơn nữa, các nghiên cứu trước đây về loài này tại Việt Nam chủ yếu tập trung vào mô tả hình thái và phân bố, chưa đi sâu vào kỹ thuật nhân giống cụ thể.

Sự thiếu hụt các tài liệu khoa học và kinh nghiệm thực tiễn về nhân giống vô tính hay hữu tính loài này là một rào cản đáng kể. Việc phụ thuộc vào nguồn giống từ nước ngoài không chỉ tốn kém mà còn không chủ động và khó kiểm soát chất lượng. Các nỗ lực bảo tồn nguồn gen trước đây cho thấy, dù cây con sinh trưởng tốt trong vườn ươm, tỷ lệ sống sau khi trồng ra thực địa vẫn có thể rất thấp nếu không hiểu rõ các yêu cầu sinh thái của loài. Đây là bài toán cần lời giải từ các công trình nghiên cứu chuyên sâu như đề tài thực hiện tại Xuân Mai, Hà Nội, nhằm tìm ra một quy trình chuẩn hóa và hiệu quả.

2.1. Nguy cơ suy giảm quần thể và hiện trạng trong Sách Đỏ

Du Sam Đá Vôi được liệt kê trong Sách Đỏ Việt Nam do số lượng cá thể suy giảm nghiêm trọng. Nguyên nhân chính là do hoạt động khai thác gỗ trái phép và môi trường sống tự nhiên bị thu hẹp. Quần thể bị phân mảnh, khả năng tái sinh tự nhiên kém, dẫn đến nguy cơ tuyệt chủng cục bộ. Việc bảo vệ những cây trưởng thành còn sót lại và tìm ra giải pháp bảo tồn hiệu quả là nhiệm vụ khẩn cấp để cứu loài cây quý hiếm này.

2.2. Khó khăn trong thu hái hạt giống và kỹ thuật nhân giống

Việc thu hái hạt giống gặp nhiều trở ngại do cây mẹ mọc ở địa hình núi đá cao, hiểm trở. Thời điểm quả chín (tháng 10-11) thường ngắn, nếu thu hái muộn hạt sẽ phát tán hết. Thêm vào đó, các nghiên cứu về phương pháp nhân giống phù hợp như kỹ thuật giâm hom hay nuôi cấy mô thực vật cho loài này còn rất hạn chế tại Việt Nam. Điều này tạo ra một khoảng trống lớn trong khoa học, đòi hỏi phải có những thử nghiệm thực địa cụ thể để tìm ra phương pháp tối ưu.

III. Hướng dẫn kỹ thuật nhân giống Du Sam Đá Vôi bằng hạt

Nghiên cứu được thực hiện bởi sinh viên Đỗ Thị Thanh Nhàn dưới sự hướng dẫn của ThS. Phùng Thị Tuyến tại Đại học Lâm nghiệp Việt Nam đã đưa ra một quy trình chi tiết cho việc nhân giống Du Sam Đá Vôi bằng hạt. Đây là phương pháp nền tảng, giúp tạo ra nguồn cây giống Du Sam Đá Vôi đa dạng về mặt di truyền. Quá trình bắt đầu từ khâu thu hái và xử lý hạt giống, một bước quan trọng quyết định đến tỷ lệ nảy mầm. Kết quả thực nghiệm đã chỉ ra rằng nhiệt độ nước ngâm hạt có ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả. Cụ thể, ngâm hạt trong nước ấm từ 32°C - 35°C trong 6 giờ cho tỷ lệ nảy mầm cao nhất, đạt 47,1%.

Sau khi hạt nảy mầm, việc lựa chọn giá thể và thành phần ruột bầu là yếu tố then chốt tiếp theo. Giá thể gieo ươm được khuyến nghị là nền cát sạch, có độ tơi xốp và giữ ẩm tốt, tạo điều kiện cho cây mầm phát triển hệ rễ khỏe mạnh. Đề tài cũng chứng minh công thức ruột bầu tối ưu để cây con sinh trưởng tốt là hỗn hợp gồm 99% đất thịt tầng A tại vườn ươm và 1% phân supe lân. Sự kết hợp này cung cấp đủ dinh dưỡng ban đầu, giúp cây non nhanh chóng thích nghi và phát triển, là tiền đề quan trọng cho giai đoạn đánh giá sinh trưởng sau này.

3.1. Phương pháp xử lý hạt để đạt tỷ lệ nảy mầm tối ưu

Để phá vỡ trạng thái ngủ của hạt và thúc đẩy nảy mầm, việc xử lý nhiệt độ là rất quan trọng. Thử nghiệm cho thấy, ngâm hạt trong nước ấm có nhiệt độ 32°C - 35°C trong khoảng 6 tiếng đồng hồ sẽ đạt được tỷ lệ nảy mầm tốt nhất là 47,1%. Trong khi đó, việc ngâm hạt ở nhiệt độ cao hơn (40°C - 45°C) làm giảm đáng kể tỷ lệ này. Điều này chứng tỏ vỏ hạt của Du Sam Đá Vôi không quá dày và nhạy cảm với nhiệt độ cao.

3.2. Lựa chọn giá thể và công thức ruột bầu hiệu quả nhất

Giá thể gieo ươm ban đầu nên sử dụng nền cát vì đặc tính thông thoáng, tơi xốp và giữ ẩm tốt, giúp cây mầm phát triển hệ rễ mạnh mẽ. Sau khi cây mầm đủ cứng cáp, chúng được cấy vào bầu. Công thức ruột bầu được chứng minh là hiệu quả nhất bao gồm 99% đất thịt tầng A và 1% supe lân. Hỗn hợp này vừa giàu dinh dưỡng, vừa đảm bảo cấu trúc đất tơi xốp, tạo điều kiện lý tưởng cho sự phát triển của cây giống Du Sam Đá Vôi trong giai đoạn vườn ươm.

IV. Bí quyết tối ưu điều kiện sinh trưởng cho cây Du Sam non

Bên cạnh việc xử lý hạt giống và chuẩn bị bầu đất, việc kiểm soát các yếu tố môi trường trong vườn ươm có vai trò quyết định đến sự thành công của quá trình nhân giống. Nghiên cứu tại Xuân Mai đã tập trung vào hai yếu tố chính: chế độ che bóng và chế độ bón phân. Ánh sáng là yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến quang hợp và đánh giá sinh trưởng của cây con. Thí nghiệm được bố trí ở 4 mức độ che bóng khác nhau: 0%, 25%, 50% và 75%. Kết quả cho thấy, cây Du Sam Đá Vôi giai đoạn vườn ươm là loài cây ưa sáng, nhưng cần được che bóng nhẹ. Mức độ che bóng 25% được xác định là điều kiện lý tưởng nhất, giúp cây đạt được cả chiều cao và số lượng lá vượt trội so với các mức độ khác.

Về chế độ dinh dưỡng, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng nhu cầu phân bón của cây phụ thuộc vào điều kiện ánh sáng. Ở độ che bóng 25% (điều kiện tối ưu), cây sinh trưởng tốt nhất mà không cần bón thêm phân. Điều này cho thấy với ánh sáng phù hợp, cây có thể tự tổng hợp đủ dưỡng chất từ bầu đất đã được chuẩn bị. Tuy nhiên, ở điều kiện thiếu sáng (che bóng 50% và 75%), việc bổ sung phân NPK có tác dụng rõ rệt trong việc thúc đẩy sinh trưởng. Ngược lại, khi chiếu sáng hoàn toàn (0% che bóng), phân vi sinh lại cho hiệu quả tốt hơn. Những phát hiện này là cơ sở khoa học quan trọng cho việc xây dựng quy trình chăm sóc cây giống Du Sam Đá Vôi.

4.1. Tác động của chế độ che bóng đến chiều cao và số lá

Ánh sáng là yếu tố quan trọng. Kết quả nghiên cứu sau 6 tuần theo dõi cho thấy, cây Du Sam Đá Vôi phát triển tốt nhất ở độ che bóng 25%. Ở điều kiện này, cây không chỉ có chiều cao trung bình cao nhất mà còn phát triển số lượng lá nhiều nhất. Điều này khẳng định trong giai đoạn vườn ươm, Du Sam Đá Vôi là loài ưa sáng nhưng cần được bảo vệ khỏi ánh nắng gay gắt trực tiếp. Các mức độ che bóng quá cao (50%, 75%) làm kìm hãm sự phát triển của cây.

4.2. Nghiên cứu chế độ bón phân phù hợp cho từng điều kiện

Nhu cầu dinh dưỡng của cây thay đổi theo cường độ ánh sáng. Tại độ che bóng tối ưu 25%, cây không cần bón phân bổ sung. Ở điều kiện thiếu sáng (50% và 75%), phân NPK giúp cây quang hợp tốt hơn và tăng trưởng chiều cao. Trong khi đó, ở điều kiện chiếu sáng hoàn toàn (0% che bóng), phân vi sinh lại là lựa chọn tốt nhất để cung cấp dinh dưỡng và cải tạo đất. Việc lựa chọn đúng loại phân bón cho từng điều kiện ánh sáng giúp tối ưu hóa quá trình sinh trưởng và tiết kiệm chi phí.

V. Triển vọng và giải pháp bảo tồn Du Sam Đá Vôi bền vững

Kết quả từ đề tài nghiên cứu tại Xuân Mai, Hà Nội đã mở ra một triển vọng mới cho công tác bảo tồn nguồn gen loài Du Sam Đá Vôi. Việc xây dựng thành công quy trình nhân giống bằng hạt với các thông số kỹ thuật rõ ràng (nhiệt độ ngâm hạt, thành phần ruột bầu, độ che bóng) là một bước tiến khoa học quan trọng. Nó không chỉ cung cấp cơ sở để sản xuất hàng loạt cây giống Du Sam Đá Vôi chất lượng cao mà còn là tiền đề để triển khai các mô hình phục hồi hệ sinh thái tại những vùng phân bố tự nhiên của loài đã bị suy thoái. Thành công này chứng tỏ khả năng bảo tồn chuyển chỗ (ex-situ) là một giải pháp bảo tồn khả thi và hiệu quả.

Để phát huy những kết quả này, cần có các giải pháp đồng bộ. Trước hết, cần tiếp tục theo dõi và đánh giá sinh trưởng của các cây giống đã ươm tạo trong thời gian dài hơn để có bộ số liệu hoàn chỉnh. Đồng thời, nên triển khai các nghiên cứu sâu hơn về các phương pháp nhân giống vô tính như kỹ thuật giâm hom và nuôi cấy mô thực vật để đa dạng hóa nguồn vật liệu nhân giống và rút ngắn thời gian tạo cây con. Các cơ quan quản lý và các viện khoa học lâm nghiệp cần phối hợp để nhân rộng mô hình này, đưa cây Du Sam Đá Vôi vào danh mục các loài cây ưu tiên cho các chương trình trồng rừng, góp phần vào phát triển bền vững và bảo vệ đa dạng sinh học quốc gia.

5.1. Ý nghĩa của việc nhân giống thành công đối với đa dạng sinh học

Việc nhân giống thành công loài cây quý hiếm này có ý nghĩa to lớn. Nó giúp giảm áp lực khai thác lên quần thể tự nhiên, tạo ra một quần thể nhân tạo khỏe mạnh để duy trì và bảo vệ nguồn gen cây rừng. Những cây giống này có thể được sử dụng để tái trồng tại các khu bảo tồn thiên nhiên, giúp phục hồi hệ sinh thái rừng núi đá vôi, và làm giàu thêm vốn đa dạng sinh học của Việt Nam.

5.2. Đề xuất giải pháp nhân rộng mô hình bảo tồn hiệu quả

Để nhân rộng mô hình, cần có sự phối hợp giữa các đơn vị nghiên cứu như Đại học Lâm nghiệp Việt Nam và các cơ quan quản lý địa phương. Các giải pháp được đề xuất bao gồm: (1) Tiếp tục nghiên cứu các phương pháp nhân giống vô tính để chủ động hơn về giống; (2) Xây dựng các vườn ươm chuyên biệt cho Du Sam Đá Vôi; (3) Triển khai các dự án trồng thử nghiệm ở nhiều vùng sinh thái khác nhau để đánh giá khả năng thích ứng của cây, hướng tới phát triển bền vững.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Du sam đá vôi (Keteleeria davidiana Beissn.) là loài thực vật hạt trần quý hiếm, có phân bố tự nhiên hẹp tại Việt Nam, chủ yếu ở Khu bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ – huyện Na Ri (Bắc Kạn) và Hạ Lang (Cao Bằng). Loài cây này mọc trên các đỉnh núi đá vôi có độ cao từ 600 đến 900 m, chịu áp lực kép từ điều kiện tự nhiên khắc nghiệt và hoạt động khai thác quá mức của con người. Đến năm 2013, khảo sát của nhóm nghiên cứu Trường Đại học Lâm nghiệp cho thấy tại khu bảo tồn Kim Hỷ chỉ còn 14 cá thể, trong đó 8 cây trưởng thành, 4 cây con và 2 cây chồi mọc từ gốc còn sót lại sau khai thác. Trước nguy cơ tuyệt chủng đã được ghi nhận trong Sách đỏ Việt Nam (1996 và 2007), đề tài đặt ra vấn đề cấp thiết là nghiên cứu kỹ thuật nhân giống từ hạt để phục vụ bảo tồn chuyển chỗ — một hướng chưa được khai thác cụ thể tại Việt Nam trước thời điểm thực hiện khóa luận.

Mục tiêu nghiên cứu được xác định gồm:

1. Đánh giá khả năng nảy mầm từ hạt của Du sam đá vôi.
2. Đánh giá ảnh hưởng của thành phần ruột bầu tới sinh trưởng của cây con trong vườn ươm.
3. So sánh ảnh hưởng của độ che bóng tới khả năng sinh trưởng của cây con tại vườn ươm.
4. Xác định chế độ bón phân phù hợp tương ứng với từng mức độ che bóng.
5. Đề xuất một số giải pháp góp phần bảo tồn loài.

Đối tượng nghiên cứu là loài Du sam đá vôi (Keteleeria davidiana Beissn.) trong giai đoạn vườn ươm. Phạm vi không gian là vườn ươm tại Thị trấn Xuân Mai, huyện Chương Mỹ, thành phố Hà Nội — địa điểm đặt thí nghiệm do gia đình hộ dân cung cấp. Đề tài được thực hiện trong khoảng gần 3 tháng, từ cuối năm 2013 đến tháng 5 năm 2014, trong đó giai đoạn theo dõi thực nghiệm kéo dài 6 tuần.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Cơ sở lý thuyết

Khóa luận kế thừa các tài liệu sinh học và lâm học về loài Du sam đá vôi, bao gồm Sách đỏ Việt Nam (1996, 2007), tài liệu Cây lá kim Trung Quốc (1998) và các công trình nghiên cứu liên quan tại Trung Quốc — nơi loài này được đưa vào danh lục cây nguy cấp có nguy cơ tuyệt chủng. Các kết quả nghiên cứu thực nghiệm được tham chiếu gồm: nhóm nghiên cứu của Đinh Thụy Vân và cộng sự (2005) tại An Huy (Trung Quốc) đã gieo ươm hơn 600 cây con và trồng thử với cự ly 4×4 m; Ngô Thế Hữu và cộng sự (2007) thử nghiệm nhân giống vô tính tại Hồ Nam; Vương Vĩ Đạc và La Hữu Cường (1999) phát hiện phân bố Du sam tại độ cao 100–393 m ở Đương Dương, Hồ Bắc với tỷ lệ sống sau trồng đạt 61,7%. Tại Việt Nam, tham chiếu chính gồm nghiên cứu của Phùng Thị Tuyến (2010) về đặc điểm sinh học – sinh thái loài tại Kim Hỷ, Bắc Kạn và nghiên cứu của Đặng Văn Sơn (2010) về đặc điểm sinh vật học và thử nghiệm nhân giống.

Khóa luận sử dụng khái niệm bảo tồn chuyển chỗ (ex-situ conservation) làm định hướng ứng dụng, trong đó nhân giống bằng hạt được lựa chọn do ưu điểm kỹ thuật đơn giản, cây có tuổi thọ cao và khả năng thích ứng rộng với điều kiện ngoại cảnh so với nhân giống vô tính.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng ba nhóm phương pháp:

• Kế thừa tài liệu: Thu thập thông tin về điều kiện tự nhiên, kinh tế – xã hội khu vực Xuân Mai, các tài liệu nghiên cứu trước về loài.
• Phỏng vấn: Phỏng vấn chủ vườn ươm để nắm quy trình nhân giống hiện hành.
• Thực nghiệm ngoại nghiệp: Thiết kế thí nghiệm nhân tố, bố trí 4 lô với 60 bầu/lô tương ứng 4 mức độ che bóng (0%, 25%, 50%, 75%); trong mỗi lô bố trí 3 công thức phân bón (NPK, vi sinh, không bón), mỗi công thức cho 20 bầu. Vật liệu che bóng là lưới nilong màu đen với tỷ lệ mắt lưới tương ứng 1/4, 1/4, 3/4. Theo dõi định kỳ 7 ngày/lần trong 6 tuần.
• Xử lý số liệu nội nghiệp: Tính tỷ lệ nảy mầm, thế nảy mầm theo công thức xác suất; kiểm tra thuần nhất mẫu bằng tiêu chuẩn χ² với bậc tự do k = (c−1)(r−1); phân tích phương sai một chiều qua phần mềm SPSS 16.0 (kiểm định ANOVA và Test of Homogeneity of Variances); tính chiều cao vút ngọn trung bình và số lượng lá trung bình theo từng tuần.

Nguồn dữ liệu: Hạt giống thu hái từ cây mẹ tại Khu bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ; số liệu đo đếm trực tiếp tại vườn ươm Xuân Mai từ tháng 12 năm 2013 đến đầu năm 2014.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1 – Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Chương này cung cấp nền tảng phân loại và sinh thái học của loài. Du sam đá vôi được đề cập lần đầu tại Việt Nam năm 1970 (Trần Ngũ Phương). Theo Thực vật chí Trung Quốc (1978), loài Keteleeria davidiana var. davidiana có phân bố tại Việt Nam. Chi Du sam gồm 11 loài, trong đó Việt Nam có 2 loài, còn lại phân bố ở Trung Quốc.

Về đặc điểm sinh học: Du sam đá vôi là cây gỗ cao đến 20–25 m, thân thẳng, vỏ nứt dọc nông, tán hình bán cầu dẹt. Hạt có hàm lượng dầu đạt 52,5%; gỗ màu vàng nhạt, bền, ứng dụng trong xây dựng, cầu cống, nông cụ. Hệ rễ phát triển mạnh, cây cho sản lượng nón cao nhất ở giai đoạn 50–60 tuổi. Sinh trưởng mạnh nhất về chiều cao và đường kính trong 5–20 năm đầu.

Lược sử nghiên cứu làm rõ khoảng trống: hầu hết nghiên cứu trong và ngoài nước tập trung vào nhân giống sinh dưỡng (giâm hom) và mô tả phân bố, chưa có công trình đi sâu vào nhân giống hữu tính bằng hạt cho loài này tại Việt Nam.

Chương 2 – Mục tiêu, đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Chương trình bày đầy đủ hệ thống mục tiêu phân cấp (chung và cụ thể), các nội dung nghiên cứu, phạm vi và toàn bộ phương pháp được mô tả chi tiết ở mục trên. Đáng chú ý là hệ thống mẫu biểu thiết kế bài bản (Mẫu biểu 01 đến 08) phục vụ ghi chép đặc điểm khu vực, theo dõi chiều cao và số lượng lá theo từng tuần, phân biệt theo từng lô và công thức phân bón.

Chương 3 – Đặc điểm tự nhiên, kinh tế – xã hội khu vực nghiên cứu

Khu vực thực nghiệm là Thị trấn Xuân Mai, tọa độ 20°58' vĩ độ Bắc, 105°05' kinh độ Đông, cách trung tâm Hà Nội 36 km về phía Tây. Tổng diện tích tự nhiên 1.051,88 ha, trong đó đất nông nghiệp 524,32 ha (49,86%), đất phi nông nghiệp 524,82 ha (49,91%), đất chưa sử dụng 2,43 ha (0,23%).

Khí hậu nhiệt đới gió mùa, phân mùa rõ rệt: mùa mưa tháng 4–10 (lượng mưa chiếm 91% tổng năm), lượng mưa trung bình năm 1.839 mm; nhiệt độ tháng nóng nhất 38,5°C (tháng 6–7), tháng lạnh nhất 8,5°C (tháng 1); độ ẩm trung bình năm 84,25%. Tài nguyên rừng có 71,49 ha đất lâm nghiệp chủ yếu phục vụ nghiên cứu khoa học — điều kiện phù hợp cho vườn ươm thực nghiệm. Chương đánh giá thuận lợi về hệ thống giao thông (Quốc lộ 6A và đường Hồ Chí Minh đi qua), đồng thời nêu khó khăn về ngập lụt từ sông Bùi và sông Tích.

Chương 4 – Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Đây là chương trọng tâm, trình bày kết quả của bốn nhóm thí nghiệm:

Thử nghiệm xử lý hạt giống: So sánh hai phương pháp ngâm hạt với cùng thời gian 6 tiếng nhưng nhiệt độ khác nhau trên mỗi lô 1.000 hạt.

Phương pháp	Số hạt nảy mầm	Tỷ lệ nảy mầm (%)	Thế nảy mầm (%)	Thời gian hoàn thành (ngày)
Ngâm 40°C–45°C, 6 tiếng	213	21,3	15,4	8
Ngâm 32°C–35°C, 6 tiếng	471	47,1	37,4	10

Giá thể gieo ươm sử dụng là nền cát, có tính thông thoáng và giữ ẩm tốt, cho cây mầm phát triển đồng đều với hệ rễ dài.

Ảnh hưởng thành phần ruột bầu: Sau 38 ngày chăm sóc 3.000 cây con, tỷ lệ sống đạt khoảng 92%. Công thức ruột bầu 99% đất thịt tầng A + 1% supe lân được xác định phù hợp nhất do đất giàu dinh dưỡng, cấu trúc hạt nhỏ mịn và supe lân dễ hòa tan trong nước, ít bị rửa trôi.

Ảnh hưởng độ che bóng: Theo dõi 240 bầu chia 4 lô trong 6 tuần. Kết quả chiều cao trung bình sau 6 tuần: Lô 2 (25%) đạt 5,5 cm (cao nhất), Lô 1 (0%) và Lô 3 (50%) đạt 5,2–5,3 cm, Lô 4 (75%) đạt 5,1 cm (thấp nhất). Số lượng lá trung bình sau 6 tuần: Lô 2 (25%) đạt 16,7 lá (cao nhất), Lô 3 và Lô 4 (50%, 75%) cùng 15,9 lá, Lô 1 (0%) đạt 15,7 lá. Kết quả được kiểm định bằng ANOVA – SPSS 16.0.

Ảnh hưởng chế độ phân bón: Xét chiều cao trung bình tổng hợp 4 lô:

Độ che bóng	Công thức phân bón tốt nhất	Chiều cao TB tốt nhất (cm)
0%	Phân vi sinh	4,7
25%	Không bón phân	4,8
50%	Phân NPK	4,7
75%	Phân NPK	4,4

Chương kết luận công thức tối ưu tổng thể là không bón phân kết hợp độ che bóng 25%, cho chiều cao trung bình cao nhất là 4,8 cm.

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả chính

• Xử lý hạt: Ngâm trong nước ấm 32°C–35°C trong 6 tiếng cho tỷ lệ nảy mầm 47,1% và thế nảy mầm 37,4% — cao hơn gấp hơn 2 lần so với ngâm ở 40°C–45°C (tỷ lệ nảy mầm 21,3%, thế nảy mầm 15,4%). Thời vụ thu hái hạt tốt nhất là tháng 10–11, khi quả nón chuyển từ màu nâu vàng sang nâu đen và vảy nón bắt đầu tách.
• Ruột bầu: Hỗn hợp 99% đất thịt tầng A + 1% supe lân với tỷ lệ sống cây con đạt ~92% sau 38 ngày.
• Che bóng: Độ che bóng 25% là điều kiện tối ưu cho sinh trưởng chiều cao (5,5 cm sau 6 tuần) và số lượng lá (16,7 lá) của Du sam đá vôi trong giai đoạn vườn ươm, xác nhận đây là loài cây ưa sáng.
• Phân bón: Chế độ bón phân tối ưu phụ thuộc vào độ che bóng; công thức không bón phân ở độ che bóng 25% cho chiều cao trung bình cao nhất (4,8 cm).

Giải pháp và kiến nghị tác giả đề xuất

• Tiếp tục theo dõi sinh trưởng trong vườn ươm ít nhất 6 tháng để có số liệu đủ độ tin cậy.
• Thử nghiệm nhân giống Du sam đá vôi ở các khu vực có điều kiện tự nhiên khác nhau, mở rộng vùng phân bố bảo tồn.
• Nghiên cứu thêm phương pháp nhân giống vô tính (giâm hom) để so sánh tính khả thi.
• Triển khai nghiên cứu thu hái và bảo quản nón/hạt vào tháng 10–11 để chủ động nguồn giống trong nước, tránh phụ thuộc nguồn nhập khẩu.
• Tiếp tục thử nghiệm các công thức phân bón đa dạng hơn.

Đóng góp

Khóa luận là một trong những nghiên cứu đầu tiên tại Việt Nam đi sâu vào kỹ thuật nhân giống hữu tính bằng hạt của Du sam đá vôi, bổ sung dữ liệu thực nghiệm còn thiếu vào kho tài liệu bảo tồn chuyển chỗ loài này, trong bối cảnh các nghiên cứu trước chủ yếu tập trung vào mô tả phân bố và nhân giống sinh dưỡng.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Tác giả tự nhận diện các hạn chế sau:

• Thiếu hạt giống: Du sam đá vôi phân bố trên núi đá cao 600–1.000 m, việc thu hái rất nguy hiểm và khó khăn, dẫn đến cỡ mẫu thí nghiệm bị giới hạn.
• Thời gian quá ngắn: Giai đoạn thu thập số liệu chỉ 6 tuần, chưa phản ánh đầy đủ xu hướng sinh trưởng dài hạn; kết quả ở một số lô (đặc biệt lô bón NPK tại độ che bóng 25%) cho thấy xu hướng đảo chiều từ tuần thứ 6 trở đi, cần được theo dõi tiếp.
• Điều kiện thời tiết không thuận lợi: Trong phần lớn thời gian thí nghiệm thời tiết mưa nhiều và âm u, ảnh hưởng đến kết quả ở các lô không che và làm giảm tính đại diện của số liệu.
• Chỉ thử nghiệm một công thức ruột bầu: Đề tài chưa so sánh nhiều tỷ lệ phối trộn khác nhau, mà xác nhận một công thức đã định sẵn.

Hướng mở: Kết hợp thử nghiệm nhân giống bằng giâm hom, mở rộng địa bàn thí nghiệm, và nghiên cứu chu kỳ sai quả của loài để chủ động nguồn giống lâu dài.

---

Giá trị tham khảo

Khóa luận có giá trị tham khảo trực tiếp cho:

• Sinh viên ngành Quản lý Tài nguyên Rừng và Môi trường, Lâm nghiệp, Sinh học: Có thể dùng làm tài liệu mẫu về thiết kế thí nghiệm vườn ươm, xây dựng mẫu biểu theo dõi sinh trưởng và xử lý số liệu bằng SPSS 16.0 trong điều kiện cây con.
• Người làm đề tài về nhân giống cây lá kim bản địa quý hiếm: Các bảng kết quả về tỷ lệ nảy mầm, ảnh hưởng của nhiệt độ ngâm hạt và công thức ruột bầu là dữ liệu tham chiếu cụ thể, hiếm có trong tài liệu tiếng Việt về loài này.
• Cán bộ kỹ thuật các khu bảo tồn thiên nhiên có phân bố Du sam đá vôi (Kim Hỷ – Bắc Kạn, Hạ Lang – Cao Bằng): Phần đề xuất giải pháp (Chương 4) và Kết luận cung cấp quy trình kỹ thuật vườn ươm cơ bản có thể áp dụng thực tiễn.
• Nhà nghiên cứu tiếp theo: Phần Tổng quan (Chương 1) tổng hợp có hệ thống các nghiên cứu trong và ngoài nước về loài, giúp tiết kiệm thời gian lược sử tài liệu.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao nhiệt độ ngâm hạt 32°C–35°C lại cho tỷ lệ nảy mầm cao hơn 40°C–45°C? Khóa luận lý giải rằng vỏ hạt Du sam đá vôi không quá dày, nên khi ngâm ở nhiệt độ cao (40°C–45°C) hạt giống bị tổn thương tế bào, không chịu được nhiệt, dẫn đến thối hạt hoặc hạt hỏng. Kết quả thực nghiệm trên 1.000 hạt/lần cho thấy tỷ lệ nảy mầm ở 32°C–35°C đạt 47,1%, cao hơn gấp hơn 2 lần so với 21,3% ở 40°C–45°C; thế nảy mầm chênh lệch 22%.

2. Vì sao độ che bóng 25% được kết luận là tối ưu, không phải 0% hay 50%? Sau 6 tuần thực nghiệm, lô che bóng 25% cho chiều cao trung bình cao nhất (5,5 cm) và số lượng lá cao nhất (16,7 lá). Lô 0% (chiếu sáng hoàn toàn) có số lượng lá trung bình thấp nhất (15,7 lá) do mưa nhiều trong 5 tuần đầu ảnh hưởng trực tiếp đến cây không được che; Lô 75% có chiều cao và số lá thấp nhất do thiếu ánh sáng cho quang hợp. Tác giả kết luận Du sam đá vôi trong giai đoạn vườn ươm là loài cây ưa sáng, nhưng cần một mức che bóng nhẹ để tránh mưa trực tiếp và điều tiết nhiệt độ.

3. Công thức ruột bầu 99% đất thịt tầng A + 1% supe lân được đánh giá như thế nào? Sau 38 ngày cấy 3.000 cây con, tỷ lệ sống đạt ~92%. Đất thịt tầng A trong vườn ươm giàu dinh dưỡng, sau khi được sàng lọc tạp chất có cấu trúc tơi xốp; supe lân dễ hòa tan, ít bị rửa trôi và khi phân tán đều trong bầu giúp cây hấp thụ nhanh. Đây là công thức duy nhất được thử nghiệm trong đề tài và được xác nhận là phù hợp.

4. Ở mỗi độ che bóng, loại phân bón nào mang lại chiều cao trung bình cao nhất? Theo kết quả bảng tổng hợp Chương 4: ở 0% nên dùng phân vi sinh (4,7 cm); ở 25% không cần bón phân (4,8 cm — cao nhất trong toàn thí nghiệm); ở 50% và 75% nên dùng phân NPK (lần lượt 4,7 cm và 4,4 cm) vì điều kiện che bóng cao làm thiếu ánh sáng quang hợp, các thành phần NPK (đặc biệt kali) giúp bổ sung dinh dưỡng và hỗ trợ hình thành lignin, xellulozo.

5. Tại sao đề tài chọn địa điểm thực nghiệm tại Xuân Mai thay vì tại khu phân bố tự nhiên của loài? Đề tài hướng đến bảo tồn chuyển chỗ (ex-situ conservation), tức là nhân giống và trồng loài ngoài vùng phân bố tự nhiên để bảo vệ nguồn gen. Xuân Mai được chọn vì có vườn ươm sẵn có với điều kiện thuận lợi, có cơ sở hạ tầng tưới tiêu, gần Trường Đại học Lâm nghiệp và thuộc diện quy hoạch đô thị – lâm nghiệp của Hà Nội. Ngoài ra, số lượng hạt giống thu được từ 8 cây trưởng thành còn sót tại Kim Hỷ rất hạn chế, nên việc thực hiện thí nghiệm tại khu tự nhiên là không khả thi.

---

Kết luận

Khóa luận của Đỗ Thị Thanh Nhàn (Trường Đại học Lâm nghiệp, 2014) cung cấp dữ liệu thực nghiệm cơ bản về kỹ thuật nhân giống bằng hạt cho loài Du sam đá vôi (Keteleeria davidiana Beissn.) — một trong những loài thực vật quý hiếm có nguy cơ tuyệt chủng tại Việt Nam. Các kết quả xác định được điều kiện xử lý hạt (ngâm 32°C–35°C, 6 tiếng, tỷ lệ nảy mầm 47,1%), thành phần ruột bầu (99% đất thịt tầng A + 1% supe lân, tỷ lệ sống ~92%), độ che bóng tối ưu (25%) và chế độ phân bón theo từng mức che bóng — tạo thành một quy trình vườn ươm tích hợp có tính ứng dụng. Do giới hạn về thời gian theo dõi (6 tuần), cỡ mẫu hạt giống và điều kiện thời tiết trong quá trình thí nghiệm, các kết quả cần được kiểm chứng thêm qua các nghiên cứu kế tiếp với thời gian dài hơn và phạm vi địa lý rộng hơn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TÔNG QUAN VAN ĐÈ NGHIÊN CỨU. Giới thiệu về cây Du sam đá vôi 1.Nguồn gốc và tên gọi.Đặc điểm hình thái cảu loài Du sam đá vôi. Sinh trưởng và phát triển. Giá trị sử dụng.

Phan bé và hoàn cảnh sống. Lược sử nghiên cứu về nhân giống và a? Du Sam đá vôi.Lược sử nghiên cứu về nhân giống và gây t ng cây Du sam đá vôi trên thế giới nk : 1.Lược sử nghiên cứu về nhân giống và gây trừng cây Du sam đá vôi ở Việt Nam. “ Chương 2 MỤC TIÊU, ĐÓI TƯ: NỘI ĐỪNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CUU. Mục tiêu nghiên cứu.Mục tiêu chung: 2.Mục tiêu cụ thể.

Nội dung nghỉ 2. Đối tượng, pha vicing cứu. Phuong pháp? ngoại nghiệp. Xử lý số liệu nội nghiệp.

vì CHƯƠNG 3 DAC DIEM TU NHIEN, KINH TE XA HOI KHU VUC NGHIÊN CỨU. Vị trí địa lý và địa hình. Khí hậu và các điều kiện TH Bi suiantindiiittioirttriosodiriitdgoig12061 40g09 all 3. Các nguồn tài nguyên.

Điều kiện Kinh tế - Xã hội oe) 3. Đánh giá điều kiện tự nhiên- kinh tế- xã hội. x21 CHƯƠNG 4 KÉT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN x2 4. Kết quả thử nghiệm xử lý hạt giống.

Thu hái hạt giống. Phương pháp xử lý hạt nay mi 23 4. Giá thể gieo ươm. Ảnh hưởng của thành p irl cay con Du sam đá vôi tại vườn ươm.

Tao bau, dong va xép bau. Cây cây mầm và chăm sóc cây mầm ¡5 4. Ảnh hưởng của thành phần ruột bầuabivet sinh trưởng của cây.3 Ảnh hưởng của độ che bóng t trưởng cây con tại vườn ươm. Ảnh hưởng chế độ phân nhtrừởng cây con tại vườn ươm.

Đề xuất một số giải pháp gópphần Đào tồn loài Du sam đá vôi.41 KẾT LUẬN -TÒN TẠI GÑP svar 143 TÀI LIỆU THAM KHẢO. PHỤ LỤC DANH MUC CAC BANG Bang 3.1: Ty lé dién tich dat cua thi tran Xuan Mai. Kết quả xử lý hạt nảy mầm. Chiều cao trung bình của cay con Du sam da véi (H) trong vườn ươm.

Tangtưởng chiều cao bình quân (AT) của oay con Du sam đá vôi trong vườn ươm. ene se SG Bảng 4. Số lượng lá trung bình của cây con Du Sam. vôi tro trờn ươm.

Tăng trưởng số lượng lá trung bình của cây cơnDus sam đá vôi trong vườn ươm ail Bang 4. Chiều cao trung bình của Du sam đá Xôi khi được chiếu sáng hoàn toàn. Tăng trưởng chiều cao trung | bình của Du sam đá vôi khi được chiếu sáng hoàn toàn sana - Bảng 4. Chiều cao trung bình của Du sam đá vôi dưới độ che bóng 25%.

Tăng trưởng chiều cao trung bình b4 Du sam đá vôi dưới độ che bóng 25%. Tăng trưởng chiều cao trung bình của Du sam đá vôi dưới độ che bóng 50% 37 Bảng 4. Chiêu cao trung, bình của Du sam đá vôi dưới độ che bóng 75%37 Bảng 4. Tăngtrướn Ehiều cao trung bình của Du sam đá vôi dưới độ che ened, Bang 4.

Se Sa bình của Du sam đá vôi trong vườn ươm. Số ượng lế từng bình của Du sam đá vôi khi được chiếu sáng hoàn toàn. Số lượng lá trung bình của Du sam đá vôi dưới độ che bóng 25%. Số lượng lá trung bình của Du sam đá vôi dưới độ che bóng 50%.

Số lượng lá trung bình của Du sam đá vôi dưới độ che bóng 75%.40 DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 4. Đồ thị tăng trưởng chiều cao của cây con Du sam đá vôi trong Hình 4. Đồ thị tăng trưởng số lượng đoạn vườn ươm. DAT VAN DE Du sam đá vôi (Keteleeria davidiana Beissn.) là một loài thực vật quý hiếm có phân bố hẹp ở Khu bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ- huyện Na Ri (Bắc Kan) và Hạ Lang (Cao Bằng).