Luận án tiến sĩ về thời thể và các phương tiện biểu hiện trong tiếng Việt

Khám phá luận án tiến sĩ ngữ văn về thời thể và các phương tiện biểu hiện trong tiếng Việt, phân tích sâu sắc và ứng dụng thực tiễn.

• Tác giả: Trần Kim Phượng
• Người hướng dẫn: GS.TS Nguyễn Minh Thuyết
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận ngôn ngữ
• Đề tài: Thời, Thể và Các Phương Tiện Biểu Hiện Trong Tiếng Việt
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ ngữ văn
• Năm xuất bản: 2005
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1. THỜI GIAN VÀ CÁCH THỂ HIỆN THỜI GIAN TRONG NGÔN NGỮ
• 1.2. THỜI GIAN VÀ NHẬN THỨC VỀ THỜI GIAN
• 1.3. SỰ THỂ HIỆN THỜI GIAN TRONG NGÔN NGỮ
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU THỜI-THỂ TIẾNG VIỆT
• 3. CHƯƠNG 3: PHÓ TỪ ĐÃ VÀ CÁC ĐƠN VỊ TƯƠNG ĐƯƠNG
• 3.1. PHÂN BIỆT ĐÃ CHỈ THỜI-THỂ VỚI CÁC TỪ ĐÃ ĐỒNG ÂM
• 3.2. NHỮNG KIẾN GIẢI VỀ TỪ ĐÃ
• 3.3. CÁCH SỬ DỤNG ĐÃ TRONG TIẾNG VIỆT
• 4. CHƯƠNG 4: PHÓ TỪ ĐANG VÀ ĐƠN VỊ TƯƠNG ĐƯƠNG
• 4.1. PHÂN BIỆT PHÓ TỪ ĐANG VỚI CÁC TỪ ĐỒNG ÂM
• 4.2. NHỮNG KIẾN GIẢI KHÁC NHAU VỀ ĐANG
• 4.3. ĐANG BIỂU HIỆN CẢ Ý NGHĨA THỜI VÀ THỂ
• 4.4. CÁCH SỬ DỤNG PHÓ TỪ ĐANG
• 5. CHƯƠNG 5: PHÓ TỪ SẼ VÀ CÁC ĐƠN VỊ TƯƠNG ĐƯƠNG
• 5.1. PHÂN BIỆT PHÓ TỪ SẼ VỚI CÁC TỪ ĐỒNG ÂM
• 5.2. NHỮNG KIẾN GIẢI KHÁC NHAU VỀ SẼ
• 5.3. XU HƯỚNG CÔNG NHẬN Ý NGHĨA TƯƠNG LAI CỦA SẼ
• 5.4. XU HƯỚNG PHỦ NHẬN Ý NGHĨA TƯƠNG LAI CỦA SẼ
• 5.5. VAI TRÒ ĐÁNH DẤU THỜI TƯƠNG LAI CỦA SẼ
• 5.6. CÁCH DỊCH THỜI TƯƠNG LAI TIẾNG ANH SANG TIẾNG VIỆT
• 5.7. VIỆC SỬ DỤNG SẼ TRONG TRƯỜNG HỢP NGỮ CẢNH
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu ngữ văn Thời thể trong tiếng Việt

Nghiên cứu ngữ văn về thời thể trong tiếng Việt là một lĩnh vực quan trọng, giúp hiểu rõ hơn về cách mà ngôn ngữ phản ánh thời gian và thể hiện ý nghĩa của nó. Thời gian không chỉ là một khái niệm trừu tượng mà còn là một phần thiết yếu trong giao tiếp hàng ngày. Việc nghiên cứu này không chỉ giúp nâng cao khả năng sử dụng ngôn ngữ mà còn mở rộng hiểu biết về văn hóa và tư duy của người Việt.

1.1. Khái niệm thời gian và thể hiện trong ngữ văn

Thời gian trong ngữ văn được hiểu là cách mà ngôn ngữ thể hiện các khái niệm về quá khứ, hiện tại và tương lai. Các phương tiện ngữ pháp như phó từ, động từ và cấu trúc câu đóng vai trò quan trọng trong việc biểu hiện thời gian.

1.2. Vai trò của thời thể trong ngữ pháp tiếng Việt

Thời thể không chỉ giúp xác định thời điểm của hành động mà còn ảnh hưởng đến cách hiểu và diễn đạt ý nghĩa trong giao tiếp. Việc nắm vững các quy tắc về thời thể sẽ giúp người học tiếng Việt giao tiếp hiệu quả hơn.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu thời thể tiếng Việt

Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu về thời thể trong tiếng Việt, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề chưa được giải quyết. Sự khác biệt trong cách hiểu và sử dụng các phó từ chỉ thời gian gây ra nhiều tranh cãi trong giới nghiên cứu. Điều này đòi hỏi một cái nhìn sâu sắc và hệ thống hơn về các phương tiện biểu hiện thời gian.

2.1. Những tranh cãi về phó từ chỉ thời gian

Các phó từ như 'đã', 'đang', 'sẽ' thường gây ra sự nhầm lẫn trong việc xác định thời điểm của hành động. Nhiều nhà nghiên cứu đã đưa ra các quan điểm khác nhau về cách sử dụng và ý nghĩa của chúng.

2.2. Khó khăn trong việc giảng dạy thời thể cho người học

Việc giảng dạy thời thể cho người học tiếng Việt, đặc biệt là người nước ngoài, gặp nhiều khó khăn do sự phức tạp trong cách sử dụng các phó từ và cấu trúc câu. Cần có những tài liệu và phương pháp giảng dạy rõ ràng hơn.

III. Phương pháp nghiên cứu thời thể trong tiếng Việt

Để nghiên cứu thời thể trong tiếng Việt, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu ngôn ngữ hiện đại. Các phương pháp này bao gồm phân tích ngữ liệu, so sánh đối chiếu và khảo sát thực địa. Việc sử dụng đa dạng các phương pháp sẽ giúp làm rõ hơn các khía cạnh của thời thể.

3.1. Phân tích ngữ liệu từ văn bản

Phân tích ngữ liệu từ các văn bản tiếng Việt giúp xác định cách mà thời thể được sử dụng trong thực tế. Các văn bản này có thể bao gồm văn học, báo chí và giao tiếp hàng ngày.

3.2. So sánh với các ngôn ngữ khác

So sánh thời thể trong tiếng Việt với các ngôn ngữ khác như tiếng Anh, tiếng Pháp sẽ giúp làm rõ những điểm tương đồng và khác biệt, từ đó rút ra những kết luận có giá trị cho việc nghiên cứu.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu thời thể trong tiếng Việt

Nghiên cứu về thời thể không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn trong việc giảng dạy và học tập tiếng Việt. Việc hiểu rõ về thời thể sẽ giúp người học sử dụng ngôn ngữ một cách chính xác và tự nhiên hơn.

4.1. Tăng cường khả năng giao tiếp

Nắm vững các quy tắc về thời thể sẽ giúp người học giao tiếp hiệu quả hơn, đặc biệt trong các tình huống giao tiếp hàng ngày.

4.2. Hỗ trợ trong việc biên soạn tài liệu giảng dạy

Nghiên cứu về thời thể cung cấp cơ sở lý luận cho việc biên soạn các tài liệu giảng dạy tiếng Việt, giúp người học dễ dàng tiếp cận và hiểu biết hơn về ngôn ngữ.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu thời thể trong tiếng Việt

Nghiên cứu về thời thể trong tiếng Việt vẫn còn nhiều tiềm năng phát triển. Cần tiếp tục mở rộng các nghiên cứu để làm rõ hơn các khía cạnh của thời thể và ứng dụng của nó trong thực tiễn. Tương lai của nghiên cứu này hứa hẹn sẽ mang lại nhiều giá trị cho cả lý thuyết và thực hành.

5.1. Định hướng nghiên cứu trong tương lai

Cần có những nghiên cứu sâu hơn về các phó từ chỉ thời gian và thể hiện của chúng trong các ngữ cảnh khác nhau, từ đó phát triển lý thuyết về thời thể trong tiếng Việt.

5.2. Tăng cường hợp tác nghiên cứu quốc tế

Hợp tác với các nhà nghiên cứu quốc tế sẽ giúp mở rộng tầm nhìn và nâng cao chất lượng nghiên cứu về thời thể trong tiếng Việt.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về phạm trù thời (tense) và thể (aspect) cùng các phương tiện biểu đạt trong ngôn ngữ đơn lập luôn là một trong những địa hạt phức tạp và gây tranh luận gay gắt nhất trong lịch sử ngữ pháp học Việt Nam. Công trình luận án tiến sĩ ngữ văn chuyên ngành Lý luận ngôn ngữ (Mã số: 50408) của nghiên cứu sinh Trần Kim Phượng, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS.TS Nguyễn Minh Thuyết và TS Lê Đông tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội (2005), với tiêu đề "Thời, thể và các phương tiện biểu hiện trong tiếng Việt", đại diện cho một nỗ lực học thuật tiên phong nhằm giải quyết triệt để cuộc tranh luận kéo dài hơn một thế kỷ về bản chất ngữ pháp của các chỉ tố thời gian trong tiếng Việt.

Khoảng trống học thuật (research gap) trọng tâm mà luận án hướng tới giải quyết là sự thiếu vắng một hệ thống lý luận nhất quán, đồng thuận và toàn diện về cơ chế biểu hiện ý nghĩa thời gian giữa các nhà Việt ngữ học. Trong khi các nghiên cứu giai đoạn trước dao động từ việc rập khuôn ngữ pháp hình thái châu Âu sang việc phủ định hoàn toàn phạm trù thời trong tiếng Việt, giới nghiên cứu vẫn chưa đạt được sự thống nhất về bản chất của nhóm phó từ chuyên dụng như đã, đang, sẽ, vừa, mới, từng, sắp, chưa và chỉ tố zero ($\emptyset$). Luận án xác lập 3 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. Các phạm trù thời và thể có thực sự tồn tại với tư cách là những phạm trù ngữ pháp trong tiếng Việt hay không?
2. Nếu tồn tại, các phạm trù này được hiện thực hóa thông qua những phương tiện ngữ pháp nào và cơ chế kết hợp ngữ nghĩa – cú pháp của chúng vận hành ra sao?
3. Các hư từ biểu thị thời – thể phản ánh phương thức tri nhận không gian – thời gian đặc thù của cộng đồng bản ngữ người Việt như thế nào?

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng vững chắc trên sự tích hợp giữa lý thuyết chỉ xuất thời gian trực chỉ (Deixis theory) của Reichenbach (1947), lý thuyết thể học kinh điển của Bernard Comrie (1976), lý thuyết phân tầng ngôn ngữ của John Lyons (1968, 1977), cùng các nguyên lý về phạm trù ngữ pháp của V.S. Kasevich (1977) và ngữ pháp chức năng – tri nhận của Cao Xuân Hạo, Đỗ Hữu Châu, Đinh Văn Đức. Đóng góp đột phá của công trình nằm ở việc xác lập hệ thống kiểm chứng 2 điều kiện phân định phó từ thời – thể chuyên biệt, phân tích đa bình diện (kết học, nghĩa học, dụng học) trên dung lượng 189 trang nghiên cứu chuyên sâu, bao quát 5 chương luận văn với nguồn ngữ liệu thực nghiệm đa dạng từ văn bản viết đến lời nói giao tiếp tự nhiên và tư liệu dịch thuật song ngữ.

Literature Review và Positioning

Tổng quan lịch sử nghiên cứu thời – thể trong tiếng Việt trải qua hơn ba thế kỷ với ba khuynh hướng chính:

Khuynh hướng mô phỏng ngữ pháp nhà trường Pháp (cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX): Khởi đầu từ G. Aubaret (1864) và Trương Vĩnh Ký (1883), các tác giả lấy ngữ pháp biến tố tiếng Pháp làm chuẩn đích để quy chiếu cho tiếng Việt. G. Aubaret cho rằng các hư từ đã, đà, đang, sẽ đóng vai trò như các phụ tố hình thái để đánh dấu quá khứ, hiện tại và tương lai. Trương Vĩnh Ký phân chia hệ thống thời thành 3 thời cơ bản (temps primitifs: đã, đang, sẽ) và 7 thời phái sinh (temps dérivés). Đến Bùi Đức Tịnh (1952), dù đã phân biệt động từ với vị ngữ, ông vẫn đồng nhất các phó từ đang, còn, vẫn, đã, rồi, xong, sắp, sẽ thành các hình thức chỉ thời cứng nhắc, tạo nên sự lẫn lộn giữa thời (tense), thể (aspect) và thức (mood).

Khuynh hướng phủ nhận phạm trù thời – thể (nửa đầu thế kỷ XX): Phản ứng lại quan niệm "dĩ Âu vi trung", M. Grammont và Lê Quang Trình (1911) đi đến cực đoan khi cho rằng tiếng Việt không có từ loại và không có động từ, kéo theo việc phủ nhận mọi phạm trù ngữ pháp của động từ. Trần Trọng Kim, Bùi Kỷ và Phạm Duy Khiêm (1940) khẳng định tiếng Việt không có phạm trù thời, việc biểu hiện thời gian chỉ dựa vào từ vựng (trạng từ chỉ thời gian) hoặc biểu diễn cục diện/thể (đã, rồi, xong, đang). Nguyễn Lân (1956) và R. Jones – Huỳnh Sanh Thông (1960) tiếp tục củng cố quan điểm rằng tiếng Việt định vị thời gian hoàn toàn nhờ ngữ cảnh và trật tự mệnh đề.

Khuynh hướng tiếp cận đa chiều độc lập (từ những năm 1950–1960 đến đầu thế kỷ XXI): Giai đoạn này xuất hiện những tranh luận học thuật sâu sắc với 4 luồng quan điểm đối lập:

• Khẳng định tiếng Việt có cả thời và thể: Phan Khôi (1955) cho rằng tiếng Việt biểu thị thời bằng phương tiện riêng biệt là phó từ; Trương Văn Chình và Nguyễn Hiến Lê (1963) chia thời thành thời tuyệt đối và thời tương đối; V.Z. Panfilov (1993) chứng minh tiếng Việt có thời nhờ sự đối lập ngữ pháp tương lai / phi tương lai qua chỉ tố sẽ; Nguyễn Văn Thành (1992, 2003) và Nguyễn Minh Thuyết (1995, 1998) khẳng định thời và thể là hai phạm trù ngữ pháp độc lập tồn tại trên hệ hình đối lập hoàn thành / chưa hoàn thành.
• Khẳng định tiếng Việt chỉ có thời, không có thể: Đinh Văn Đức (1985, 2001) nhìn nhận thời gắn với thuyết ngữ và ngữ nghĩa toàn câu, trong khi động từ tiếng Việt không có phạm trù thể theo khuôn mẫu biến hình châu Âu mà chỉ có kết trị từ vựng – ngữ pháp.
• Khẳng định tiếng Việt chỉ có thể, hoàn toàn không có thời: Cao Xuân Hạo (1998, 2000), Nguyễn Đức Dân (1996), Phan Thị Minh Thúy (2002), Đỗ-Hurinville Danh Thành (2004) lập luận rằng tiếng Việt chỉ biểu hiện ý nghĩa thể và tình thái; hư từ sẽ không phải là chỉ tố thời tương lai mà là trợ từ tình thái biểu thị tính phi thực hữu.
• Phủ nhận cả thời lẫn thể: Hoàng Tuệ (1988, 2001) cho rằng ngôn ngữ đơn lập như tiếng Việt không sở hữu cả hai phạm trù này trong tư cách phạm trù ngữ pháp hình thái.

Về mặt so sánh quốc tế, luận án định vị cấu trúc tiếng Việt trong mối tương quan với các ngôn ngữ hình thái Ấn – Âu biến cách (tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Nga, tiếng Đức) và các hệ thống ngôn ngữ đa dạng khác. Trong khi tiếng Nga biểu thị đối lập thể qua phụ tố phái sinh và đối lập 3 thời, tiếng Đức phân lập tới 6 thời (trong đó có Plusquamperfekt và Futur II), tiếng Hopi (theo Benjamin Lee Whorf) chỉ có phân biệt sớm/muộn chứ không có thời tuyệt đối, hay tiếng Hungary với sự khu biệt nghiệm ngặt giữa hành động nhất thể (semelfactive) và tiếp diễn. Luận án đã xác lập một vị trí khoa học chuẩn xác: không đồng nhất tiếng Việt với hệ biến tố Ấn – Âu nhưng kiên quyết bác bỏ quan điểm hư vô hóa ngữ pháp tiếng Việt, định danh các phó từ chuyên dụng là các phương tiện ngữ pháp phân tích tính mang tính hệ thống.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra một bước tiến quan trọng trong việc làm rõ bản chất lý thuyết của phạm trù thời – thể trong ngôn ngữ đơn lập thông qua các đóng góp cụ thể:

Thứ nhất, luận án phân biệt rạch ròi giữa thời gian hữu khách (thời gian siêu ngôn ngữ - metalinguistic time) và thời gian ngôn ngữ (linguistic tense). Trích dẫn luận điểm kinh điển của Roman Jakobson: "Các ngôn ngữ khác nhau không phải ở chỗ ngôn ngữ nào có thể diễn đạt được những ý nghĩa gì... mà là ở chỗ có những ngôn ngữ bị bắt buộc phải diễn đạt những ý nghĩa mà các ngôn ngữ khác có thể không diễn đạt khi không cần thiết", luận án chỉ ra rằng ngữ pháp hóa thời gian biến việc diễn đạt thời gian thành một cơ chế có tính quy ước và mang tính bắt buộc ngữ pháp trong những ngữ cảnh phân định.

Thứ hai, kế thừa định nghĩa của V.S. Kasevich (1977): "Phạm trù ngữ pháp – kể cả phạm trù phân loại lẫn phạm trù cấu tạo hình thái – đều là thể thống nhất của nội dung ngữ pháp và sự biểu hiện ngữ pháp", luận án khẳng định tiếng Việt hoàn toàn thỏa mãn các tiêu chuẩn của phạm trù ngữ pháp nhờ sự tương ứng đều đặn giữa các ý nghĩa ngữ pháp thời – thể và hệ thống phó từ chuyên chức, tạo nên các thế đối lập hình danh rõ rệt trong chuỗi lời nói.

Thứ ba, luận án mở rộng khung lý thuyết của Bernard Comrie (1976), theo đó: "Thể là những cách thức nhìn nhận khác nhau đối với sự cấu thành thời gian bên trong của sự kiện", đối lập với thời là sự định vị sự kiện trong thời gian ngoại tại thông qua quan hệ chỉ xuất (deixis). Luận án giải quyết mối quan hệ phức tạp trong bộ ba Thời – Thể – Tình thái (Tense – Aspect – Modality) bằng cách định vị: Thời và Thể là sự phản ánh hoàn cảnh bản thể khách quan (thuộc nghĩa học), trong khi Tình thái (hiểu theo nghĩa hẹp là thái độ, cam kết của người nói tại lời) thuộc về dụng học.

+-------------------------------------------------------------------------+
|                  KHUNG PHÂN TÍCH THỜI - THỂ TIẾNG VIỆT                  |
+-------------------------------------------------------------------------+
                                     |
         +---------------------------+---------------------------+
         |                                                       |
 [THỜI: NGOẠI TẠI (Deictic)]                             [THỂ: NỘI TẠI]
  Quy chiếu: S, R, E                                      Cấu trúc thời gian bên trong
  (Reichenbach 1947)                                      (Comrie 1976)
         |                                                       |
  +------+------+                                         +------+------+
  |             |                                         |             |
Tuyệt đối    Tương đối                                Hoàn thành    Chưa hoàn thành
(S làm mốc)  (R làm mốc)                              (Hữu kết)     (Vô kết/Tiếp diễn)
  |             |                                         |             |
  +-------------+-----------------------------------------+-------------+
                                     |
               [BA BÌNH DIỆN NGHIÊN CỨU ĐỒNG THỜI]
           1. Kết học (Cú pháp phân bố trước vị từ)
           2. Nghĩa học (Thời tính - Thể tính khách quan)
           3. Dụng học (Giá trị tại lời - Tình thái hóa)
                                     |
               [BỘ TIÊU CHÍ NHẬN DIỆN PHÓ TỪ THỜI - THỂ]
           Điều kiện 1: Khả năng đáp ứng câu hỏi "đã P chưa?"
           Điều kiện 2: Khả năng hoán vị trong hệ hình đối lập

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án kết hợp 3 lý thuyết nền tảng: Lý thuyết Định vị Không gian luận (Localism của John Lyons), Lý thuyết Chỉ xuất Thời gian của Hans Reichenbach và Ngữ pháp Chức năng – Ngữ dụng. Điểm đột phá về phương pháp luận là việc thiết lập bộ tiêu chí kép sàng lọc phó từ thời – thể tiếng Việt:

1. Tiêu chí khả năng kiểm chứng nghi vấn: Đơn vị phải có khả năng tham gia vào cấu trúc đối đáp hồi đáp cho câu hỏi dạng "đã P chưa?".
2. Tiêu chí thay thế hệ hình: Đơn vị phải có khả năng thay thế tương hỗ và đối lập trực tiếp với các phó từ thời – thể khác (đã, đang, sẽ, từng, vừa, mới, sắp, chưa) ở vị trí tiền vị ngữ.

Nhờ bộ tiêu chí này, luận án loại bỏ các phó từ chỉ mức độ hoặc tính chất diễn tiến thuần túy như đều, cũng, vẫn, lại, còn ra khỏi hệ thống phó từ thời – thể thực thụ, xác lập biên giới nghiên cứu chuẩn xác và khoa học.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường phương pháp luận duy vật biện chứng về không gian – thời gian 4 chiều kết hợp với chủ nghĩa duy thực chức năng trong ngôn ngữ học. Thiết kế nghiên cứu là sự phối hợp đa tầng bậc, tích hợp giữa phân tích định tính chuyên sâu và thống kê định lượng phân bố ngữ liệu, nhằm đảm bảo mọi khái quát lý thuyết đều được bảo chứng bằng bằng chứng thực nghiệm.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý ngữ liệu được thực hiện chặt chẽ qua 4 phương pháp phối hợp:

• Phương pháp điều tra ngôn ngữ học: Thu thập và phân loại sơ bộ hàng nghìn trích đoạn ngữ liệu từ các văn bản chuẩn mực thuộc đầy đủ các phong cách chức năng: tác phẩm văn học (thơ ca, truyện ngắn, tiểu thuyết), văn chính luận, báo chí, văn bản hành chính – công vụ và lời nói hội thoại sinh hoạt thường nhật.
• Phương pháp phân tích cấu trúc đa bình diện: Khảo sát mối quan hệ giữa các thành tố cấu tạo câu trên 3 bình diện đồng thời: kết học (vị trí tuyến tính, khả năng kết hợp), nghĩa học (nghĩa sở biểu, cấu trúc thời gian của vị từ), và dụng học (mục đích giao tiếp, ngữ cảnh phát ngôn).
• Phương pháp phân tích ngữ cảnh: Mở rộng khung phân tích vượt khỏi ranh giới câu đơn lẻ sang đoạn văn và diễn ngôn, phân tích tương tác giữa người nói, người nghe, tiền giả định và ngữ cảnh phát ngôn.
• Phương pháp so sánh – đối chiếu song ngữ: Khảo sát đối chiếu cơ chế chuyển dịch các phạm trù thời – thể từ nguyên bản tiếng Anh sang bản dịch tiếng Việt qua hai kiệt tác văn học thế giới: tiểu thuyết Love Story của Erich Segal và kịch bản Romeo and Juliet của William Shakespeare. Đồng thời, luận án thực hiện điều tra xã hội học ngôn ngữ bằng phiếu hỏi trên đối tượng sinh viên ngành sư phạm ngữ văn để kiểm chứng tần suất và quy tắc sử dụng các chỉ tố.

Data và phân tích

Phân tích định lượng cấu trúc vị ngữ chỉ ra rằng, trong tiếng Việt, vị ngữ do động từ đảm nhiệm chiếm tỷ lệ áp đảo (~88%, theo thống kê của Nguyễn Kim Thản [1964]). Tuy nhiên, luận án chứng minh một phát hiện quan trọng: phạm trù thời – thể trong tiếng Việt không bị giới hạn trong lớp từ động từ như ở các ngôn ngữ Ấn – Âu, mà bao quát toàn bộ các yếu tố mang vị tính (predicative elements), bao gồm cả tính từ (đã khỏe, sẽ lớn, đỏ lắm rồi).

Mọi biến thể sử dụng của các phó từ cốt lõi (đã, đang, sẽ) và các đơn vị tương đương (vừa, mới, từng, sắp, chưa, zero) được miêu tả tường minh qua bảng ma trận phân bố kết hợp ngữ nghĩa và ngữ cảnh, loại bỏ hoàn toàn các nhận định cảm tính, chủ quan.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

+----------------------------------------------------------------------------------------------------+
|                       BẢNG TỔNG HỢP CÁC PHÁT HIỆN ĐỘT PHÁ VÀ ĐỐI SÁNH HỆ HÌNH                       |
+--------+--------------------------+----------------------------+-----------------------------------+
| Chỉ tố | Ý nghĩa thời tính        | Ý nghĩa thể tính           | Giá trị tình thái & Ngữ dụng      |
+--------+--------------------------+----------------------------+-----------------------------------+
| ĐÃ     | Quá khứ tuyệt đối/tương  | Hoàn thành (Perfective),   | Khẳng định tính hiện thực; nhấn   |
|        | đối (E đi trước S hoặc R)| tiền nghiệm                | mạnh sự việc xảy ra trước mốc     |
+--------+--------------------------+----------------------------+-----------------------------------+
| ĐANG   | Hiện tại tuyệt đối/tương | Tiếp diễn (Progressive),   | Tính hiện thực hóa tại điểm mốc;  |
|        | đối (E trùng với S hoặc R| tiến trình chưa kết thúc   | đối lập với chỉ tố ZERO (Ø)       |
+--------+--------------------------+----------------------------+-----------------------------------+
| SẼ     | Tương lai tuyệt đối/     | Hướng đích, trông đợi      | Đánh dấu TÍNH PHI THỰC HỮU        |
|        | tương đối (E đi sau mốc) | (Prospective)              | (Irrealis), cam kết, dự đoán      |
+--------+--------------------------+----------------------------+-----------------------------------+
| VỪA/MỚI| Quá khứ cận kề điểm mốc  | Khởi phát / Hoàn tất sớm   | Thời khoảng cách ngắn (gần)       |
+--------+--------------------------+----------------------------+-----------------------------------+
| TỪNG   | Quá khứ xa / Tiền nghiệm | Thể nghiệm (Experiential)  | Sự việc đã diễn ra và đã chấm dứt |
+--------+--------------------------+----------------------------+-----------------------------------+
| SẮP    | Tương lai cận kề điểm mốc| Khởi phát cận kề           | Khoảng cách thời gian ngắn tới E  |
+--------+--------------------------+----------------------------+-----------------------------------+
| CHƯA   | Phi thực hữu đối lập ĐÃ  | Tiền hoàn thành phủ định   | Trông đợi sự việc sẽ xảy ra       |
+--------+--------------------------+----------------------------+-----------------------------------+

Nghiên cứu mang lại 4 phát hiện bước ngoặt đối với nền ngữ pháp học Việt Nam:

1. Giải mã bản chất đa trị của phó từ ĐÃ: Luận án chứng minh đã không thuần túy là chỉ tố quá khứ đơn nhất như quan niệm mô phỏng tiếng Pháp. Về mặt thời tính, đã định vị sự kiện $E$ xảy ra trước thời điểm phát ngôn $S$ (thời tuyệt đối) hoặc trước một điểm quy chiếu $R$ trong quá khứ/tương lai (thời tương đối). Về mặt thể tính, đã biểu thị thể hoàn thành (perfective). Về mặt tình thái – ngữ dụng, đã đánh dấu tính hiện thực và xác nhận dứt khoát sự tình. Điều này giải thích tại sao trong giao tiếp, người Việt có thể dùng đã để nói về một sự kiện ở tương lai khi sự kiện đó hoàn thành trước một mốc tương lai quy chiếu ("Ngày mai khi anh đến thì tôi đã đi rồi").

2. Phân lập cơ chế tương tác giữa ĐANG và chỉ tố ZERO ($\emptyset$): Luận án chỉ ra sự đối lập sâu sắc giữa việc dùng phó từ đang và cấu trúc không có phó từ (chỉ tố $\emptyset$). Chỉ tố $\emptyset$ có tần số xuất hiện vượt trội trong ngữ cảnh hiện tại khi ngữ cảnh tự thân đã tường minh. Phó từ đang chỉ được kích hoạt khi người nói cần nhấn mạnh tính tiếp diễn tại chỗ (durative/progressive), sự phát triển của quá trình chưa đạt tới đích (telic point), hoặc tạo lập nền đối chiếu cho một hành động đột ngột xen ngang.

3. Tái định vị phó từ SẼ và nhóm chỉ tố SẮP, CHƯA trên cơ sở tính phi thực hữu (Irrealis): Luận án bác bỏ hai thái cực cực đoan (hoặc coi sẽ thuần túy là thời tương lai như will, hoặc coi sẽ hoàn toàn chỉ là hư từ tình thái vô thời). Bằng việc phân tích cấu trúc đối chiếu dịch thuật, tác giả chứng minh sẽ mang đặc trưng lưỡng tính: vừa định vị sự kiện xảy ra sau thời điểm mốc ($E$ sau $S$ hoặc $R$), vừa là dấu hiệu đánh dấu tính phi thực hữu, biểu thị ý chí, dự kiến, cam kết hoặc ước đoán của chủ thể phát ngôn.

4. Tính khái quát hóa của phạm trù vị tính: Luận án phát hiện quy luật kết hợp ngữ pháp của hệ thống phó từ thời – thể tiếng Việt có phạm vi tác động bao quát lên toàn bộ vị từ vị tính, chứng minh tính linh hoạt đặc thù của loại hình ngôn ngữ đơn lập so với khuôn mẫu biến tố cứng nhắc của ngôn ngữ phương Tây.

Implications đa chiều

• Đóng góp lý luận học thuật: Cung cấp một mô hình phân tích toàn diện, dung hòa và hóa giải những mâu thuẫn dai dẳng giữa các trường phái ngữ pháp Việt Nam, bổ sung luận cứ điển hình cho lý thuyết loại hình học ngôn ngữ thế giới về cách thức các ngôn ngữ đơn lập mã hóa thời gian.
• Ứng dụng trong biên dịch và phiên dịch: Cung cấp cơ sở khoa học để xử lý chuẩn xác sự bất đối xứng giữa các thì ngữ pháp trong tiếng Anh/Pháp/Nga và tiếng Việt. Người dịch không thể chuyển dịch máy móc thì Past Simple luôn là đã, Present Continuous luôn là đang, hay Future Simple luôn là sẽ, mà phải căn cứ vào các tham tố chỉ xuất và đặc trưng thể tính của ngữ cảnh.
• Ứng dụng giáo dục và giảng dạy tiếng Việt (VFL): Cung cấp hệ thống giải thích chuẩn xác, mạch lạc cho người nước ngoài học tiếng Việt và người Việt học ngoại ngữ, giải tỏa những vướng mắc kinh điển về việc tại sao câu nói về tương lai lại xuất hiện từ đã, hay khi nào bắt buộc phải dùng đang/sẽ và khi nào có thể lược bỏ bằng chỉ tố zero.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

• Giới hạn phạm vi chỉ tố: Nghiên cứu tập trung ưu tiên vào các phó từ đứng trước vị từ (đã, đang, sẽ, vừa, mới, từng, sắp, chưa), chưa bao quát toàn diện các tiểu từ cuối câu hoặc các kết cấu bổ ngữ thể tính đi sau vị từ (rồi, xong, hết, mất).
• Giới hạn về nguồn dữ liệu lịch sử: Công trình khảo sát tiếng Việt hiện đại thế kỷ XX–XXI, chưa mở rộng phân tích ngữ liệu lịch sử (tiếng Việt thời kỳ chữ Nôm hay thế kỷ XVII qua từ điển Alexandre de Rhodes) để xây dựng lược sử ngữ pháp hóa (grammaticalization path) của từng phó từ.

Các hướng nghiên cứu tiếp nối trong tương lai:

1. Nghiên cứu ngữ pháp hóa lịch sử: Khảo sát quá trình chuyển dịch chức năng từ thực từ sang hư từ của các phó từ thời – thể qua các giai đoạn lịch sử tiếng Việt.
2. Ứng dụng trong ngôn ngữ học tính toán và Xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP): Xây dựng bộ công cụ gán nhãn thời – thể tự động (temporal and aspectual tagging) cho kho ngữ liệu tiếng Việt lớn, phục vụ dịch máy và phân tích ngữ nghĩa văn bản.
3. Khảo sát ngữ dụng học thực nghiệm và Tri nhận thần kinh (Neuro-linguistics): Ứng dụng công nghệ theo dõi cử động mắt (eye-tracking) và điện não đồ (ERP) để đo lường phản xạ tri nhận thời gian của người bản ngữ khi xử lý các phó từ đã, đang, sẽ.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án đã tạo ra những tác động học thuật và ứng dụng thực tiễn sâu rộng:

• Tác động học thuật: Luận án trở thành tài liệu tham khảo nền tảng trong các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Ngôn ngữ học tại Đại học Quốc gia Hà Nội và các viện nghiên cứu lớn; định hình chuẩn mực phân tích thời – thể cho hàng loạt công trình nghiên cứu chuyên khảo sau đó.
• Tác động chuyển đổi ngành biên soạn giáo trình: Cung cấp cơ sở lý luận vững chắc cho việc tái cấu trúc các bài học ngữ pháp trong hệ thống giáo trình dạy tiếng Việt cho người nước ngoài tại các trường đại học lớn ở Việt Nam.
• Đóng góp cho chính sách ngôn ngữ và văn hóa: Nâng cao năng lực thấu hiểu và bảo tồn bản sắc ngữ pháp tiếng Việt, khẳng định tính khoa học, chuẩn xác và vẻ đẹp tinh tế của hệ thống ngữ pháp dân tộc trên trường quốc tế.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Ngôn ngữ học: Tiếp cận một khung lý thuyết mẫu mực, phương pháp phân loại dữ liệu nghiêm cẩn và các giải pháp hóa giải xung đột học thuật phức tạp.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu lý thuyết ngôn ngữ: Sở hữu hệ thống tài liệu đối sánh phong phú, chuẩn mực giữa tiếng Việt và các ngôn ngữ Ấn – Âu.
• Chuyên gia biên soạn sách giáo khoa và giáo trình tiếng Việt: Khai thác các quy tắc sử dụng phó từ thời – thể để biên soạn tài liệu giảng dạy thực hành tiếng có tính thuyết phục cao.
• Chuyên gia dịch thuật và phát triển công nghệ ngôn ngữ (AI/NLP): Ứng dụng các quy tắc liên kết nghĩa học – dụng học của các phó từ vào việc tinh chỉnh thuật toán dịch máy và phân tích ngữ nghĩa tiếng Việt.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của công trình là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc tích hợp thành công lý thuyết chỉ xuất thời gian của Hans Reichenbach và lý thuyết thể học của Bernard Comrie vào việc phân tích ngôn ngữ đơn lập tiếng Việt. Luận án đã mở rộng và tái cấu trúc thuyết trực chỉ thời gian: chứng minh rằng trong tiếng Việt, các phó từ không đơn thuần biểu thị thời tuyệt đối mà vận hành linh hoạt dựa trên điểm quy chiếu $R$ (thời tương đối), hòa quyện chặt chẽ giữa nội dung thể tính bên trong và giá trị tình thái khẳng định hiện thực bên ngoài.

2. Phương pháp nghiên cứu có cải tiến gì vượt trội so với các nghiên cứu trước đây? Trả lời: So với các nghiên cứu mô phỏng đơn giản trước những năm 1940 hoặc các nghiên cứu phủ định trực giác trong thập niên 1960–1990, luận án thiết lập phương pháp luận phân tích cấu trúc 3 bình diện kết hợp đồng bộ: kết học – nghĩa học – dụng học. Đặc biệt, việc đưa vào bộ tiêu chí kép sàng lọc phó từ (khả năng đáp ứng câu hỏi "đã P chưa?" và khả năng thay thế tương hỗ hệ hình) đã mang lại tính chuẩn mực phương pháp luận chưa từng có trong lịch sử nghiên cứu thời – thể tiếng Việt.

3. Phát hiện bất ngờ và thú vị nhất được bảo chứng bằng dữ liệu là gì? Trả lời: Phát hiện về tính chất thời tương đối và tình thái hóa của phó từ ĐÃ. Dữ liệu thực nghiệm chứng minh đã hoàn toàn có thể xuất hiện trong các mệnh đề nói về tương lai khi biểu thị sự việc kết thúc trước một mốc quy chiếu tương lai. Điều này bác bỏ dứt khoát quan niệm cơ học coi đã là sự sao chép của thì quá khứ đơn trong tiếng Pháp hay tiếng Anh.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản nghiên cứu (Replication protocol) không? Trả lời: Hoàn toàn có. Quy trình thu thập ngữ liệu đa phong cách, bảng tiêu chí kiểm định phó từ, ma trận phân tích 3 bình diện và phiếu điều tra xã hội học được trình bày chi tiết và minh bạch, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập dễ dàng lặp lại và kiểm chứng trên các tập ngữ liệu ngôn ngữ khác.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao? Trả lời: Chương trình nghị sự tập trung vào 3 trục chính: xây dựng bản đồ ngữ pháp hóa lịch sử của các hư từ chỉ thời từ thế kỷ XVII đến nay; ứng dụng ngôn ngữ học ngữ đoàn (Corpus Linguistics) trên dữ liệu văn bản lớn; và tích hợp lý thuyết tri nhận không gian – thời gian vào các mô hình xử lý ngôn ngữ tự nhiên hiện đại.

Kết luận

1. Luận án khẳng định và chứng minh vững chắc rằng thời và thể là hai phạm trù ngữ pháp khách quan tồn tại thực sự trong tiếng Việt, được hiện thực hóa thông qua hệ thống phó từ chuyên biệt và các phương thức phân tích tính độc đáo.
2. Công trình hóa giải thành công cuộc tranh luận kéo dài hơn 100 năm trong giới ngữ pháp học Việt Nam bằng việc thiết lập ranh giới tường minh giữa thời tính, thể tính và tình thái học.
3. Thiết lập bộ tiêu chí nhận diện phó từ thời – thể khoa học và chuẩn xác, phân biệt rõ phó từ chuyên chức với các hư từ liên kết hay trạng từ thời gian khác.
4. Cung cấp hệ thống miêu tả toàn diện, chi tiết và có hệ thống về 3 phó từ cốt lõi đã, đang, sẽ cùng các đơn vị tương đương vừa, mới, từng, sắp, chưa, zero trên cả 3 bình diện kết học, nghĩa học và dụng học.
5. Mở ra các chân trời ứng dụng thiết thực và mang tính đột phá cho công tác dịch thuật đa ngữ, giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài và nghiên cứu loại hình học ngôn ngữ quốc tế.
6. Xác lập một di sản học thuật chuẩn mực, thể hiện tinh thần khoa học độc lập, sáng tạo, góp phần quan trọng vào sự phát triển trường tồn của nền Ngôn ngữ học Việt Nam hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề về nghĩa xuất phát (không được quy ước 16 bởi ngữ cảnh) và nghĩa phái sinh (quy ước bởi ngữ cảnh) của hỡnh thỏi ngữ phop này [83, tr128]. Toc gia cũng cho rằng: “Có thé phân xuất các nghĩa phái sinh từ nghĩa xuất phát dựa vào bất biến thể ngữ nghĩa được hiểu như thành tố ngữ nghĩa buộc phải có mặt trong bất kỳ trường hợp sử dụng nào của chỉ tố ngữ phỏp”. Về sự phân chia các thời, có lẽ Từ điển Asher (1994) [154, tr4559- 4560] là trỡnh bày cụ thé nhất. Nhỡn chung, sự phon chia này bắt nguồn từ quan niệm về sự quy chiếu và mối quan hệ giữa thời gian diễn ra tỡnh huống với điểm quy chiếu.

Những thời sử dụng thời điểm phát ngôn làm thời điểm quy chiếu được gọi là thời tuyệt đối. Có thê phân biệt ba thời tuyệt đối: Thời hiện tại tuyệt đối: E trùng với S (John 1s eating an apple) Thời quá khứ tuyệt đối: E đi trước S (John ate an apple) Thời tương lai tuyệt đối: E đi sauS (John will eat an apple) Trong các công thức trên, E là thời gian của sự kiện (time of event), S là thời điểm phát ngôn (time of speech). Những thời không sử dụng thời điểm phát ngôn làm thời điểm quy chiếu được gọi là thời tương đối. Có thé phân biệt ba thời tương đối: (1a) Thời hiện tại trơng đối: — E trùng vớiR - Those singing were told to be quiet.

(Những người dang hát được yêu cẩu giữ yên lặng) (2a) Thời quo khứ tương đối: E đi trước R. Vd: - Those having sung were asked to leave the stage. (Những người đó hỏt duoc yêu cau rời sân khẩu) (3a) Thời tương lai tuong đối: EđisauR - Those about to sing were asked to go onto the stage. Trong các công thức trên, E là thời gian của sự kiện (time of event), R là điểm quy chiếu (time of referent).

17 Các động từ đó chia trong những vớ dụ trờn cú thời điểm quy chiếu hoàn toàn là thuộc về quá khứ. Đề giải thích thời điểm quy chiếu đó được mó hoo bởi hỡnh thức phon từ qué khứ, phải tom thời điểm quy chiếu trong ngữ cảnh. Thời điểm quy chiếu trong (1a) là thời điểm mà người hát được yêu cầu yên lặng và quá khứ phân từ định vị hành động của người hót như là bao phủ thời điểm quy chiếu thời gian mà họ được yêu cầu yên lặng. Trong (2a), thời điểm quy chiếu là thời gian mà họ được yêu cầu rời sân khấu và phân từ định vị hành động của người hát là đi trước thời điểm quy chiếu.

Trong (3a), thời điểm quy chiếu là thời điểm họ được yêu cầu lên sân khẩu, và phân từ định vị hành động của người hát đi sau thời điểm quy chiếu này. Thay đổi thời của động từ được chia trong các ví dụ trên thỡ thời điểm quy chiếu của phân từ cũng sẽ thay đổi. Vd: (1b) Those singing will be told to be quiet. Những người dang hát sẽ yên lặng.

(2b) Those having sung will be asked to leave the stage. Những người đó hot sẽ được yêu cau rời sân khấu. (3b) Those about to sing will be asked to go onto the stage. Những người chuẩn bị hat sẽ được yêu cầu lên sân khấu.

Ở đây, toàn bộ thời điểm quy chiếu lại thuộc về tương lai. Không xa lạ với quan điểm của các nhà nghiên cứu nước ngoài, Nguyễn Minh Thuyết (1998) khang định: “Thời là phạm trù ngữ pháp của động từ, biểu thị quan hệ giữa hành động với thời điểm phát ngôn hoặc với một thời điểm nhất định nêu ra trong lời nói”. Khi phạm trù thời biểu thị quan hệ giữa hành động với thời điểm phát ngôn, ta gọi đó là thời tuyệt đối. Cũn khi phạm trự thời biểu thị quan hệ giữa hành động với một thời điểm nhất định nêu ra trong lời nói, ta gọi đó là thời tương đối [35, tr234-235].

Phạm trự thời và vị ngữ VỊ ngữ là coi lừi của cõu, là trọng tốm của mọi mối liờn hệ trong cou. Trong cóc ngụn ngữ An-Au, vị ngữ là do động từ dam nhiệm. Vỡ vậy, theo một ý nghĩa nhất định, “động từ cũng là câu, tất cả những gỡ ảnh hưởng đến động từ thỡ cũng ảnh hưởng đến câu nói chung” [W. 18 Động từ là cái thé hiện sự vận động, mà mọi vận động đều diễn ra trong thời gian.

Do vậy, thời có liên quan chặt chẽ đến động từ, hay nói chính xác hơn, nó thuộc về động từ. Trong tiếng Đức, động từ được coi là loại tv cu thoi và gọi là Zeitwort [Dẫn theo Nguyễn Kim Than, 103, tr174]. “Thời được thiết lập từ sự quy chiếu cái vận động, thé hiện bang động từ, với thời điểm phát ngôn hoặc với một thời điểm nào đó được người nói đề cập tới trong phát ngôn” [33, tr306 ]. Có thé khang định rang, nếu như thời gian là thuộc tính cố hữu cua vật chat tho trong coc ngụn ngữ An-Au, thời (và thé) là thuộc tính cố hữu của động từ.

“Trong tiếng Anh và tiếng Pháp, vị ngữ bao giờ cũng là động từ được chia ở những thời và thể nhất định. Và ngược lại, một động từ trong câu được chia ở những thời và thể nhất định thỡ chứng tỏ động từ ấy là vị ngữ” [126, tr45]. Trong tiếng Việt, vị ngữ có thể do động từ, tính từ hay danh từ đảm nhiệm. Tuy nhiên, số câu mà vị ngữ là động từ vẫn là cơ bản (chiếm vào khoảng 88%, theo thống kê của Nguyễn Kim Thản [103, tr9]).

Động từ tiếng Việt không biến hỡnh như các ngôn ngữ An-Au, cho nên nó cũng không chia theo thời như các ngôn ngữ An-Au. Song, nếu như tiếng Việt có phạm trù thời, chắc chắn phạm trù này cũng không thể tách rời với ý nghĩa của các động từ, dù không phải chỉ với riêng động từ. Nói cụ thể hơn, đối với tiếng Việt, không phải tính từ không có quan hệ với thời gian bởi tính từ không chỉ hoạt động. Chúng ta đều biết, một tính chất dù tĩnh đến may cũng không đứng im.

Vẫn có thé có các kết hợp: đó khoé, sẽ lớn, đỏ lắm rồi. Và vỡ vậy, nếu tiéng Việt cú phạm try thời thỡ cũng khụng cú lý do gỡ dé cho rằng đây chỉ là phạm trù của riêng từ loại động từ. Chỉ cần các từ ấy là yếu tô vị tính. Điểm này hoàn toàn khác với các ngôn ngữ An-Au.

Tớnh từ và danh từ trong coc ngụn ngữ An-Au khung cú phạm tru thời. Vai trũ của phạm trù thời trong cách xác định thời gian Sự giải thích đầy đủ về cấu trúc thời gian của một văn bản luôn đũi hỏi nhiều nguồn thụng tin khỏc nhau, mà trong đó phạm trù thời chỉ là một. Phạm trù thời đường như có vai trũ rất nhỏ trong việc thành lập cấu trúc thời gian 19 cho văn bản song lại là một phần quan trọng của bất kỳ sự đánh giá nào về mặt ngữ phỏp và loại hỡnh cua một ngụn ngữ. Núi coch khoc, thời, với tư cách là một phạm trù ngữ pháp, chi là một trong nhiều cách mà ngôn ngữ có thể truyền đạt những thông tin liên quan đến thời gian.

Dĩ nhiên, so với các phương tiện từ vung thé cóch truyền đạt này không thé phong phú bang. Và, quả thực, chang cú gỡ đáng ngạc nhiên khi bất kỳ ngôn ngữ nào cũng sử dụng phương tiện từ vựng để định vị thời gian nhiều hơn là dùng phương tiện ngữ pháp. Song, trong những trường hợp nhất định, thời có thé kết hợp với các phương tiện từ vung dé lam rừ coc ý nghĩa qua khứ, hiện tại, tương lai của sự kiện. V6 dụ: - On Tuesday, Mary went to the beach.

- On Tuesday, Mary will go to the beach. Chính cách chia động từ ở thời qua khứ (câu thứ nhất) va tương lai (câu thứ hai) đó giyp chỳng ta xỏc định rừ Tuesday là thứ ba tuần trước (đó qua) hay thứ ba tới (chưa đến). Vỡ vậy, hai cõu tron cú thé dich là: - Thtr ba vừa rồi, Mary (đó) đi bién. - Thứ ba nay, Mary sẽ đi biên.

Như vậy, dù khá trừu tượng, song thời vẫn có vai trũ nhất định trong việc định vi một sự ténh trong thời gian. Tum lại: i nghĩa thời gian nói chung được phản anh vào trong ngôn ngữ (biểu hiện chủ yếu qua cỏc thực từ) là thuộc bỡnh diện từ vựng. Nu cú thể khụng bắt buộc phải diễn đạt khi không cần thiết. Cũn phạm trự thời thuộc bỡnh diện ngữ phỏp.

Nu bắt buộc phải diễn đạt ngay cả khi câu nói đó cú coc phương tiện khác biểu thị ý nghĩa thời gian. í nghĩa thời gian cú trong mọi ngụn ngữ. Cũn phạm trự thời chỉ ton tại trong một sỐ ngụn ngữ mà thui. Jakobson núi: Các ngôn ngữ khác nhau không phải ở chỗ ngôn ngữ nào có thể diễn đạt được những ý nghĩa gỡ (vỡ ngụn ngữ nào cũng cú cóch diễn đạt bất cứ ý nghĩa gỡ mà một ngụn ngữ khỏc cú thể diễn đạt), mà là ở chỗ có những ngôn ngữ bị bắt buộc phải diễn đạt những ý nghĩa mà cỏc ngụn ngữ khỏc cú thé khụng diễn đạt khi không cần thiết (Dan theo Cao Xuân Hạo, [41, tr2]).

20 Vậy, nếu nói rằng một ngôn ngữ nào đó cú phạm trự thời thỡ cú nghĩa là ngun ngữ đó ngữ phỏp hoo cách diễn đạt ý nghĩa thời gian, nghĩa là nó trở thành bắt buộc ngay cả khi câu nói đó cú cỏc phương tiện khác dé diễn đạt ý nghĩa này. Từ quan điểm về phạm trù thời, đối chiếu với điều kiện để hỡnh thành một phạm tru ngữ phỏp núi chung, ta thấy sự tồn tại của phạm tru ngữ phỏp thời trong cóc ngụn ngữ An-Au là khỏ rừ ràng. Trong coc ngụn ngữ này, dự ý nghĩa thời gian cú cụ thể, hiển nhiờn tới mức nào đi chăng nữa thỡ động từ vẫn bắt buộc phải được chia ở những thời nhất định. Trong các ngôn ngữ này cũng có những động từ hoàn toàn không mang ý nghĩa từ vựng mà chỉ cú chức năng là một chỉ tố ngữ pháp, dùng dé đánh dấu thời và thé.

Vd: - She is running. (Cô ấy đang chạy) Động từ to be trong trường hợp trên chỉ có chức năng đánh dấu thời hiện tai, và cùng với đuôi - ing trong động từ to run, đánh dấu thê tiếp diễn. Tiếng Việt là một ngụn ngữ khụng biến hỡnh, động từ không chia theo thời như các ngôn ngữ An-Au. Tiéng Việt cũng không có những động từ riêng chuyên dùng dé đánh dấu thời như to be của tiếng Anh hay etre của tiếng Pháp.

Tuy nhiên, tiếng Việt vẫn có thê có thời, nếu như tiếng Việt thoả món cóc điều kiện để hỡnh thành một phạm tru ngữ phỏp như chúng tôi đó trỡnh bày ở tron.