Luận án phó tiến sĩ: Nghiên cứu các phát ngôn đơn phần tiếng Việt

Nghiên cứu về phát ngôn đơn phần trong tiếng Việt là một lĩnh vực quan trọng trong nghiên cứu ngôn ngữ. 181 trang · Đại Học Quốc Gia Hà Nội.

• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn
• Đề tài: Nghiên Cứu Phát Ngôn Đơn Phần Trong Tiếng Việt
• Loại tài liệu: luận án
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài
• Mục đích nghiên cứu của đề tài
• Đối tượng, phạm vi và nhiệm vụ nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Bố cục của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI NIỆM PHÁT NGÔN ĐƠN PHẦN
• 1.1. Phát ngôn đơn phần là gì?
• 1.2. Khái niệm phát ngôn. Tiêu chí nhận diện phát ngôn đơn phần
• 1.3. Phạm vi phát ngôn đơn phần
• 1.4. Phát ngôn tồn tại
• 1.5. Phát ngôn tinh lược
• 1.6. Phát ngôn tách biệt
• 1.7. Phân loại phát ngôn đơn phần
• 1.8. Vấn đề phân loại phát ngôn đơn phần
• 1.9. Tiêu chí và kết quả phân loại
• 1.10. Tiểu kết
• 2. CHƯƠNG 2: PHÁT NGÔN BIỆT LẬP
• 2.1. Khái niệm phát ngôn biệt lập
• 2.2. Phát ngôn biệt lập là gì
• 2.3. Phân loại phát ngôn biệt lập
• 2.4. Khảo sát các loại phát ngôn biệt lập
• 2.5. Phát ngôn tượng thanh
• 2.6. Phát ngôn định vị
• 2.7. Phát ngôn liệt kê
• 2.8. Phát ngôn gọi đáp
• 2.9. Phát ngôn cảm thán
• 2.10. Phát ngôn bình xét, đánh giá
• 2.11. Phát ngôn phản ứng
• 2.12. Phát ngôn thông báo
• 2.13. Hoạt động của phát ngôn biệt lập trong văn bản
• 2.14. Đoạn văn đặc biệt là "Phát ngôn - từ”
• 2.15. Đoạn văn đặc biệt là "Phát ngôn - cụm từ”
• 2.16. Tiểu kết
• 3. CHƯƠNG 3: PHÁT NGÔN TINH LƯỢC
• 3.1. Khái niệm về phát ngôn tinh lược
• 3.2. Vấn đề rút gọn và tinh lược trong phát ngôn
• 3.3. Phát ngôn tinh lược là gì?
• 3.4. Phân loại phát ngôn tinh lược
• 3.5. Khảo sát các phát ngôn tinh lược
• 3.6. Phát ngôn tinh lược chủ ngữ
• 3.7. Phát ngôn tinh lược chủ ngữ và phát ngôn tinh lược chủ ngữ - vị ngữ
• 3.8. Phát ngôn tinh lược và phát ngôn thiếu thành phần (câu sai ngữ pháp)
• 3.9. Tiểu kết
• 4. CHƯƠNG 4: PHÁT NGÔN TÁCH BIỆT
• 4.1. Khái niệm phát ngôn tách biệt
• 4.2. Vấn đề tách biệt và tinh lược phát ngôn
• 4.3. Phát ngôn tách biệt là gì
• 4.4. Phân loại phát ngôn tách biệt
• 4.5. Khảo sát các loại phát ngôn tách biệt
• 4.6. Phát ngôn tách biệt tương đương vị ngữ
• 4.7. Phát ngôn tách biệt tương đương trạng ngữ
• 4.8. Phát ngôn tách biệt tương đương bổ ngữ
• 4.9. Phát ngôn tách biệt tương đương định ngữ
• 4.10. Tác dụng của phát ngôn tách biệt trong văn bản
• 4.11. Điều kiện và quy tắc của phát ngôn tách biệt
• 4.12. Những vấn đề đặt ra trong việc nghiên cứu phát ngôn tách biệt
• 4.13. Tiểu kết
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tính cấp thiết của đề tài

Nghiên cứu về phát ngôn đơn phần trong tiếng Việt là một lĩnh vực quan trọng trong nghiên cứu ngôn ngữ. Việc tìm hiểu về phát ngôn đơn phần không chỉ giúp làm rõ các khái niệm ngữ pháp mà còn góp phần vào việc hiểu sâu hơn về cách thức giao tiếp trong xã hội. Phát ngôn đơn phần thường xuất hiện trong các tình huống giao tiếp hàng ngày, thể hiện sự ngắn gọn và súc tích trong việc truyền đạt thông tin. Theo các nhà nghiên cứu, việc phân tích phát ngôn đơn phần có thể giúp làm sáng tỏ mối quan hệ giữa ngôn ngữ và hành động giao tiếp, từ đó nâng cao khả năng sử dụng tiếng Việt trong các lĩnh vực khác nhau.

II. Khái niệm Phát ngôn đơn phần

Khái niệm phát ngôn đơn phần được định nghĩa là những phát ngôn chỉ có một thành tố, không cần đến các thành phần khác để hoàn thiện ý nghĩa. Theo nghiên cứu ngôn ngữ, phát ngôn đơn phần có thể được phân loại thành nhiều dạng khác nhau, bao gồm phát ngôn tách biệt và phát ngôn tinh lược. Các nhà ngôn ngữ học đã chỉ ra rằng, phát ngôn đơn phần có thể tồn tại độc lập trong giao tiếp mà không cần đến ngữ cảnh bổ sung. Điều này cho thấy sự linh hoạt và đa dạng trong cách sử dụng ngôn ngữ của người nói. Việc nghiên cứu phát ngôn đơn phần không chỉ giúp làm rõ cấu trúc ngữ pháp mà còn phản ánh cách thức tư duy và giao tiếp của người Việt.

III. Phân loại và tiêu chí nhận diện phát ngôn đơn phần

Việc phân loại phát ngôn đơn phần dựa trên các tiêu chí hình thức và ngữ nghĩa. Các nhà nghiên cứu đã đưa ra nhiều tiêu chí khác nhau để nhận diện phát ngôn đơn phần, bao gồm tiêu chí về cấu trúc chủ-vị, tiêu chí về cụm từ và tiêu chí về số lượng thành tố trực tiếp. Phát ngôn đơn phần có thể được phân loại thành phát ngôn tách biệt và phát ngôn tinh lược, mỗi loại đều có những đặc điểm riêng biệt. Sự phân loại này không chỉ giúp làm rõ cấu trúc ngữ pháp mà còn tạo điều kiện cho việc áp dụng trong thực tiễn giao tiếp hàng ngày. Việc hiểu rõ các tiêu chí này sẽ giúp người học tiếng Việt nâng cao khả năng sử dụng ngôn ngữ một cách hiệu quả.

IV. Tác dụng của phát ngôn đơn phần trong văn bản

Trong văn bản, phát ngôn đơn phần đóng vai trò quan trọng trong việc truyền đạt thông tin một cách nhanh chóng và hiệu quả. Phát ngôn đơn phần thường được sử dụng trong các tình huống giao tiếp không chính thức, nơi mà sự ngắn gọn và súc tích là cần thiết. Các nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng, việc sử dụng phát ngôn đơn phần có thể giúp tăng cường tính rõ ràng và mạch lạc trong văn bản. Hơn nữa, phát ngôn đơn phần còn có thể tạo ra sự nhấn mạnh cho các ý tưởng chính, giúp người đọc dễ dàng tiếp nhận thông tin. Do đó, việc nghiên cứu và ứng dụng phát ngôn đơn phần trong văn bản là rất cần thiết.

V. Kết luận

Nghiên cứu về phát ngôn đơn phần trong tiếng Việt không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn cao. Những kết quả từ nghiên cứu này có thể giúp cải thiện khả năng giao tiếp của người học tiếng Việt, đồng thời làm rõ hơn các vấn đề ngữ pháp trong ngôn ngữ. Việc hiểu và áp dụng các khái niệm liên quan đến phát ngôn đơn phần sẽ góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập tiếng Việt trong các bối cảnh khác nhau.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án Phó Tiến sĩ Khoa học Ngữ văn Các phát ngôn đơn phần tiếng Việt của nghiên cứu sinh Phan Mầu Cảnh, chuyên ngành Lý luận ngôn ngữ (mã số 5.04.01), được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Nguyễn Minh Thuyết và PGS.PTS. Đinh Trọng Lạc tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội (bảo vệ năm 1996).

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả chỉ ra rằng hiện tượng phát ngôn đơn phần (PNĐP) trong tiếng Việt đã được giới nghiên cứu ngữ pháp chú ý từ lâu dưới nhiều thuật ngữ khác nhau như câu đơn bộ cú, câu danh xưng, câu rút gọn, câu đặc biệt, câu dưới bậc, hay ngữ trực thuộc. Tuy nhiên, các công trình trước đây tồn tại hai hạn chế cơ bản:

• Về quy mô nghiên cứu: Chưa có một chuyên luận độc lập nào dành riêng cho việc khảo sát toàn diện và hệ thống về các phát ngôn đơn phần trong tiếng Việt. Đa số các tác giả chỉ đề cập đến hiện tượng này trong các bài báo ngắn hoặc lồng ghép khi bàn về lý thuyết câu nói chung.
• Về kết quả nghiên cứu: Còn tồn tại nhiều ý kiến chưa thống nhất trong việc xác định khái niệm, phân định phạm vi và phân loại PNĐP. Các công trình chủ yếu dừng lại ở việc miêu tả cấu tạo hình thức ở một số mặt cơ bản, chưa chú ý thỏa đáng đến nội dung biểu hiện, đặc điểm hành chức và hoàn cảnh sử dụng của PNĐP với tư cách là một đơn vị giao tiếp độc lập trong văn bản và lời nói.

Mục đích nghiên cứu của đề tài được xác định trên hai phương diện:

• Về lý luận: Làm sáng tỏ mối quan hệ giữa ngôn ngữ và lời nói, góp phần bổ sung và điều chỉnh quan niệm về phát ngôn, làm rõ hoạt động hành chức của PNĐP trong các lĩnh vực giao tiếp dưới góc độ ngữ pháp chức năng.
• Về thực tiễn: Soi sáng các vấn đề sử dụng ngôn ngữ, trau dồi tiếng Việt, cung cấp cơ sở lý thuyết để giải thích, phân tích các hiện tượng ngữ pháp và giảng văn trong nhà trường cũng như các hoạt động giao tiếp xã hội.

Nhiệm vụ nghiên cứu của luận án được đánh số cụ thể gồm:

1. Xác định các tiêu chí nhận diện phát ngôn đơn phần trong tiếng Việt.
2. Phân loại phát ngôn đơn phần dựa trên hệ thống tiêu chí nhất quán.
3. Miêu tả chi tiết cấu tạo, ý nghĩa và hoàn cảnh sử dụng của từng loại phát ngôn đơn phần cụ thể.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng: Các phát ngôn đơn phần trong tiếng Việt.
• Phạm vi: Tập trung khảo sát các loại phát ngôn đơn phần xuất hiện trong lời nói hàng ngày đã được văn bản hóa và các phát ngôn xuất hiện trực tiếp trong văn bản (chủ yếu là văn bản nghệ thuật, báo chí và một số phong cách chức năng khác).
• Nguồn tư liệu: Khảo sát trên 39 nguồn ngữ liệu trích dẫn từ các tác phẩm văn học hiện đại của các nhà văn tên tuổi (như Nam Cao, Nguyễn Công Hoan, Tô Hoài, Nguyễn Tuân, Khái Hưng, Ngô Tất Tố, Nguyễn Minh Châu, Lê Lựu, Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng, Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Nguyễn Thị Thu Huệ...) và các ấn phẩm báo chí, tạp chí (Báo Văn nghệ, Tạp chí Văn nghệ Quân đội).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án điểm lại hệ thống quan điểm của các nhà nghiên cứu đi trước về các hiện tượng liên quan đến câu đơn phần và phát ngôn đơn phần:

• Hướng tiếp cận cấu trúc hình thức và kết cấu chủ – vị: Lê Văn Lý khi thiết lập 94 kiểu cấu trúc câu đã ghi nhận kiểu câu do một từ hoặc một ngữ chính phụ đảm nhiệm. Hoàng Tuệ trong Giáo trình Việt ngữ (tập 1) đề cập đến "câu đơn bộ cú", xem câu đơn bộ cú chỉ có vị ngữ là hợp thức (như Đi đi!, Mưa.). Nguyễn Lân giữ quan điểm truyền thống khi cho rằng câu nhất thiết phải có vị ngữ, coi các trường hợp từ/nhóm từ khác đứng độc lập là thán từ, hô ngữ hoặc lỗi ngữ pháp. Hoàng Trọng Phiến đề xuất cách nhìn nhận linh hoạt hơn khi xem câu không đủ thành phần gồm câu không có chủ ngữ hoặc có chủ ngữ Zêrô, đồng thời phân biệt câu vị ngữ (câu sự kiện) và câu không vị ngữ (câu gọi tên). Diệp Quang Ban chia câu dựa vào nòng cốt cú pháp thành câu hai thành phần và câu đặc biệt (kiến trúc kín có một trung tâm cú pháp chính, không hàm ẩn trung tâm cú pháp thứ hai), đồng thời phát triển khái niệm "câu dưới bậc" (biến thể câu có tính vị ngữ tự thân hoặc vị ngữ lâm thời) trong ngữ pháp văn bản. Nguyễn Kim Thản phân chia câu thành câu song phần, câu đơn phần và câu danh xưng.
• Hướng tiếp cận dựa trên cụm từ: Lê Xuân Thai phân tích ngữ pháp theo cụm từ, chia câu đơn đặc biệt (do một từ/cụm từ một chiều tạo thành) và câu ghép đặc biệt (do cụm từ song song hoặc nhiều cụm từ một chiều liên kết song song tạo thành, ví dụ Ngày và đêm, Hà Nội, mùa thu 1946). Diệp Quang Ban và Hoàng Văn Thung bổ sung quan điểm câu đặc biệt được cấu tạo bởi cụm từ chính phụ hoặc cụm từ đẳng lập không chứa quan hệ chủ – vị làm nòng cốt.
• Hướng tiếp cận cấu trúc đề – thuyết: Trần Ngọc Thêm (1985) xem phát ngôn có đủ hai phần đề và thuyết là câu hoàn chỉnh; phát ngôn thiếu một hoặc cả hai phần được coi là "ngữ trực thuộc" (gồm ngữ trực thuộc tỉnh lược và ngữ trực thuộc định danh). Cao Xuân Hạo (1991) dùng tiêu chí từ nối thì và là để phân định ranh giới đề – thuyết, từ đó phân biệt bốn loại câu: câu trần thuật có hai phần đề – thuyết, câu chỉ có phần thuyết trên bề mặt (câu không đề), câu đặc biệt (không thể phân tích như một nhận định về sự tình, ví dụ Ê!, Này!, Tạp chí Văn học), và câu ghép.
• Hướng tiếp cận dựa trên số lượng thành tố trực tiếp (IC): Nguyễn Minh Thuyết và Nguyễn Văn Hiệp (1991) trong bài báo Về khái niệm nòng cốt câu đã xác lập quy trình lược bỏ tuần tự các thành tố không bắt buộc theo từng cặp thành tố trực tiếp để xác định nòng cốt câu đơn phần (NCDP) và nòng cốt câu song phần (NCSP).
• Hướng phân loại theo ý nghĩa và ngữ cảnh: Nhóm tác giả I.S. Bystrov, Nguyễn Tài Cẩn, N.V. Stankêvich (1975) chia câu đơn phần thành câu định danh và câu có ý nghĩa đánh giá cảm xúc. Hồ Lê (1993) phân chia nhóm câu gọi tên thành 3 loại gồm 19 tiểu loại. Nguyễn Chí Hòa đề xuất phân loại phát ngôn ngữ cảnh thành phát ngôn ngôn cảnh, phát ngôn bối cảnh và phát ngôn ngữ cảnh riêng.

Khoảng trống học thuật mà luận án lựa chọn giải quyết là: Vận dụng lý thuyết ngữ pháp chức năng kết hợp phân tích phân đoạn thực tại để khắc phục sự phân tán trong các nghiên cứu trước; xác lập một hệ tiêu chí tường minh nhận diện PNĐP; phân định rõ ranh giới giữa mô hình câu trừu tượng trong ngôn ngữ và phát ngôn cụ thể trong lời nói; đồng thời khảo sát toàn diện các kiểu loại PNĐP (đặc biệt là phát ngôn biệt lập, phát ngôn tỉnh lược và phát ngôn tách biệt) về cấu tạo, ý nghĩa và cơ chế hành chức trong văn bản.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng cơ sở lý thuyết dựa trên các khái niệm và khung phân tích sau:

• Mối quan hệ giữa câu và phát ngôn: Câu là đơn vị trừu tượng của hệ thống ngôn ngữ ở dạng mô hình (chia thành câu song phần – CSP và câu đơn phần – CDP). Phát ngôn là đơn vị của lời nói, là sự hiện thực hóa cụ thể của mô hình câu trong hoạt động giao tiếp. Sự tương ứng giữa mô hình câu và phát ngôn không phải là một – đối – một: một PNĐP trong lời nói có thể là biến thể của mô hình CDP, nhưng cũng có thể là biến thể của mô hình CSP khi xuất hiện trong ngữ cảnh cụ thể.
• Lý thuyết phân đoạn thực tại câu (Actual division of the sentence): Dựa trên khung phân tích của trường phái ngôn ngữ học Praha, phát ngôn trong giao tiếp gồm hai thành phần: phần Nêu (Theme – chủ đề, thông tin đã biết) và phần Báo (Rheme – thuyết minh, trọng tâm thông tin mới).
• Bộ ba tiêu chí nhận diện phát ngôn đơn phần:
  1. Tiêu chí hình thức (tiêu chí quan trọng nhất): PNĐP là loại phát ngôn chỉ gồm một thành tố hoặc có thể đưa về dạng tối giản chỉ gồm một thành tố (một IC). Đối với kết cấu động từ ngoại lọt đòi hỏi bổ ngữ bắt buộc, luận án dùng thủ pháp thay thế bằng nội động từ tương đương để đưa về dạng tối giản một thành tố.
  2. Tiêu chí ý nghĩa: PNĐP không biểu thị phán đoán logic đầy đủ hoặc chỉ biểu thị một bộ phận của phán đoán/mệnh đề, trong đó ý nghĩa tình thái, cảm xúc, định danh hoặc phản ứng nổi lên rõ nét.
  3. Tiêu chí cấu trúc thông tin: Trong phân đoạn thực tại, PNĐP là loại phát ngôn chỉ có phần Báo (Rheme) hiện hữu trên bề mặt, không có phần Nêu (Theme). Cấu trúc cú pháp trùng khít với cấu trúc thông tin.

Phương pháp nghiên cứu thực tế:

• Phương pháp miêu tả cấu trúc hình thức: Nhằm phân tích cấu tạo, nhận diện thành phần nòng cốt và các biến thể hình thức của phát ngôn.
• Phương pháp nghiên cứu ngữ pháp chức năng: Tìm hiểu ý nghĩa tình thái, điều kiện hành chức và hiệu quả giao tiếp của PNĐP trong văn bản nghệ thuật và đời sống.
• Phương pháp quy nạp kết hợp diễn dịch: Khảo sát dữ liệu thực tế để khái quát hóa thành mô hình, đồng thời vận dụng khung lý thuyết để kiểm chứng trên tư liệu.
• Các thủ pháp phân tích hình thức: Thủ pháp chuyển hóa, cải biến, lược bỏ thành tố và thay thế tương đương.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Khái niệm phát ngôn đơn phần

Chương 1 đóng vai trò định hướng lý luận cho toàn bộ luận án, giải quyết vấn đề khái niệm, tiêu chí nhận diện, phạm vi và phân loại PNĐP:

• Bản chất khái niệm: Khảo sát bốn quan niệm trong ngôn ngữ học quốc tế và Việt Nam về cấp độ và kích thước phát ngôn (Akhmanova, Kovtunova, Beloshapkova, Daneš, Skalička, Harris, Diệp Quang Ban). Luận án xác định phát ngôn thuộc bình diện lời nói, có kích thước bằng hoặc nhỏ hơn câu chuẩn thức.
• Xác định phạm vi:
  • Luận án loại trừ kiểu phát ngôn tồn tại (mô hình Có khách, Trên bàn có lọ hoa) ra khỏi phạm vi PNĐP. Tác giả lý giải rằng các phát ngôn này có cấu trúc tối giản gồm hai thành tố (trạng ngữ/giới ngữ + vị từ tồn tại + danh từ/chủ ngữ sau), biểu thị một phán đoán hoàn chỉnh gồm vị thể (sự tồn tại) và chủ thể tồn tại.
  • Đưa phát ngôn tỉnh lược và phát ngôn tách biệt vào phạm vi PNĐP vì trên bình diện lời nói, chúng chỉ có một thành tố hiện hữu, không biểu thị trọn vẹn phán đoán và chỉ chứa phần Báo trong phân đoạn thực tại.
• Tiêu chí phân loại: Dựa trên hai tiêu chuẩn: (1) Khả năng chuyển đổi thành phát ngôn song phần (PNSP); (2) Mức độ độc lập đối với ngữ cảnh.

Loại phát ngôn đơn phần	Khả năng chuyển đổi thành PNSP	Mức độ phụ thuộc ngữ cảnh
Phát ngôn biệt lập	Không có căn cứ khách quan để khôi phục/chuyển đổi thành PNSP	Tính độc lập cao; tách khỏi văn cảnh vẫn hiểu được ý nghĩa cơ bản
Phát ngôn tỉnh lược	Có đầy đủ căn cứ ngữ cảnh để khôi phục thành PNSP hoàn chỉnh	Phụ thuộc vào bối cảnh giao tiếp hoặc văn cảnh phía trước
Phát ngôn tách biệt	Có thể đưa về cấu trúc PNSP cơ sở, nhưng ngữ cảnh không chấp nhận chuyển thành PNSP độc lập	Phụ thuộc hoàn toàn vào văn cảnh của phát ngôn cơ sở đi kèm

Chương 2. Phát ngôn biệt lập

Chương 2 khảo sát chi tiết phát ngôn biệt lập (PNBL) – loại phát ngôn không có cơ sở khách quan để chuyển đổi thành câu song phần và có tính độc lập ngữ cảnh cao. Căn cứ vào mục đích, chức năng giao tiếp và ý nghĩa biểu đạt, luận án phân chia PNBL thành 9 loại:

1. Tiêu đề văn bản (PNTĐ): Là một dạng PNBL đặc biệt mang chức năng "siêu tín hiệu", vừa định danh vừa khái quát đường viền nội dung văn bản. Khảo sát cấu tạo tiêu đề cho thấy: PNTĐ là một từ chiếm khoảng 30%, là cụm từ chiếm khoảng 53%, dạng cấu trúc song phần chiếm tỷ lệ rất nhỏ (dưới 17%). Tiêu đề có cấu trúc đảo ngược, chơi chữ (Kỷ cương kinh tế sao kinh thế?, Nơi gưi) hoặc kết cấu bỏ lửng (Năm mươi tuổi mà đã...).
2. Phát ngôn tượng thanh: Cấu tạo từ các từ mô phỏng âm thanh tự nhiên hoặc xã hội (Đoàng!, Xoảng!, Xuyt xoát), biểu đạt sự việc qua âm thanh một cách trực tiếp, cô đọng.
3. Phát ngôn định vị: Dùng để xác định toạ độ không gian, thời gian, khung cảnh diễn ra sự việc (Đêm., Hà Nội., Mùa đông năm 1946.).
4. Phát ngôn liệt kê: Nêu ra một chuỗi các sự vật, hiện tượng, trạng thái nối tiếp nhau nhằm tạo ấn tượng dồn dập hoặc tái hiện bức tranh toàn cảnh (Cơm. Nước. Chè., Tiền. Xe. Nhà.).
5. Phát ngôn gọi – đáp: Thực hiện chức năng thiết lập, duy trì hoặc hồi đáp tiếp xúc giao tiếp (Thanh ơi!, - Dạ!, - Vâng!).
6. Phát ngôn cảm thán: Bộc lộ trực tiếp trạng thái cảm xúc, tâm lý của người nói (Mẹ ơi!, Trời!, Ôi chao!).
7. Phát ngôn bình xét, đánh giá: Thể hiện nhận định, thái độ đánh giá tức thời về một sự việc, nhân vật (Đẹp thay!, Rõ khốn nạn!).
8. Phát ngôn phản ứng: Bộc lộ sự phản ứng mạnh mẽ, giải tỏa ức chế tâm lý trước một kích thích ngoại cảnh (Tiên sư anh Tào Tháo!, Mẹ kiếp!).
9. Phát ngôn thông báo, cảnh báo: Đưa ra thông tin khẩn cấp về sự xuất hiện của đối tượng hoặc hiểm họa (Máy bay!, Cướp!, Cháy!).

Chương 2 cũng phân tích hoạt động của PNBL trong văn bản khi tạo thành các đoạn văn đặc biệt gồm đoạn văn "Phát ngôn – từ" và đoạn văn "Phát ngôn – cụm từ".

Chương 3. Phát ngôn tỉnh lược

Chương 3 tập trung làm rõ bản chất của phát ngôn tỉnh lược (PNTL) như một biến thể của mô hình câu song phần trong lời nói:

• Khái niệm và cơ chế: PNTL là phát ngôn có một hoặc nhiều thành phần nòng cốt bị lược bỏ trên bề mặt cấu trúc do thông tin đó đã được xác định qua văn cảnh đi trước hoặc bối cảnh giao tiếp tại chỗ. Khác với PNBL, PNTL luôn có căn cứ khách quan để khôi phục lại đầy đủ cấu trúc hai thành phần.
• Phân loại theo lược tố:
  • Phát ngôn tỉnh lược chủ ngữ: Vị ngữ hiện hữu trên bề mặt cấu trúc. Đây là loại phổ biến nhất trong hội thoại và văn bản tự sự (Đi thôi., Đã về đến nhà.).
  • Phát ngôn tỉnh lược vị ngữ hoặc tỉnh lược cả chủ ngữ lẫn vị ngữ: Chỉ còn lại thành phần phụ như trạng ngữ, bổ ngữ, hoặc các từ hư từ, từ chỉ định (- Ai đi Hà Nội? - Tôi., - Bao giờ anh về? - Ngày mai.).
• Phân định phát ngôn tỉnh lược với câu thiếu thành phần (câu sai ngữ pháp): Luận án chỉ rõ câu sai ngữ pháp là trường hợp câu thiếu thành phần nòng cốt nhưng không có ngữ cảnh, văn cảnh bù đắp hoặc vi phạm quy tắc cấu tạo ngữ pháp; trong khi đó, PNTL là hiện tượng rút gọn có chủ ý, tuân thủ quy tắc ngữ dụng, giúp tiết kiệm phương tiện ngôn ngữ mà vẫn đảm bảo tính chính xác của thông tin.

Chương 4. Phát ngôn tách biệt

Chương 4 khảo sát phát ngôn tách biệt (PNTB) – hiện tượng một thành phần cú pháp vốn thuộc phát ngôn cơ sở được tách ra đứng độc lập như một phát ngôn riêng biệt bằng dấu ngắt câu (dấu chấm, dấu chấm than, chấm lửng):

• Khái niệm và đặc điểm: PNTB có cấu tạo gồm một từ hoặc cụm từ mở rộng, có thể đưa về dạng tối giản một thành tố. Về quan hệ, nó liên kết ngữ pháp – ngữ nghĩa trực tiếp với phát ngôn cơ sở đi trước và có mức độ phụ thuộc văn cảnh cao nhất. Về mặt thông tin, PNTB đóng vai trò là tiêu điểm thông báo mới (Rheme) cần được nhấn mạnh.
• Phân loại theo thành phần cú pháp tương đương:
  • Phát ngôn tách biệt tương đương vị ngữ (Mạch nguồn của đời ta. Trong trẻo lắm. Tinh khiết lắm.).
  • Phát ngôn tách biệt tương đương trạng ngữ (Huấn đi về trạm máy. Một mình, trong đêm.).
  • Phát ngôn tách biệt tương đương bổ ngữ (Tôi yêu đất nước này. Yêu những con người biết kết hợp trí óc và quả tim.).
  • Phát ngôn tách biệt tương đương định ngữ (Tiền, đó là mục đích. Duy nhất. Cao nhất.).
• Điều kiện và quy tắc tạo lập: Việc tách phát ngôn phải có dụng ý nghệ thuật hoặc mục đích ngữ dụng rõ ràng, phù hợp với phong cách văn bản (chủ yếu trong phong cách nghệ thuật, ít dùng trong văn bản khoa học, hành chính). Thành phần tách thường là các thành phần đồng loại hoặc thành phần nằm ở vị trí cuối của phát ngôn cơ sở; không được tùy tiện tách rời các khối cấu trúc đồng chức đứng trước vị ngữ làm phá vỡ tính mạch lạc logic của câu.
• Khảo sát thực tiễn phong cách tác giả: Luận án phân tích cách sử dụng PNTB trong sáng tác của nhiều nhà văn (Nguyễn Công Hoan, Nam Cao, Tô Hoài, Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài...). Điển hình như Phạm Thị Hoài thể hiện hai cực đối lập: một mặt viết những trường đoạn không dấu chấm, mặt khác sử dụng dày đặc các phát ngôn ngắn, tách biệt nhằm tạo nhịp điệu dồn dập, sắc lạnh.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận:

• Xác lập định nghĩa và hệ thống 3 tiêu chí khoa học (hình thức, ý nghĩa, cấu trúc thông tin) để nhận diện phát ngôn đơn phần trong tiếng Việt, phân biệt rõ ranh giới giữa mô hình câu trừu tượng trong ngôn ngữ và phát ngôn cụ thể trong lời nói.
• Đề xuất hệ thống phân loại PNĐP thành 3 phân nhánh nhất quán (phát ngôn biệt lập, phát ngôn tỉnh lược, phát ngôn tách biệt) dựa trên khả năng chuyển đổi và mức độ phụ thuộc ngữ cảnh.
• Đưa ra cách lý giải thuyết phục để loại trừ câu tồn tại (Có khách) ra khỏi phạm vi PNĐP, đồng thời xác lập vị trí của phát ngôn tách biệt như một đơn vị hành chức trung gian đặc thù trong chuỗi liên kết văn bản.

Về mặt thực tiễn:

• Miêu tả chi tiết, có hệ thống cấu tạo, ngữ nghĩa và điều kiện hoạt động của 9 tiểu loại phát ngôn biệt lập, các dạng tỉnh lược và các kiểu tách biệt trên diện ngữ liệu văn bản phong phú.
• Luận giải mối quan hệ giữa chuẩn mực ngữ pháp ổn định và các biến thể sinh động trong ngôn ngữ tự nhiên, đóng góp cơ sở lý luận cho việc giảng dạy, phân tích ngữ pháp tiếng Việt và bộ môn tập làm văn/giảng văn trong nhà trường.
• Đề xuất giải pháp tiếp cận: Cần kết hợp giảng dạy ngữ pháp cấu trúc kinh điển với ngữ pháp chức năng và ngữ pháp lời nói, tránh việc đánh đồng các biến thể rút gọn, tách biệt có giá trị tu từ trong tác phẩm nghệ thuật với hiện tượng câu sai ngữ pháp.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về hạn chế: Do tính chất phong phú và phức tạp của ngôn ngữ tự nhiên trong giao tiếp, việc phân loại phát ngôn tách biệt vẫn còn tồn tại những trường hợp trung gian, nhập nhằng nhất định với phát ngôn biệt lập và phát ngôn tỉnh lược.

Về hướng nghiên cứu tiếp: Tác giả xác định cần tiếp tục khảo sát, chỉnh lý và đào sâu nghiên cứu cơ chế hành chức của phát ngôn đơn phần trên các phong cách chức năng ngôn ngữ khác ngoài văn bản nghệ thuật, hoàn thiện việc miêu tả ngữ pháp chức năng của tiếng Việt trong các công trình tiếp theo.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo cụ thể cho nhiều đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Lý luận ngôn ngữ, Ngôn ngữ học tiếng Việt: Tham khảo khung lý thuyết phân định câu – phát ngôn, ứng dụng phân đoạn thực tại và hệ thống tiêu chí nhận diện nòng cốt đơn phần.
• Giáo viên Ngữ văn tại các trường phổ thông: Sử dụng các tiêu chí trong luận án để hướng dẫn học sinh phân biệt câu tỉnh lược hợp thức với câu sai ngữ pháp thiếu thành phần; phân tích giá trị tu từ của các câu đặc biệt, câu tách biệt trong phân tích tác phẩm văn học.
• Người làm công tác biên tập, xuất bản và sáng tác văn học: Tham khảo các quy tắc, điều kiện tách biệt phát ngôn nhằm kiểm soát nhịp điệu văn bản và nâng cao hiệu quả biểu đạt ngôn từ.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án dựa trên những tiêu chí nào để nhận diện một phát ngôn là phát ngôn đơn phần? Luận án xác lập 3 tiêu chí: (1) Tiêu chí hình thức (tiêu chí cơ bản nhất): phát ngôn chỉ có một thành tố hoặc có thể đưa về dạng tối giản chỉ gồm một thành tố (một IC); (2) Tiêu chí ý nghĩa: phát ngôn không biểu thị phán đoán hoặc biểu thị không đầy đủ phán đoán logic; (3) Tiêu chí thông tin: trong phân đoạn thực tại, phát ngôn chỉ có phần Báo (Rheme), không có phần Nêu (Theme).

2. Tại sao luận án không xếp các câu tồn tại kiểu "Có khách", "Trên bàn có lọ hoa" vào nhóm phát ngôn đơn phần? Luận án loại trừ câu tồn tại vì hai lý do: Về cấu tạo, cấu trúc tối giản của câu tồn tại gồm hai thành tố trực tiếp (không thể đưa về dạng tối giản một IC); Về ý nghĩa, câu tồn tại biểu thị một phán đoán hoàn chỉnh gồm vị thể (sự tồn tại, xuất hiện, tiêu biến) và chủ thể mang đặc trưng tồn tại đó.

3. Cơ sở phân chia phát ngôn đơn phần thành 3 loại (biệt lập, tỉnh lược, tách biệt) là gì? Luận án dựa trên hai tiêu chuẩn kết hợp: Khả năng chuyển đổi thành phát ngôn song phần (có căn cứ khôi phục hay không) và Mức độ độc lập/phụ thuộc đối với ngữ cảnh (tính độc lập cao ở phát ngôn biệt lập; phụ thuộc ngữ cảnh giao tiếp ở phát ngôn tỉnh lược; phụ thuộc hoàn toàn vào văn cảnh của phát ngôn cơ sở ở phát ngôn tách biệt).

4. Phát ngôn tách biệt có những quy tắc tạo lập cơ bản nào trong văn bản? Phát ngôn tách biệt phải có mục đích ngữ dụng và giá trị biểu cảm tu từ; thường được tạo lập bằng cách tách các thành phần đồng loại trong phát ngôn cơ sở hoặc tách các thành phần nằm ở vị trí cuối phát ngôn cơ sở; không tách rời tùy tiện các khối cấu trúc đồng chức đứng trước vị ngữ chung vì sẽ gây lỗi logic ngữ nghĩa.

5. Điểm khác biệt bản chất giữa phát ngôn tỉnh lược và câu sai ngữ pháp (câu thiếu thành phần) là gì? Phát ngôn tỉnh lược là biến thể rút gọn hợp thức có chủ ý, có đầy đủ căn cứ trong văn cảnh hoặc bối cảnh để khôi phục nòng cốt; ngược lại, câu sai ngữ pháp là câu bị khuyết thiếu thành phần nòng cốt bắt buộc một cách vô căn cứ, không có ngữ cảnh bù đắp và không truyền đạt được thông tin trọn vẹn cho người tiếp nhận.

Kết luận

Luận án Các phát ngôn đơn phần tiếng Việt của Phan Mầu Cảnh là công trình nghiên cứu hệ thống về các phát ngôn có cấu trúc một thành tố trong tiếng Việt dưới góc nhìn của ngữ pháp chức năng và lý thuyết lời nói. Công trình đã làm rõ ranh giới giữa mô hình câu trừu tượng và phát ngôn cụ thể, thiết lập bộ tiêu chí nhận diện ba bình diện (hình thức, ý nghĩa, cấu trúc thông tin) và phân loại PNĐP thành ba nhánh: biệt lập, tỉnh lược và tách biệt. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn phục vụ hiệu quả cho công tác nghiên cứu ngữ pháp học tiếng Việt cũng như hoạt động giảng dạy, phân tích ngôn ngữ trong nhà trường.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu và kết luận. kết quả nghiên cứu của luận án dược trình bày trong bốn chương. KHÁI NIỆM PNDP. Nhiệm vu của chương này là xác dinh các tiêu chí nhận diện PNĐP, thao luận về phạm vi và sự phân loại chúng.

Day là chương có tính lí luận và định hướng quan trọng của toàn bộ luận án làm tiên đề khảo sát các kiểu loại PN cụ thể ở những chương sau. PHÁT NGÔN BIE LẬP. Chương này có nhiệm vụ khảo sát một loại PN nhằm tìm ra những đặc điểm về cấu tạo, ý nghĩa và điều kiện hoạt động của chúng. Trong số PNDP, dây là loại có các kiểu PN rất phong phú, da dang, là một trong những phần nội dung cơ bản của luận án.

PHÁT NGÔN TỈNH 1. Nhiệm vụ của chương này là khảo sát các PN biến thể của câu song phần, làm rõ các kiểu tỉnh lược và vai trò của chúng liên quan đến bối cảnh. Chương này có tác dung góp phần bổ sung khái niệm PNĐP đã nêu ở chương | Chương 4. PHÁT NGÔN TÁCH BI1.

Đây là chương làm rõ cúc kiểu PN tách biệt, điều kiện và tác dụng cửa sự tách biệt. Chương | KHÁI NIỆM PHÁT NGON DON PHAN 1. PHÁT NGÔN DON PHAN LA GÌ? 1. Khái niệm phát ngôn.

Phát ngôn (Tiếng Anh: Announcement, tiếng Pháp: Annoncc) là một khái niệm chưa có cách hiểu thống nhất trong giới nghiên cứu. Liên quan đến khái niệm PN là hai vấn dé: cấp độ và kích thước của PN. Về cấp độ của PN, một số tác giả cho rằng nó thuộc cấp độ lời nói, lại có người xếp nó ở cấp độ ngôn ngữ. Ve kích thước, có người dong nhật nó với câu, số khác lại cho nó có thể bằng hoặc lớn hơn câu.

Tổng hợp các ý kiến về cả hai vấn đê, có thể vạch ra bốn cách quan niệm như sau: a. PN thuộc cấp độ lời nói, có kích thước bằng câu Theo Akhmanova, "Phát ngôn là một đơn vị thông báo có một ý hoàn chính và có thể dược người nghe cảm nhận trong những điều kiện giao tiếp nhất định bang ngôn ngữ” [dẫn theo 4; tr. Các tác giả "Dẫn luận ngôn ngữ học” quan niệm: "Câu là đơn vị ngôn ngữ, tức là don vị trừu tượng chỉ có thể nhận thức được thông qua các biến thể trong lời nói. Cúc biến thể này gọi là phát ngôn” [37; tr.

Diệp Quang Ban cho rằng: "Nhìn chung, phát ngôn được hiểu là một hành động giao tiếp, một don vị thông báo mà người nghe có thể tiếp nhận dược trong điều kiện giao tiếp bằng ngôn ngữ nhất dinh. Cau là cái tương đối ổn định, nim trong các phát ngôn cụ thể và chỉ được rút ra từ các phát ngôn cụ thể qua việc nghiên cứu chúng. Chính cái tính chất ổn định tương dối giúp ta "giữ” phát ngôn ở "thể đứng yên” để mà nghiên cứu, đề mà phân tích và phát hiện ra cái gọi là câu” |4: tr. Phát ngôn thuộc cấp độ ngôn ngữ, có kích thước bang câu Theo LŨ Kovtunova, "Câu xét về mat giao tiếp được gọi là phát ngôn”, "Phát ngôn là một đơn vị của một cấp độ doe lập của hệ thông ngôn ngữ, cấp độ phân đoạn thực tại" [141; tr.

Nhà nghiên cứu V.Belosakova lại cho rằng: "Với tư cách là đối tượng phân tích ở diện động của cú pháp, nghĩa là như một đơn vị giao tiếp có đặc điểm ngữ điệu và (.) trật tự từ.C chú) quan hệ với ngữ cảnh xác định sự phân tích phân đoạn thực tại của nó nhưng không phải chỉ là sự kiện của lời nói. Cú pháp nghiên cứu chính những bản chất có tính hệ thống của nó”: (145; tr. Phát ngôn thuộc cấp độ lời nói, có kích thước bằng hoặc lớn hơn câu Một số tác giả có xu hướng cho phát ngôn thuộc bình diện lời nói, nhưng dung lượng của nó là không xác dịnh, tir một từ cho đến một quyển tiểu thuyết 600 trang (SkaliỄka, Harris) [dẫn theo 4; tr. Phát ngôn thuộc cấp độ ngôn ngữ, có kích thước bằng hoặc lớn hon câu.

Nhà ngôn ngữ học Tiệp Khác I. Danex cho rằng: Không nên đồng nhất khái niệm phát ngôn với các hành dong lời nói cũng như với câu như là một câu trúc cú pháp. Phát ngôn lẫn các sơ đô của phát ngôn đều thuộc vào hình thức có tính hệ thống của ngôn ngữ. Phát ngôn được xếp vào một cấp độ đặc biệt của hệ thống ngôn net đứng trên cấp dod câu.[dẫn theo 12; tr.

Trên đây, chúng tôi nêu tóm tắt các ý kiến tiêu biểu về mối quan hệ giữa câu và phát ngôn trên hai phương diện cấp độ và kích thước PN. Các ý kiến về PN có nhiều điểm khác nhau phản ánh một sự thực là mối quan hệ giữa câu và phát ngôn khá phức tạp. Trong luận án, chúng tôi quy ước hiểu: câu là đơn vị ngôn ngữ ở dạng mô hình, còn phát ngôn là đơn vị của lời nói, là sự thể hiện cụ thể của mô hình câu trong lời nói. Câu được chia thành hai loại: câu song phan (CSP) và câu đơn phần (CDP).

Các mô hình câu đó chính là sự khái quát hóa các kiểu PN tương ứng:PN song phần (PNSP) và PNDP. Tuy nhiên, sự tương ứng giữa các loại mô hình với các kiểu PN không phải là một đổi một. wn Kết quả khảo sát của chúng tôi cho thấy: một PNĐP có thể là biến thể của mô hình CDP mà cũng có thé là biến thể của mô hình CSP. Bong nhớ chuyển ra di ngày dánh Mỹ.

Cũng thé này day. Phát ngôn (1) được coi là biến thể của CDP: còn các PN ở ví dụ (2) được coi là biến thé của CSP: so với mô hình CSP (dược thể hiện ở PN đầu) thì chúng vắng CN do CN đã được biết qua văn cảnh, sự lập lại CN là không cần thiết. Kết quả là trên PN chỉ còn lại một thành phần hiệu hữu. Tóm lại: PN là biểu hiện cụ thể của câu trong giao tiếp.

Nghiên cứu PNĐP là nghién cứu những biểu hiện cụ thể, những biến thể của câu trong lời nói. Tiêu chí nhận điện phát ngôn đơn phần Mặc dù trên phương diện biểu kiên, sự khác biệt giữa PNSP với PNDP là khá rõ rệt, nhưng trên phương diện lí luận, việc xác định tiêu chí nhận điện chung không phải dé dang, đơn giản. Cho dén nay, các nhà Việt ngữ học đã nêu ra những loại tiêu chí khác nhau để ptải quyết vấn đề này. Tiêu chí hình thức Trong các công trình nghiên cứu ngữ pháp tiếng Viet, các tác gia đã dưa ra bốn bộ tiêu chí để phân biệt CSP với PNSP, CDP với PNĐP.

Đó là: tiêu chí có| không có kết cấu chủ-vị, tiêu chí về kiểu cụm từ, tiêu chí có / không có kết cấu đề- thuyết và tiêu chí về số lượng thành tố trực tiếp (gọi tất là IC) nòng cốt câu. Dưới dây, chúng tôi lần lượt tóm lược các quan điểm và nêu nhận xét về tác dụng của từng bộ tiêu chí đối với sự phân loại PNSP, PNDP. Dựa vào kết cấu chủ - vị, Ngữ pháp học truyền thống cho rằng kết cấu chủ - vị là cơ sở để xây dựng mệnh đề, trong đó vị ngữ là thành phần không thể thiếu được. Hoàng Tuệ quan niệm, câu tiếng Việt có kết cấu nền tảng là chủ ngữ - vị 6 ngữ, tuy vậy một số kết cấu không có chủ ngữ cũng có thể là câu, gọi là câu đơn bộ cú.

Ví dụ: Đi di! Mua. Vi vậy, tiêu chí để phân biệt CDP với CSP là CDP chỉ có vị ngữ, còn CSP có cả chủ ngữ lẫn vị ngữ. Chẳng hạn, Nguyễn Lân phát biểu: "Có thể có những câu chỉ có mot từ, nhưng từ ây phải là một vị ngtt. Ví dụ khỉ ta bdo mot em bé đương tréo trên cây: Xuống, hoặc khi ta bảo một em bé dương khóc; Níu.

Còn những trường hợp khác "chỉ hoặc là những trang từ hoặc thán từ, hoặc là những hô ngữ, hoặc nữa là cách viết đặc biệt của mét số nhà văn vì ngu ý riéng không muốn theo quy tắc ngữ pháp., không thể coi những từ hoặc nhóm từ dy là câu, vì tách chúng ra khỏi doạn van thì chúng không biểu thị dược ý của người viet hay nói. Quan điểm này còn được thể hiện cả trong những sách xuất bản vào đầu những năm 60, như trong cuốn "Giáo trình Việt ngữ” (tập D của Hoàng Tuệ. Ở day, tác giả không tuyên bố đến mức "cứng rắn” như Nguyễn Lân rằng "câu nhất thiết phải có vị ngữ”, câu không có vị ngữ là "câu sai ngữ pháp”, nhưng qua cách xác dinh câu "đơn bộ cú” của Ong, ta cũng thấy rõ tác giả chi chấp nhận những câu don bộ cú là VỊ ngữ. Điểm thiếu sót của các ý kiến trên là chưa đệ cập đến loại câu (PN) không phân định duoc chủ ngữ, vị ngữ (như: Ke vil; Me!), thậm chí gat chúng ra khỏi phạm vi nghiên cứu, tức bỏ qua một loại PN ton tai trong thực tế, Cũng dựa vào kết cấu chủ - vị nhưng nhiều nhà nghiên cứu sau này nhìn nhận vấn đề một cách uyén chuyển, linh hoạt hơn.

Đại diện cho quan điểm nay là Hoàng Trọng Phiến, các tác giá "Giáo trình ngữ pháp tiếng ViệU của Đại học Sư phạm | Hà Nội, Diệp Quang Ban và một số tác gid khác như Nguyễn Kim Than, Hong Dân V,V. Hoàng Trọng Phiến cho rằng: “Cau don, ngoài kết cấu chủ - vị làm hạt nhân còn được xây dung bang những đơn vị khác, bằng kết cấu khác. Theo ông, câu không dủ thành phần thường là câu không có chủ ngữ hoặc có chủ ngữ Zêrô. (Ví dụ: Rang dông rồi; Sắp sang xuân.

Còn câu một từ có thể do một danh từ, một động từ đảm nhiệm, nhưng danh từ, động từ này không ở trong chức nang chủ ngữ hay vị ngữ của câu.175, 176], Diệp Quang Ban cũng chia câu làm 2 loại: câu 2 thành phan và câu đặc biệt dựa vào nòng cốt, Cau hai thành phần là câu có chứa một cụm chủ - vị duy nhất làm nòng, cốt câu. Nó "chiếm vị trí chủ yếu của việc miêu tả ngữ pháp về câu”. được dử dụng rộng rãi nhất và được dùng làm cơ sở cho những kiểu câu có cấu tạo lớn hơn (câu don mở rộng nòng cốt câu, câu phức và nhất là câu ghép) [H; tr. Câu đơn đặc biệt là “kiến trúc có một trưng tâm cú pháp chính (có thể thêm trung tâm cú pháp phụ) không chứa hoặc không hàm ẩn một trung tâm cú pháp thứ hai, có quan hệ với nó như là quan hệ giữa chủ ngữ với vị ngữ”.

Tác gia giải thích rõ thêm: câu đặc biệt khác câu hai thành phần ở chỗ: "nó là một kiến trúc kín tự thân chứa mot trung tâm cú pháp chính.