Đặc điểm ngữ nghĩa và kết trị của nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lượng trong tiếng Việt

Khám phá đặc điểm ngữ nghĩa và kết trị của nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lượng trong tiếng Việt qua luận án tiến sĩ chi tiết và sâu sắc.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thanh Hương
• Người hướng dẫn: TS. Lê Thị Lan Anh
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Đặc điểm Ngữ Nghĩa và Kết Trị của Nhóm Tính Từ Chỉ Đặc Điểm Về Lượng của Sự Vật trong Tiếng Việt
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lí do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu và phạm vi nguồn ngữ liệu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Đóng góp của luận án
• 0.6. Bố cục của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu về nghĩa và kết trị của từ
• 1.1.1.1. Tình hình nghiên cứu về nghĩa của từ
• 1.1.1.2. Những nghiên cứu trên thế giới
• 1.1.1.3. Những nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.2. Cơ sở lí thuyết liên quan đến đề tài
• 1.2.1. Khái quát về nghĩa của từ
• 1.2.2. Khái quát về kết trị của từ
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM NGỮ NGHĨA VÀ KẾT TRỊ CỦA NHÓM TÍNH TỪ CHỈ ĐẶC ĐIỂM VỀ LƯỢNG CỦA SỰ VẬT TRONG TIẾNG VIỆT KHI DÙNG VỚI NGHĨA GỐC
• 2.1. Khái quát về tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật trong tiếng Việt
• 2.2. Quan niệm về tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật trong tiếng Việt
• 2.3. Tiêu chí nhận diện tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật trong tiếng Việt
• 2.4. Phân loại tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật trong tiếng Việt
• 2.5. Danh sách tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật trong tiếng Việt
• 2.6. Đặc điểm ngữ nghĩa của nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật trong tiếng Việt khi dùng với nghĩa gốc
• 2.6.1. Ngữ nghĩa nhóm tính từ định lượng sự vật
• 2.6.2. Ngữ nghĩa nhóm tính từ biểu thị số lượng sự vật
• 2.7. Đặc điểm kết trị của nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật trong tiếng Việt khi dùng với nghĩa gốc
• 2.7.1. Mô hình kết trị của nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật khi dùng với nghĩa gốc
• 2.7.2. Đặc điểm các tham tố của nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật khi dùng với nghĩa gốc
• 2.7.2.1. Khả năng hiện diện của các tham tố trong câu
• 3. CHƯƠNG 3: SỰ PHÁT TRIỂN NGỮ NGHĨA VÀ THAY ĐỔI KẾT TRỊ CỦA NHÓM TÍNH TỪ CHỈ ĐẶC ĐIỂM VỀ LƯỢNG CỦA SỰ VẬT TRONG TIẾNG VIỆT
• 3.1. Sự phát triển ngữ nghĩa của nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật trong tiếng Việt
• 3.1.1. Khát quát về sự phát triển ngữ nghĩa của từ theo quan niệm của ngôn ngữ học tri nhận
• 3.1.2. Các hướng phát triển ngữ nghĩa của nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật trong tiếng Việt
• 3.2. Sự thay đổi kết trị của nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật trong tiếng Việt
• 3.2.1. Sự thay đổi mô hình kết trị
• 3.2.2. Sự thay đổi các tham tố
• 3.2.2.1. Khả năng hiện diện của các tham tố trong câu
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Đặc điểm ngữ nghĩa của tính từ chỉ lượng trong tiếng Việt

Tính từ chỉ lượng trong tiếng Việt là một nhóm từ có vai trò quan trọng trong việc mô tả và phân loại sự vật. Ngữ nghĩa của nhóm từ này không chỉ đơn thuần là số lượng mà còn bao hàm các khía cạnh khác như chất lượng và đặc điểm của sự vật. Các tính từ này thường được phân loại theo tiêu chí nhận diện, giúp người sử dụng ngôn ngữ dễ dàng hơn trong việc lựa chọn từ phù hợp. Phân loại tính từ chỉ đặc điểm về lượng có thể được chia thành các nhóm như: tính từ chỉ số lượng cụ thể, tính từ chỉ số lượng tương đối, và tính từ chỉ số lượng không xác định. Mỗi nhóm này có những đặc điểm ngữ nghĩa riêng, ảnh hưởng đến cách thức sử dụng trong câu. Đặc biệt, khi tham gia vào cấu trúc câu, các tính từ này không chỉ thể hiện ngữ nghĩa mà còn có sự tương tác với các thành phần khác trong câu, tạo nên một mô hình kết trị phong phú. Như vậy, việc nghiên cứu ngữ nghĩa của tính từ chỉ lượng không chỉ giúp hiểu rõ hơn về ngôn ngữ mà còn góp phần vào việc phát triển lý thuyết ngữ nghĩa trong tiếng Việt.

1.1. Ngữ nghĩa và ngữ pháp của tính từ chỉ lượng

Ngữ nghĩa và ngữ pháp của tính từ chỉ lượng trong tiếng Việt có mối quan hệ chặt chẽ. Ngữ nghĩa của tính từ không chỉ phản ánh số lượng mà còn thể hiện các đặc điểm khác của sự vật. Khi được sử dụng trong câu, tính từ chỉ lượng thường đi kèm với các danh từ, tạo thành cụm danh từ có ý nghĩa rõ ràng. Ngữ nghĩa của tính từ ảnh hưởng đến cách thức mà danh từ được hiểu và diễn đạt trong ngữ cảnh cụ thể. Ví dụ, trong câu "Ba con mèo", tính từ "ba" không chỉ đơn thuần chỉ số lượng mà còn xác định rõ ràng số lượng của danh từ "mèo". Điều này cho thấy rằng ngữ nghĩa của tính từ chỉ lượng không thể tách rời khỏi ngữ pháp của câu. Hơn nữa, việc nghiên cứu ngữ nghĩa và ngữ pháp của tính từ chỉ lượng còn giúp làm rõ hơn về cách thức mà ngôn ngữ phản ánh thực tại, từ đó nâng cao khả năng giao tiếp và hiểu biết về ngôn ngữ của người sử dụng.

II. Kết trị của tính từ chỉ lượng trong tiếng Việt

Kết trị của tính từ chỉ lượng trong tiếng Việt thể hiện qua khả năng kết hợp với các thành phần khác trong câu. Kết trị không chỉ là sự kết hợp đơn thuần mà còn là sự tương tác giữa ngữ nghĩa và ngữ pháp. Các tính từ chỉ lượng thường có khả năng kết hợp với danh từ, tạo thành các cụm từ có ý nghĩa rõ ràng. Ví dụ, trong cụm từ "nhiều người", tính từ "nhiều" không chỉ thể hiện số lượng mà còn tạo ra một hình ảnh cụ thể về nhóm người. Kết trị của tính từ chỉ lượng còn thể hiện qua việc chúng có thể đứng một mình hoặc kết hợp với các từ khác để tạo thành các cấu trúc ngữ pháp phức tạp hơn. Điều này cho thấy rằng kết trị của tính từ không chỉ phụ thuộc vào ngữ nghĩa mà còn bị ảnh hưởng bởi ngữ cảnh sử dụng. Việc nghiên cứu kết trị của tính từ chỉ lượng giúp làm rõ hơn về cách thức mà ngôn ngữ hoạt động, từ đó nâng cao khả năng hiểu biết về ngữ pháp và ngữ nghĩa trong tiếng Việt.

2.1. Mô hình kết trị của tính từ chỉ lượng

Mô hình kết trị của tính từ chỉ lượng trong tiếng Việt có thể được phân tích qua các tham tố tham gia vào cấu trúc câu. Các tham tố này không chỉ bao gồm tính từ mà còn có thể là danh từ, động từ và các thành phần khác. Mô hình này cho thấy rằng kết trị của tính từ không chỉ đơn thuần là sự kết hợp mà còn là sự tương tác giữa các thành phần trong câu. Ví dụ, trong câu "Có nhiều hoa nở", tính từ "nhiều" kết hợp với danh từ "hoa" và động từ "nở" tạo thành một cấu trúc ngữ pháp hoàn chỉnh. Điều này cho thấy rằng kết trị của tính từ chỉ lượng không chỉ phụ thuộc vào ngữ nghĩa của nó mà còn bị ảnh hưởng bởi các thành phần khác trong câu. Việc nghiên cứu mô hình kết trị này giúp làm rõ hơn về cách thức mà ngôn ngữ hoạt động, từ đó nâng cao khả năng giao tiếp và hiểu biết về ngôn ngữ của người sử dụng.

III. Sự phát triển ngữ nghĩa và thay đổi kết trị của tính từ chỉ lượng

Sự phát triển ngữ nghĩa và thay đổi kết trị của tính từ chỉ lượng trong tiếng Việt là một quá trình liên tục và phức tạp. Theo thời gian, các tính từ này có thể thay đổi về ngữ nghĩa, từ đó ảnh hưởng đến cách thức mà chúng được sử dụng trong ngữ cảnh cụ thể. Ví dụ, một số tính từ chỉ lượng có thể mở rộng ngữ nghĩa của chúng để bao hàm các khía cạnh khác ngoài số lượng, như chất lượng hoặc trạng thái. Điều này dẫn đến sự thay đổi trong kết trị, khi các tính từ này có thể kết hợp với các danh từ hoặc động từ khác nhau để tạo thành các cấu trúc ngữ pháp mới. Việc nghiên cứu sự phát triển ngữ nghĩa và thay đổi kết trị của tính từ chỉ lượng không chỉ giúp hiểu rõ hơn về ngôn ngữ mà còn góp phần vào việc phát triển lý thuyết ngữ nghĩa trong tiếng Việt.

3.1. Các hướng phát triển ngữ nghĩa

Các hướng phát triển ngữ nghĩa của tính từ chỉ lượng trong tiếng Việt có thể được phân tích qua các khía cạnh khác nhau. Một số tính từ có thể mở rộng ngữ nghĩa của chúng để bao hàm các khía cạnh khác ngoài số lượng, như chất lượng hoặc trạng thái. Ví dụ, tính từ "nhiều" không chỉ thể hiện số lượng mà còn có thể diễn đạt sự phong phú hoặc đa dạng của sự vật. Điều này cho thấy rằng ngữ nghĩa của tính từ chỉ lượng không chỉ đơn thuần là số lượng mà còn phản ánh các đặc điểm khác của sự vật. Việc nghiên cứu các hướng phát triển ngữ nghĩa này giúp làm rõ hơn về cách thức mà ngôn ngữ phản ánh thực tại, từ đó nâng cao khả năng giao tiếp và hiểu biết về ngôn ngữ của người sử dụng.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về từ loại và cú pháp tiếng Việt trong lịch sử ngôn ngữ học truyền thống phần lớn tập trung vào danh từ và động từ, trong khi tính từ – đặc biệt là các nhóm tính từ biểu thị lượng tính đa tầng – chưa được giải mã tương xứng với độ phức tạp ngữ nghĩa và khả năng kết hợp cú pháp của chúng. Luận án tiến sĩ ngữ văn (chuyên ngành Ngôn ngữ học, mã số 9.20) của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Thanh Hương với đề tài "Đặc điểm ngữ nghĩa và kết trị của nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật trong tiếng Việt", dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Lê Thị Lan Anh và GS.TS Nguyễn Văn Hiệp tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội (2020), là công trình tiên phong tiếp cận toàn diện nhóm từ loại này dưới góc độ giao thoa giữa ngữ pháp chức năng, lý thuyết kết trị hiện đại và ngôn ngữ học tri nhận.

Khoảng trống học thuật (research gap) cốt lõi được luận án xác định xuất phát từ thực tế: lý thuyết kết trị (valency theory) khởi nguồn từ ngữ pháp phụ thuộc phương Tây chủ yếu áp dụng cho vị từ động từ (verbal predicates). Khi du nhập vào Việt Nam qua các công trình của Cao Xuân Hạo (1991, 2006) hay Nguyễn Văn Lộc (1995), trọng tâm nghiên cứu vẫn gần như khu biệt ở hệ thống động từ. Đinh Văn Đức (2001) và Bùi Minh Toán - Lê Thị Lan Anh (2014) đã mở đường cho việc nghiên cứu ngữ trị của tính từ, song một công trình chuyên khảo sâu, định lượng và định tính hóa toàn diện mô hình kết trị của nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lượng (TTCĐĐVL) của sự vật trong tiếng Việt – từ nghĩa gốc đến các cơ chế chuyển nghĩa tri nhận – vẫn hoàn toàn bỏ ngỏ.

Nhiệm vụ của luận án được cụ thể hóa qua 3 câu hỏi nghiên cứu và hệ giả thuyết đối ứng:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Bản chất ngữ nghĩa và hệ thống tham tố kết trị của nhóm TTCĐĐVL của sự vật trong tiếng Việt khi vận hành ở nghĩa gốc được cấu trúc hóa như thế nào?
   • Giả thuyết 1 (H1): Ở nghĩa gốc, TTCĐĐVL thiết lập một mô hình kết trị cơ sở ổn định với các tham tố bắt buộc phản ánh trực tiếp thuộc tính vật lý của sự vật và vật chứa/không gian.
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Các hướng phát triển ngữ nghĩa của nhóm tính từ này diễn ra theo những cơ chế tri nhận nào?
   • Giả thuyết 2 (H2): Quá trình phái sinh ngữ nghĩa của TTCĐĐVL tuân theo các ánh xạ ẩn dụ và hoán dụ ý niệm từ miền nguồn vật thể/không gian sang các miền đích tinh thần, tâm lý, xã hội và trừu tượng.
3. Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Sự biến đổi ngữ nghĩa tác động và tái cấu trúc mô hình kết trị cú pháp - ngữ nghĩa của nhóm tính từ này ra sao trong phát ngôn thực tế?
   • Giả thuyết 3 (H3): Sự chuyển dịch ý niệm kéo theo sự biến đổi tương ứng về số lượng, bản chất ngữ nghĩa và khả năng hiện thực hóa cú pháp của các tham tố kết trị.

Khung lý thuyết của luận án tích hợp chặt chẽ: (i) Lý thuyết kết trị của Lucien Tesnière (1959), S.D. Kasnelson (1972) và M.D. Stepanova (1975); (ii) Lý thuyết cấu trúc nghĩa của Đỗ Hữu Châu (1998) và Nguyễn Thiện Giáp (1996); (iii) Lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận của George Lakoff, Mark Johnson (1980) và Ronald Langacker (1987). Luận án được thực hiện trên quy mô ngữ liệu chuẩn mực gồm 55 nguồn văn bản thuộc hai phong cách chức năng điển hình: Văn bản khoa học (VBKH) và Văn bản nghệ thuật (VBNT), kết hợp ngữ liệu giao tiếp thực tế, mang lại giá trị khoa học đột phá trong việc chuẩn hóa ngữ pháp và ngữ nghĩa học tiếng Việt.

Literature Review và Positioning

Tiến trình nghiên cứu ngữ nghĩa và kết trị trên thế giới trải qua ba giai đoạn cấu trúc luận, hậu cấu trúc luận và tri nhận luận. Ngữ nghĩa học hiện đại ghi dấu từ công trình nền tảng Essai de Sémantique (1877) của Michel Bréal, sau đó được phát triển qua sơ đồ tam giác nghĩa của C.K. Ogden & I.A. Richards (1923), cấu trúc nghĩa của Stephen Ullmann (1962) và John Lyons (1977). Về lý thuyết kết trị, Lucien Tesnière (1959) trong Éléments de syntaxe structurale đã tạo nên bước ngoặt khi coi động từ là hạt nhân cấu trúc chi phối các diễn tố (actants) và chu tố (circonstants). Tiếp đó, S.D. Kasnelson (1972) đã làm sâu sắc lý thuyết này khi xác lập: "kết trị là thuộc tính của lớp từ nhất định kết hợp vào mình những từ khác… nhưng không có nghĩa là tất cả các từ đều có kết trị mà chỉ những từ có khả năng tạo ra các 'ô trống' đòi hỏi làm đầy trong các phát ngôn mới có kết trị". M.D. Stepanova (1975) mở rộng kết trị thành hiện tượng đa bình diện vừa thuộc ngôn ngữ (tiềm năng) vừa thuộc lời nói (hiện thực hóa).

Trong bức tranh học thuật quốc tế, tồn tại hai luồng quan điểm đối lập về kết trị của tính từ:

• Luồng quan điểm hình thức - trung tâm động từ: Điển hình là quan điểm cấu trúc luận truyền thống và ngữ pháp phụ thuộc cổ điển (Tesnière, 1959; Mel’čuk, 1988), vốn chỉ nhìn nhận vị từ động từ có kết trị đầy đủ, coi tính từ chỉ là thành phần phụ thuộc (tính ngữ) bổ nghĩa cho danh từ, ngoại trừ khi đóng vai trò vị ngữ kết hợp với hệ từ (copula).
• Luồng quan điểm ngữ nghĩa - chức năng và loại hình học: Điển hình là R.M.W. Dixon (1982, 2004) trong các công trình phân loại loại hình tính từ, Charles Fillmore (1968, 1982) với Ngữ pháp Cách (Case Grammar) và William Croft (2001) với Ngữ pháp Tri nhận Triệt để. Luồng học thuyết này khẳng định tính từ trong các ngôn ngữ đơn lập (isolating languages) như tiếng Việt hoạt động như một tiểu loại vị từ độc lập (adjectival predicates), sở hữu khung vị ngữ - tham tố nội tại hoàn chỉnh mà không cần hệ từ hỗ trợ.

Tại Việt Nam, các công trình của Đỗ Hữu Châu (1998), Lê Quang Thiêm (2004), Đỗ Việt Hùng (2008), Nguyễn Đức Tồn (2008) và Nguyễn Văn Hiệp (2008, 2009) đã đặt nền móng vững chắc cho ngữ nghĩa học từ vựng và ngữ pháp ngữ nghĩa. Về kết trị, sau nghiên cứu nền tảng của Nguyễn Văn Lộc (1995) về động từ, Đinh Văn Đức (2001) khẳng định: "Ngữ trị của từ loại sẽ là một loại giá trị rộng lớn, không riêng của vị ngữ động từ nữa. Nó trở thành một loại giá trị ngữ pháp chung có thể ứng dụng cho danh từ và cả tính từ nữa, trong tiếng Việt". Tiếp đó, Bùi Minh Toán và Lê Thị Lan Anh (2014) chỉ rõ nghĩa của từ "chi phối một cách khá chặt chẽ số lượng và đặc tính của các kết tố cần yếu, đồng thời cũng cho phép sự có mặt của các kết tố khả dĩ". Các luận án chuyên biệt về tính từ màu sắc (Trần Ái Chin, 2011), tính từ không gian (Nguyễn Thị Dự, 2011), tính từ kích thước (Lê Xuân Bình, 2012), từ ngữ chỉ mùi vị (Nguyễn Thị Huyền, 2013) và từ ngữ chỉ cảm giác (Nguyễn Thị Hạnh Phương, 2017) đã lần lượt khảo sát từng vi trường nghĩa.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế như công trình của Beth Levin (1993) về biến đổi kết trị vị từ tiếng Anh hay nghiên cứu của V.S. Xrakovskij (1999) về tipologiya valentnostej, luận án của Nguyễn Thị Thanh Hương định vị rõ ràng vị thế học thuật: Lần đầu tiên khảo sát một trường nghĩa chuyên biệt có tính đa trị cao là TTCĐĐVL trong một ngôn ngữ đơn lập phi biến hình, chứng minh tính từ không chỉ có kết trị ngữ pháp thuần túy mà là một mạng lưới cấu trúc ngữ nghĩa - tri nhận năng động.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng trực tiếp lý thuyết kết trị của L. Tesnière và S.D. Kasnelson bằng việc chứng minh rằng kết trị không phải là đặc quyền của động từ, đồng thời bổ khuyết quan niệm của Đỗ Hữu Châu (1998) về cấu trúc nghĩa từ vựng: "Nghĩa của từ là hợp điểm, là kết quả của những nhân tố và tác động giữa những nhân tố tạo nên nghĩa. Trong số những nhân tố đó, có những nhân tố ngoài ngôn ngữ và có những nhân tố nằm trong ngôn ngữ".

Mô hình lý thuyết của luận án xác lập mối quan hệ biện chứng hai chiều: Ngữ nghĩa của tính từ quy định bản chất và số lượng tham tố kết trị, ngược lại, sự hiện thực hóa của các mô hình tham tố trong câu bộc lộ chính xác cấu trúc nghĩa hạt nhân và nghĩa phái sinh. Luận án tạo ra một bước chuyển dịch mô thức (paradigm shift) từ việc phân tích hình thức ngữ pháp tĩnh sang phân tích ngữ nghĩa - chức năng động, kết nối trực tiếp cú pháp học với tri nhận học.

[ Ý Niệm Hóa Lượng Tính ]

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành ba trụ cột lý thuyết:

1. Lý thuyết Cấu trúc Ngữ nghĩa: Phân rã ngữ nghĩa của TTCĐĐVL thành 4 thành phần nghĩa hạt nhân: Nghĩa biểu vật (denotative), Nghĩa biểu niệm (significative), Nghĩa biểu thái (expressive) và Nghĩa ngữ pháp (grammatical).
2. Lý thuyết Kết trị Chức năng: Định nghĩa kết trị là "khả năng của từ kết hợp vào mình những thành tố cú pháp giúp hiện thực hóa đặc trưng ngữ nghĩa của từ", phân biệt rành mạch giữa tham tố cơ sở (bắt buộc) và tham tố mở rộng (tự do), cũng như tách bạch kết trị tiềm năng (ở tầng cấu trúc sâu) với kết trị hiện thực hóa (tầng cấu trúc mặt trong câu).
3. Lý thuyết Ngôn ngữ học Tri nhận: Ứng dụng các khái niệm Miền nguồn (Source Domain), Miền đích (Target Domain), Ánh xạ ý niệm (Conceptual Mapping), Lược đồ hình ảnh (Image Schema) và Mô hình tri nhận lý tưởng (ICM) để mô hình hóa sự chuyển dịch kết trị.

Điều kiện biên (boundary conditions): Khung phân tích được xác lập giới hạn cho các tính từ tiếng Việt biểu thị đặc điểm về lượng của thực thể sự vật (không đồng nhất với số từ hoặc lượng từ ngữ pháp thuần túy như mọi, từng, mỗi), khảo sát trong cấu trúc ngữ đoạn và câu có vị từ TTCĐĐVL làm trung tâm.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án quán triệt thế giới quan khoa học của chủ nghĩa hiện thực phê phán (critical realism) kết hợp phương pháp luận ngữ pháp chức năng - tri nhận. Thiết kế nghiên cứu là sự kết hợp chặt chẽ giữa phân tích định tính chuyên sâu (phân tích thành tố nghĩa, giải mã cú pháp) và kiểm chứng định lượng thực nghiệm (thống kê tần số xuất hiện, đo lường sự phân bố tham tố).

Nghiên cứu áp dụng thiết kế đa cấp độ (multi-level design):

• Cấp độ 1 (Hệ thống - Ngôn ngữ): Xác lập danh mục từ vựng, phân xuất nét nghĩa và mô hình hóa khung kết trị tiềm năng trừu tượng.
• Cấp độ 2 (Hoạt động - Lời nói): Khảo sát sự hiện thực hóa của các mô hình kết trị trong ngữ cảnh phát ngôn thực tế qua 55 nguồn văn bản.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu trải qua 5 bước nghiêm ngặt:

1. Thu thập ngữ liệu (Corpus Sampling): Ngữ liệu được trích xuất từ 55 tác phẩm văn bản uy tín, chia đều cho hai phong cách có tần suất sử dụng TTCĐĐVL cao nhất: Văn bản Khoa học (VBKH) - chuẩn mực, tường minh, đơn nghĩa; và Văn bản Nghệ thuật (VBNT) - đa nghĩa, giàu hình tượng, chuyển nghĩa phức tạp.
2. Sàng lọc và Nhận diện (Screening): Áp dụng các tiêu chí hình thức và ngữ nghĩa để nhận diện và phân loại TTCĐĐVL (Bảng 2.1), phân tách thành 2 tiểu nhóm: Nhóm tính từ định lượng sự vật và Nhóm tính từ biểu thị số lượng sự vật.
3. Phân tích thành tố nghĩa và gán nhãn cú pháp (Semantic & Syntactic Annotation): Nhận diện cấu trúc nghĩa gốc và các biến thể nghĩa phái sinh, xác định ranh giới các tham tố xung quanh tính từ trung tâm.
4. Tam giác đạc (Triangulation): Đối chiếu chéo giữa ngữ liệu VBKH, VBNT và dữ liệu giao tiếp ngôn ngữ thực tế thường nhật; đối chiếu giữa lý thuyết kết trị cấu trúc và lý thuyết nghiệm thân tri nhận.
5. Kiểm định độ tin cậy và giá trị (Validity & Reliability): Độ giá trị nội dung (content validity) được đảm bảo thông qua việc đối chiếu định nghĩa từ điển học chuẩn tắc (Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên) với ngữ cảnh sử dụng thực tế.

Data và phân tích

Ngữ liệu được xử lý qua bảng biểu thống kê tần suất và phân loại tham tố:

• Thống kê tham tố chỉ sự vật mang đặc điểm về lượng khi dùng với nghĩa gốc (Bảng 2.2).
• Thống kê tham tố chỉ sự vật khi TTCĐĐVL phát triển nghĩa chuyển (Bảng 3.1).
• Trực quan hóa mô hình qua Hình 2.1 (Sơ đồ ngữ nghĩa nghĩa gốc), Hình 2.2 (Mô hình kết trị nghĩa gốc), Hình 3.1 (Sơ đồ các hướng phát triển ngữ nghĩa) và Hình 3.2 (Mô hình kết trị khi phát triển nghĩa).

Phân nhóm Tính từ	Số lượng khảo sát	Tham tố cơ sở (Nghĩa gốc)	Hướng chuyển nghĩa tri nhận chính	Biến đổi kết trị chủ đạo
Tính từ định lượng sự vật (đầy, vơi, cạn, rỗng, chật, hẹp, đông, vắng, rậm, thưa, dày, mỏng...)	Khảo sát hệ thống trong 55 nguồn tài liệu	$T_1$: Thực thể mang lượng; $T_2$: Vật chứa / Không gian	Vật thể $\rightarrow$ Tâm lý, Cảm xúc, Trí tuệ, Thời gian	Tăng/giảm tham tố; Biến đổi tham tố vật lý thành thực thể trừu tượng
Tính từ biểu thị số lượng sự vật (nhiều, ít, đông đúc, ngổn ngang, bộn bề...)	Khảo sát hệ thống trong 55 nguồn tài liệu	$T_1$: Tập hợp sự vật; $T_2$: Chu cảnh không gian	Số lượng cụ thể $\rightarrow$ Quy mô, Mức độ sự việc, Tính chất xã hội	Tái cấu trúc vị trí cú pháp (Chủ ngữ $\leftrightarrow$ Bổ ngữ $\leftrightarrow$ Đề ngữ)

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án mang lại 5 phát hiện khoa học đột phá có giá trị thực nghiệm sâu sắc:

1. Xác lập bản chất kết trị độc lập của TTCĐĐVL ở nghĩa gốc: Luận án chứng minh TTCĐĐVL tiếng Việt sở hữu khung kết trị 1 đến 2 giá trị độc lập. Mô hình kết trị gốc điển hình gồm hai tham tố cơ sở: Tham tố 1 ($T_1$) là Sự vật mang đặc điểm về lượng (bắt buộc) và Tham tố 2 ($T_2$) là Vật chứa / Không gian dung chứa hoặc Đối tượng so sánh. Ví dụ trích xuất từ dữ liệu: Trong câu "Cỏ xanh rời rợi" hay "Bể cạn nước", các tính từ định lượng chi phối trực tiếp mạng lưới tham tố cú pháp.
2. Phát hiện quy luật chuyển dịch kết trị theo ánh xạ ẩn dụ ý niệm: Luận án chứng minh ngữ nghĩa TTCĐĐVL phát triển theo 4 hướng tri nhận lớn:
   • Hướng 1: Từ miền LƯỢNG VẬT THỂ/KHÔNG GIAN $\rightarrow$ Miền TÂM LÝ, TÌNH CẢM, CẢM XÚC (Ví dụ: lòng tràn đầy hy vọng, nỗi buồn vơi đi, tình cảm cạn kiệt).
   • Hướng 2: Từ miền LƯỢNG VẬT THỂ $\rightarrow$ Miền HOẠT ĐỘNG TRÍ TUỆ, TRI THỨC (Ví dụ: kiến thức sâu rộng, đầu óc rỗng tuếch).
   • Hướng 3: Từ miền LƯỢNG VẬT THỂ $\rightarrow$ Miền QUAN HỆ XÃ HỘI, ĐỜI SỐNG (Ví dụ: quan hệ thưa thớt, nhân lực mỏng).
   • Hướng 4: Từ miền LƯỢNG VẬT THỂ $\rightarrow$ Miền THỜI GIAN, TIẾN TRÌNH (Ví dụ: thời gian eo hẹp, tuổi tác dày dạn).
3. Quy luật biến đổi cấu trúc tham tố cú pháp: Khi chuyển nghĩa, bản chất của $T_1$ chuyển hóa triệt để từ thực thể vật chất cụ thể, đếm được/khối lượng sang thực thể trừu tượng, khái niệm tinh thần. Số lượng tham tố có thể bị rút gọn (giảm trị) hoặc mở rộng thêm tham tố chỉ Phạm vi/Đối tượng tác động (tăng trị lâm thời).
4. Sự phân hóa phong cách chức năng về mô hình kết trị: Trong VBKH, TTCĐĐVL duy trì 91.5% ở nghĩa gốc với mô hình kết trị tường minh, tham tố $T_1$ và $T_2$ cố định. Ngược lại, trong VBNT, hơn 68.4% lượt sử dụng xuất hiện ở dạng nghĩa phái sinh, cấu trúc tham tố bị tỉnh lược, ẩn định hoặc đảo trật tự tuyến tính tạo thành các cấu trúc đề - thuyết độc đáo.
5. Cơ chế hoán dụ và ẩn dụ tương hỗ trong tổ chức phát ngôn: Luận án phát hiện hiện tượng hoán dụ cú pháp (syntactic metonymy) khi vật chứa thay thế cho dung lượng chứa đóng vai trò chủ ngữ cú pháp (ví dụ: "Hội trường rất đông" thực chất là ánh xạ hoán dụ từ "Người trong hội trường rất đông"), làm sáng tỏ bản chất ngữ nghĩa học tri nhận đằng sau các cấu trúc ngữ pháp tiếng Việt vốn từng bị coi là "bất quy tắc" trong ngữ pháp truyền thống.

[ Miền Nguồn (Source Domain) ]                      [ Miền Đích (Target Domain) ]
LƯỢNG VẬT THỂ / KHÔNG GIAN                          TÂM LÝ / TRI THỨC / XÃ HỘI
[ Khung Kết Trị Gốc ]                               [ Khung Kết Trị Biến Đổi ]
$T_1$: Vật thể cụ thể                               $T_1$: Trạng thái / Khái niệm trừu tượng
$T_2$: Vật chứa không gian vật lý                   $T_2$: Phạm vi tâm lý / Xã hội

Implications đa chiều

• Về lý thuyết: Đóng góp trực tiếp vào ngữ nghĩa học ngữ pháp (grammatical semantics), khẳng định định đề của Đinh Văn Đức (2001): "Ngữ trị (Valence) vốn là khái niệm cú pháp quan hệ có thiên về chức năng. Ngữ trị vừa chỉ ra quan hệ ngữ pháp vừa chỉ ra quan hệ nghĩa trong câu".
• Về phương pháp luận: Cung cấp quy trình tích hợp giữa phân tích kết trị cấu trúc và phân tích ánh xạ tri nhận, có thể nhân rộng để nghiên cứu các trường từ loại khác (động từ tình thái, tính từ chỉ phẩm chất, vị từ chuyển động).
• Về ứng dụng thực tiễn: Cung cấp cơ sở ngôn ngữ học chính xác cho việc biên soạn mục từ tính từ trong từ điển tiếng Việt giải thích, chuẩn hóa ngữ liệu sách giáo khoa phổ thông môn Ngữ văn theo Chương trình GDPT mới.
• Về công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP): Cung cấp bộ khung phân loại ngữ nghĩa - kết trị (semantic valence frames) làm nền tảng xây dựng cơ sở dữ liệu ngôn ngữ kiểu FrameNet / WordNet cho tiếng Việt, nâng cao hiệu năng gán nhãn vai nghĩa (Semantic Role Labeling) và phân tích cú pháp phụ thuộc trong dịch máy và AI ngôn ngữ.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật:

1. Giới hạn dung lượng nguồn ngữ liệu: Mặc dù khảo sát 55 nguồn tài liệu chuẩn mực ở hai phong cách VBKH và VBNT, ngữ liệu chưa bao quát đầy đủ ngôn ngữ báo chí hiện đại và ngôn ngữ truyền thông mạng xã hội số (social media corpora).
2. Khu biệt đối tượng nghiên cứu: Luận án chỉ tập trung vào nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật, chưa mở rộng đối sánh với nhóm tính từ chỉ lượng của hoạt động/trạng thái (ví dụ: nhanh, chậm, dồn dập).
3. Công cụ khai phá dữ liệu tự động: Việc xử lý ngữ liệu thời điểm 2020 chủ yếu dựa trên phương pháp thủ công và thống kê phân loại truyền thống, chưa áp dụng các mô hình ngôn ngữ lớn (LLMs) hoặc các công cụ phân tích corpus tự động chuyên sâu (như AntConc, Sketch Engine).

Hệ thống 4 hướng nghiên cứu tương lai (Future Agenda):

• Hướng 1: Xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa toàn diện (Computational Valency Lexicon) cho toàn bộ hệ thống tính từ tiếng Việt kết nối với chuẩn FrameNet quốc tế.
• Hướng 2: Mở rộng nghiên cứu loại hình học đối chiếu (Cross-linguistic Typology) kết trị tính từ giữa tiếng Việt và các ngôn ngữ đơn lập trong khu vực Đông Nam Á (Thái, Lào, Khmer) cũng như các ngôn ngữ biến hình (Anh, Pháp, Nga).
• Hướng 3: Nghiên cứu tâm lý ngôn ngữ học thực nghiệm (Psycholinguistics & Eye-tracking) về tốc độ tri nhận và xử lý các mô hình kết trị phái sinh của người bản ngữ.
• Hướng 4: Ứng dụng mô hình kết trị tính từ vào việc tinh chỉnh (fine-tuning) các mô hình NLP phục vụ phân tích cảm xúc văn bản (Sentiment Analysis) và phát hiện sắc thái biểu cảm.

Tác động và ảnh hưởng

Công trình tạo ra những xung lực học thuật và thực tiễn đáng kể:

• Ảnh hưởng học thuật: Dự báo trở thành tài liệu trích dẫn quy chuẩn trong các công trình nghiên cứu sau đại học về ngữ pháp chức năng và ngữ nghĩa học tri nhận tại Việt Nam.
• Chuyển đổi giáo dục và sư phạm: Ứng dụng trực tiếp vào việc đổi mới phương pháp giảng dạy ngữ pháp tiếng Việt tại các trường đại học sư phạm, giúp sinh viên nắm bắt bản chất kết hợp cú pháp từ gốc rễ ngữ nghĩa thay vì ghi nhớ máy móc quy tắc hình thức.
• Tác động đến công nghệ ngôn ngữ: Đóng góp tri thức nền tảng cho ngành kỹ thuật ngôn ngữ học tính toán (Computational Linguistics) tại Việt Nam, đặc biệt trong việc xây dựng hệ thống gán nhãn ngữ nghĩa tự động cho văn bản tiếng Việt.
• Vị thế quốc tế: Đóng góp cứ liệu xác thực vào kho tàng ngôn ngữ học loại hình thế giới, chứng minh năng lực biểu đạt và tính hệ thống cao của ngôn ngữ đơn lập phương Đông.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Học viên cao học chuyên ngành Ngôn ngữ học: Tiếp cận một mô hình nghiên cứu mẫu mực kết hợp liên ngành giữa kết trị luận và tri nhận luận, giải quyết triệt để các khoảng trống lý thuyết.
• Giảng viên, Nhà nghiên cứu Ngôn ngữ và Ngữ văn: Sở hữu nguồn tư liệu khoa học chuẩn xác để biên soạn giáo trình ngữ pháp học, từ vựng học và ngữ nghĩa học tiếng Việt.
• Chuyên gia Biên soạn Từ điển: Sử dụng bảng phân loại nghĩa và mô hình tham tố để tái cấu trúc cách giải nghĩa và cung cấp ví dụ kết hợp từ trong các bộ từ điển tường giải tiếng Việt thế hệ mới.
• Kỹ sư Trí tuệ Nhân tạo và Xử lý Ngôn ngữ Tự nhiên (NLP): Khai thác bộ khung vai nghĩa (Valency Frames) để xây dựng tập dữ liệu huấn luyện (training data) gán nhãn cú pháp - ngữ nghĩa cho các hệ thống máy học và mô hình ngôn ngữ lớn tiếng Việt.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Trả lời: Đóng góp đột phá nhất là việc mở rộng thành công lý thuyết kết trị của L. Tesnière (vốn dĩ lấy động từ làm trung tâm) sang hệ thống tính từ trong một ngôn ngữ đơn lập phi biến hình như tiếng Việt. Luận án đã tích hợp thành công lý thuyết kết trị với ngôn ngữ học tri nhận, chứng minh rằng sự biến đổi kết trị cú pháp là hệ quả tất yếu của các quá trình ý niệm hóa và ánh xạ ẩn dụ xuyên miền (cross-domain conceptual mapping).

2. Phương pháp nghiên cứu có điểm gì cải tiến so với các công trình trước đây? Trả lời: Khác với nghiên cứu của Nguyễn Văn Lộc (1995) chỉ tập trung vào kết trị hình thức của động từ hoặc các luận văn về tính từ trước đó chỉ khảo sát miêu tả tĩnh, luận án của Nguyễn Thị Thanh Hương tích hợp tam giác đạc phương pháp: Phân rã nghĩa vị từ $\leftrightarrow$ Mô hình hóa tham tố tiềm năng $\leftrightarrow$ Thống kê đối chiếu sự hiện thực hóa trên 55 nguồn ngữ liệu thuộc 2 phong cách chức năng đối lập (VBKH và VBNT).

3. Phát hiện nào mang tính bất ngờ và có giá trị nhất từ dữ liệu thực nghiệm? Trả lời: Phát hiện về hiện tượng "tái cấu trúc vai nghĩa theo cơ chế hoán dụ cú pháp" (ví dụ: cấu trúc "Hội trường rất đông" hay "Vườn rất thưa cây"). Dữ liệu thực nghiệm chứng minh rằng tiếng Việt cho phép tham tố vị trí/vật chứa ($T_2$) hoán dụ hóa để chiếm lĩnh vị trí chủ ngữ ngữ pháp mà không làm phá vỡ khung vị ngữ - tham tố nội tại của tính từ, một hiện tượng hiếm thấy trong các ngôn ngữ biến hình phương Tây.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (replication protocol) không? Trả lời: Có. Luận án cung cấp bộ tiêu chí tường minh nhận diện TTCĐĐVL, hệ thống bảng phân loại từ mục (Bảng 2.1), quy tắc phân định tham tố cơ sở/mở rộng, và danh mục 55 văn bản nguồn được mã hóa rõ ràng, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái lập quy trình trên các tập ngữ liệu mới.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được định hình như thế nào? Trả lời: Định hướng phát triển từ luận án bao gồm: (1) Xây dựng Vietnam Adjective Valency Lexicon (VAVL) quy mô lớn; (2) Tích hợp kiểm chứng tâm lý ngôn ngữ học thực nghiệm; (3) Phát triển ứng dụng FrameNet tiếng Việt cho hệ thống AI hiểu ngôn ngữ tự nhiên.

Kết luận

1. Luận án xác lập một cách hệ thống cơ sở lý luận vững chắc về đặc điểm ngữ nghĩa và kết trị của nhóm TTCĐĐVL trong tiếng Việt, khẳng định tính từ là một lớp vị từ độc lập có cấu trúc kết trị hoàn chỉnh.
2. Xây dựng thành công danh mục và bảng phân loại khoa học nhóm TTCĐĐVL tiếng Việt thành hai tiểu nhóm chức năng: tính từ định lượng sự vật và tính từ biểu thị số lượng sự vật.
3. Mô hình hóa chính xác khung kết trị gốc của TTCĐĐVL gồm mạng lưới tham tố $T_1$ (thực thể mang lượng) và $T_2$ (vật chứa/không gian), đồng thời chỉ ra quy luật chi phối tuyệt đối của ngữ nghĩa đối với khả năng kết hợp cú pháp.
4. Phát hiện và lý giải tường minh 4 con đường phát triển ngữ nghĩa theo cơ chế ẩn dụ và hoán dụ ý niệm từ miền vật thể sang các miền tinh thần, tâm lý, xã hội; qua đó làm sáng tỏ quy luật chuyển dịch và tái cấu trúc hệ thống tham tố kết trị trong lời nói.
5. Chứng minh sự phân hóa rõ nét về tần suất và mô thức hiện thực hóa kết trị giữa hai phong cách chức năng VBKH và VBNT, mở ra hướng tiếp cận ngữ phong học tri nhận (cognitive stylistics).
6. Đặt nền móng vững chắc cho các nghiên cứu tiếp theo về từ điển học, sư phạm tiếng Việt và kỹ thuật ngôn ngữ học tính toán, khẳng định giá trị khoa học lâu dài và đóng góp xuất sắc vào kho tàng ngôn ngữ học Việt Nam hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT Ngữ nghĩa và kết trị của từ là một trong những vấn đề cần được quan tâm khi nghiên cứu ngôn ngữ. Cho đến nay, đã có rất nhiều công trình đề cập đến nội dung này theo các góc độ khác nhau. Vì vậy, trong chương này, luận án điểm lại một số công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài, từ đó xác định cơ sở lí luận có tính đường hướng cho đề tài. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1.

Tình hình nghiên cứu về nghĩa và kết trị của từ Vấn đề ngữ nghĩa từ xưa cho đến nay luôn được các nhà nghiên cứu ngôn ngữ học đặc biệt quan tâm. Hầu như, các công trình nghiên cứu ngôn ngữ nào cũng đề cập đến nghĩa ở một mức độ nhất định. Trong phần này, chúng tôi chỉ điểm lại một cách sơ lược nhất về vấn đề nghiên cứu ngữ nghĩa trên thế giới và ở Việt Nam. Tình hình nghiên cứu về nghĩa của từ a.

Những nghiên cứu trên thế giới Ngữ nghĩa học với tư cách là một bộ môn độc lập hình thành vào khoảng cuối thế kỉ XIX và được đánh dấu bằng công trình “Essai de Sémantique” (1877) của Michel Bréal. Ông được xem là người đi tiên phong trong nghiên cứu khoa học ngữ nghĩa. Dù công trình của M. Bréal ra đời sau, nhưng được đánh giá là công trình “đầu tiên xác lập ngữ nghĩa học như một bộ môn khoa học nhân văn.7] Trong công trình nghiên cứu [82], Lê Quang Thiêm đã khái lược rất rõ ba thời kì phát triển trong tiến trình ngữ nghĩa học.

Đó là thời kì tiền cấu trúc luận, thời kì cấu trúc luận và thời kì hậu cấu trúc luận. Mỗi thời kì đều được đánh dấu bằng các công trình nghiên cứu gắn liền với tên tuổi của các nhà khoa học. luan an 7 Vấn đề quan tâm đầu tiên của các nhà ngôn ngữ học là khái niệm nghĩa của từ. Bởi đây là một trong những khái niệm quan trọng nhất của ngôn ngữ học nên các nhà nghiên cứu đã đưa ra nhiều cách giải thích khác nhau.

Nguyễn Thiện Giáp [35] đã chỉ ra tám quan niệm về nghĩa trên thế giới. Nhìn chung, các ý kiến bàn về nghĩa của từ nổi lên hai khuynh hướng: “1) Cho nghĩa của từ là một bản thể nào đó (đối tượng, khái niệm, sự phản ánh…). 2) Cho nghĩa của từ là một quan hệ nào đó (quan hệ của từ với đối tượng, hoặc quan hệ của từ với khái niệm)”. [dẫn theo 35, tr.

31] Nghĩa của từ là nhân tố chi phối khả năng kết hợp của từ (khả năng phóng chiếu của từ), trong trường hợp vị từ đóng vai trò vị ngữ của câu thì nghĩa của từ chi phối đến các tham tố cùng vị ngữ tạo thành câu trọn vẹn, tức thể hiện kết trị của vị từ. Về các thành phần nghĩa của từ, các nhà ngôn ngữ đã đưa ra những kiến giải khác nhau bằng sơ đồ tam giác nghĩa và các nhân tố hình thành ý nghĩa của từ. Người đầu tiên phải kể đến là F. Ông quan niệm về bản chất của tín hiệu ngôn ngữ như sau: “Tín hiệu ngôn ngữ kết liền thành một không phải một sự vật với một tên gọi mà là một khái niệm với một hình ảnh âm thanh.

Hình ảnh này không phải là cái âm vật chất, một vật thuần túy vật lí, mà là dấu vết tâm lý của cái âm đó, là cái biểu tượng mà các giác quan của ta cung cấp cho ta về cái âm đó”.de Saussure tín hiệu ngôn ngữ là một thực thể tâm lý có hai mặt: khái niệm và hình ảnh âm thanh, giữa chúng luôn có mối quan hệ gắn bó khăng khít với nhau. Đây là bước tiến lớn trong nhận thức về nghĩa của tín hiệu – từ. Làm rõ hơn một bước, C. Richards (1923) đã đề xuất một sơ đồ gọi là “tam giác nghĩa”.

Trong đó, một đỉnh là biểu hiệu, một đỉnh là tư duy và một đỉnh là sở chỉ, giữa chúng luôn có mối quan hệ lẫn nhau. “Quan hệ giữa biểu hiệu và tư duy là quan hệ biểu trưng; quan hệ giữa tư duy hay sự quy chiếu với sở chỉ là quan hệ quy chiếu; quan hệ giữa biểu hiệu với sở chỉ là quan luan an 8 hệ thay thế tên gọi”. [dẫn theo 35, tr.37] Cũng bàn tới vấn đề này, G. Ullmann (1962) cũng đưa ra sơ đồ cải tiến tam giác nghĩa và giải thích mối quan hệ giữa các thành tố của nghĩa.

Các nhà nghiên cứu đã chỉ ra ba nhân tố nghĩa và thay đổi một số thuật ngữ. Đáng chú ý là các tác giả đưa thêm khái niệm nội dung liên hội như một loại nghĩa của tín hiệu từ. Theo quan niệm truyền thống, John Lyons (1977) coi “khái niệm là nghĩa của từ”. Ông đã cải tiến sơ đồ tam giác nghĩa và giải thích: “Hình thức của từ có thể nói là “biểu nghĩa” cho cả “khái niệm’ mà các “sự vật” được gộp vào đó (bằng sự “trừu tượng” khỏi các đặc tính “ngẫu nhiên” của chúng) và cả bản thân các “sự vật” đó nữa”.

[dẫn theo 35, tr.38] Lúc này, cái quy chiếu không còn được xem là nghĩa nữa mà nghĩa là nội dung khái niệm, là nội dung liên hội và nghĩa biểu thị. Bên cạnh các tác giả với những công trình nghiên cứu trên, trong ngữ nghĩa học thế giới, chúng ta còn gặp nhiều quan niệm với các khuynh hướng khác nhau như: Kurt baldinger, V. Stepanov… Về hiện tượng chuyển nghĩa của từ cũng được các nhà nghiên cứu bàn tới với những khuynh hướng nghiên cứu khác nhau. Có thể kể đến ba khuynh hướng chính trên thế giới như sau: (1) Khuynh hướng nghiên cứu theo nghiên cứu theo lôgic học mà Paul là người khởi xướng.

Những quan niệm của ông được thể hiện qua bảng phân loại logic học các hiện tượng chuyển nghĩa, trong đó chú ý đến so sánh nội dung khái niệm trước và sau khi biến đổi, đồng thời nêu lên mối quan hệ logic giữa chúng. (2) Khuynh hướng nghiên cứu theo tâm lý học mà đại diện là Wundt, Henry, Murray…. Khuynh hướng này giải thích hiện tượng chuyển nghĩa căn cứ vào đặc trưng tâm lý với phương châm việc nghiên cứu chuyển nghĩa cuối cùng phải vĩnh viễn quy thành nghiên cứu tâm lý. (3) Khuynh hướng nghiên cứu theo lịch sử đứng đầu là Wellander, Smart….

Họ nghiên cứu đã quan niệm sự chuyển hóa ý nghĩa là một quá trình lịch sử và chỉ luan an 9 trưởng thành một cách vừa ý khi được chứng thực trong quá trình thực tế. Bên cạnh đó, các nhà nghiên cứu cũng đã cố gắng tập hợp và hệ thống hóa những nguyên nhân có ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp đến sự chuyển nghĩa trong ngôn ngữ. Aitchison và một số nhà ngôn ngữ cùng quan điểm cho rằng: Sự chuyển nghĩa trong tiếng Anh do đặc điểm thuộc về bản chất của ngôn ngữ và tâm lí của người sử dụng, yếu tố xã hội. Ngược lại, Fromkin và một số tác giả khác cho rằng: Nguyên nhân của sự chuyển nghĩa là do sự tái cấu trúc ngôn ngữ trong quá trình học tiếng của trẻ và sự thay đổi tâm lý của người học qua nhiều thế hệ khác nhau.

Không đồng quan điểm với các tác giả trên, Lyons cho rằng: Sự thay đổi xã hội là nguyên nhân chủ yếu của thay đổi ngôn ngữ. Khi ngôn ngữ học tri nhận ra đời và phát triển mạnh mẽ đặc biệt là ngữ nghĩa học tri nhận với những tên tuổi như: G. thì vấn đề nghĩa cũng như sự chuyển nghĩa của ngôn ngữ sẽ là mảnh đất còn nhiều điều cần khám phá. Dưới góc nhìn của tri nhận, nghĩa của từ và sự chuyển nghĩa của từ chủ yếu được đề cập thông qua việc nghiên cứu các ẩn dụ và hoán dụ ý niệm dựa trên những miền nguồn hết sức cơ bản như: miền cảm xúc, miền bộ phận cơ thể người, miền không gian, miền ăn uống….

Qua quá trình chuyển nghĩa, các nhà nghiên cứu ngôn ngữ học tri nhận cũng nhận thấy ẩn dụ ý niệm là cách thức tư duy, hé lộ cho biết cách nghĩ và văn hóa dân tộc. Những nghiên cứu ở Việt Nam Ở Việt Nam, so với nghiên cứu ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp thì ngữ nghĩa học, đặc biệt nghĩa học ngữ pháp (grammatical semantics) là một chuyên ngành chưa có chiều dày. Sự xuất hiện ban đầu của ngữ nghĩa học gắn liền với từ vựng học. Vì vậy, những tri thức ban đầu của ngữ nghĩa học chủ yếu được đề cập trong những giáo trình cơ sở từ vựng học.

Nhìn chung, các nhà nghiên cứu đã quan tâm đến bản chất ý nghĩa từ vựng, các kiểu ý nghĩa từ vựng, các quan hệ nghĩa, hiện tượng chuyển nghĩa … luan an 10 Năm 1998, cuốn Cơ sở ngữ nghĩa học từ vựng của Đỗ Hữu Châu ra đời. Lần đầu tiên ở Việt Nam, các vấn đề lí thuyết ngữ nghĩa học được giới thiệu. Có thể nói, Đỗ Hữu Châu là người nghiên cứu sớm nhất và có nhiều công trình về lí thuyết nghĩa của từ. Chính ông đã góp phần xây dựng cơ sở nền tảng cho ngữ nghĩa học từ vựng tiếng Việt.

Theo ông, “Nghĩa của từ là hợp điểm, là kết quả của những nhân tố và tác động giữa những nhân tố tạo nên nghĩa. Trong số những nhân tố đó, có những nhân tố ngoài ngôn ngữ và có những nhân tố nằm trong ngôn ngữ”.98] Quan niệm này của Đỗ Hữu Châu không chỉ dừng lại ở việc đưa ra khái niệm nghĩa của từ mà còn bàn tới các thành phần ý nghĩa của từ. Tác giả đã xác định các nhân tố ngoài ngôn ngữ là (1) sự vật, hiện tượng của thế giới khách quan, có thể thuộc thế giới nội tâm, có thể thuộc thế giới ảo tưởng; (2) sự hiểu biết của con người về nhân tố thứ (1), và (3) nhân tố lịch sử xã hội (mỗi thời đại và các tập thể xã hội khác nhau cũng ảnh hưởng đến nghĩa của từ, khiến cho mỗi từ có thể có những vẻ nghĩa riêng). Còn các nhân tố thuộc ngôn ngữ là: (1) toàn bộ hệ thống ngôn ngữ với những quan hệ giữa chúng; (2) chức năng tín hiệu học của từ.

Tác giả thay tam giác nghĩa hình học phẳng bằng hình tháp nghĩa hình học không gian như sau: Từ-trừu tượng Người Tư dùng Chức năng tín duy hiệu Sự vật Hệ thống ngôn ngữ Sơ đồ hình tháp nghĩa [17, tr.101] luan an 11 Theo sơ đồ này thì đỉnh cao nhất của tháp là từ (trừu tượng) với hai thành phần là hình thức và ý nghĩa. Ở mỗi đỉnh của đáy là từng nhân tố góp phần làm thành ý nghĩa, gồm: sự vật, hiện tượng, sự hiểu biết của tư duy; nhân tố người sử dụng; các chức năng tín hiệu học; cấu trúc của ngôn ngữ.