Đặc điểm ngữ nghĩa và kết trị của nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lượng trong tiếng Việt

Khám phá đặc điểm ngữ nghĩa và kết trị của nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lượng trong tiếng Việt qua luận án tiến sĩ chi tiết và sâu sắc.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thanh Hương
• Người hướng dẫn: TS. Lê Thị Lan Anh
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Đặc điểm Ngữ Nghĩa và Kết Trị của Nhóm Tính Từ Chỉ Đặc Điểm Về Lượng của Sự Vật trong Tiếng Việt
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lí do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu và phạm vi nguồn ngữ liệu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Đóng góp của luận án
• 0.6. Bố cục của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu về nghĩa và kết trị của từ
• 1.1.1.1. Tình hình nghiên cứu về nghĩa của từ
• 1.1.1.2. Những nghiên cứu trên thế giới
• 1.1.1.3. Những nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.2. Cơ sở lí thuyết liên quan đến đề tài
• 1.2.1. Khái quát về nghĩa của từ
• 1.2.2. Khái quát về kết trị của từ
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM NGỮ NGHĨA VÀ KẾT TRỊ CỦA NHÓM TÍNH TỪ CHỈ ĐẶC ĐIỂM VỀ LƯỢNG CỦA SỰ VẬT TRONG TIẾNG VIỆT KHI DÙNG VỚI NGHĨA GỐC
• 2.1. Khái quát về tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật trong tiếng Việt
• 2.2. Quan niệm về tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật trong tiếng Việt
• 2.3. Tiêu chí nhận diện tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật trong tiếng Việt
• 2.4. Phân loại tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật trong tiếng Việt
• 2.5. Danh sách tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật trong tiếng Việt
• 2.6. Đặc điểm ngữ nghĩa của nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật trong tiếng Việt khi dùng với nghĩa gốc
• 2.6.1. Ngữ nghĩa nhóm tính từ định lượng sự vật
• 2.6.2. Ngữ nghĩa nhóm tính từ biểu thị số lượng sự vật
• 2.7. Đặc điểm kết trị của nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật trong tiếng Việt khi dùng với nghĩa gốc
• 2.7.1. Mô hình kết trị của nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật khi dùng với nghĩa gốc
• 2.7.2. Đặc điểm các tham tố của nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật khi dùng với nghĩa gốc
• 2.7.2.1. Khả năng hiện diện của các tham tố trong câu
• 3. CHƯƠNG 3: SỰ PHÁT TRIỂN NGỮ NGHĨA VÀ THAY ĐỔI KẾT TRỊ CỦA NHÓM TÍNH TỪ CHỈ ĐẶC ĐIỂM VỀ LƯỢNG CỦA SỰ VẬT TRONG TIẾNG VIỆT
• 3.1. Sự phát triển ngữ nghĩa của nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật trong tiếng Việt
• 3.1.1. Khát quát về sự phát triển ngữ nghĩa của từ theo quan niệm của ngôn ngữ học tri nhận
• 3.1.2. Các hướng phát triển ngữ nghĩa của nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật trong tiếng Việt
• 3.2. Sự thay đổi kết trị của nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật trong tiếng Việt
• 3.2.1. Sự thay đổi mô hình kết trị
• 3.2.2. Sự thay đổi các tham tố
• 3.2.2.1. Khả năng hiện diện của các tham tố trong câu
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Đặc điểm ngữ nghĩa của tính từ chỉ lượng trong tiếng Việt

Tính từ chỉ lượng trong tiếng Việt là một nhóm từ có vai trò quan trọng trong việc mô tả và phân loại sự vật. Ngữ nghĩa của nhóm từ này không chỉ đơn thuần là số lượng mà còn bao hàm các khía cạnh khác như chất lượng và đặc điểm của sự vật. Các tính từ này thường được phân loại theo tiêu chí nhận diện, giúp người sử dụng ngôn ngữ dễ dàng hơn trong việc lựa chọn từ phù hợp. Phân loại tính từ chỉ đặc điểm về lượng có thể được chia thành các nhóm như: tính từ chỉ số lượng cụ thể, tính từ chỉ số lượng tương đối, và tính từ chỉ số lượng không xác định. Mỗi nhóm này có những đặc điểm ngữ nghĩa riêng, ảnh hưởng đến cách thức sử dụng trong câu. Đặc biệt, khi tham gia vào cấu trúc câu, các tính từ này không chỉ thể hiện ngữ nghĩa mà còn có sự tương tác với các thành phần khác trong câu, tạo nên một mô hình kết trị phong phú. Như vậy, việc nghiên cứu ngữ nghĩa của tính từ chỉ lượng không chỉ giúp hiểu rõ hơn về ngôn ngữ mà còn góp phần vào việc phát triển lý thuyết ngữ nghĩa trong tiếng Việt.

1.1. Ngữ nghĩa và ngữ pháp của tính từ chỉ lượng

Ngữ nghĩa và ngữ pháp của tính từ chỉ lượng trong tiếng Việt có mối quan hệ chặt chẽ. Ngữ nghĩa của tính từ không chỉ phản ánh số lượng mà còn thể hiện các đặc điểm khác của sự vật. Khi được sử dụng trong câu, tính từ chỉ lượng thường đi kèm với các danh từ, tạo thành cụm danh từ có ý nghĩa rõ ràng. Ngữ nghĩa của tính từ ảnh hưởng đến cách thức mà danh từ được hiểu và diễn đạt trong ngữ cảnh cụ thể. Ví dụ, trong câu "Ba con mèo", tính từ "ba" không chỉ đơn thuần chỉ số lượng mà còn xác định rõ ràng số lượng của danh từ "mèo". Điều này cho thấy rằng ngữ nghĩa của tính từ chỉ lượng không thể tách rời khỏi ngữ pháp của câu. Hơn nữa, việc nghiên cứu ngữ nghĩa và ngữ pháp của tính từ chỉ lượng còn giúp làm rõ hơn về cách thức mà ngôn ngữ phản ánh thực tại, từ đó nâng cao khả năng giao tiếp và hiểu biết về ngôn ngữ của người sử dụng.

II. Kết trị của tính từ chỉ lượng trong tiếng Việt

Kết trị của tính từ chỉ lượng trong tiếng Việt thể hiện qua khả năng kết hợp với các thành phần khác trong câu. Kết trị không chỉ là sự kết hợp đơn thuần mà còn là sự tương tác giữa ngữ nghĩa và ngữ pháp. Các tính từ chỉ lượng thường có khả năng kết hợp với danh từ, tạo thành các cụm từ có ý nghĩa rõ ràng. Ví dụ, trong cụm từ "nhiều người", tính từ "nhiều" không chỉ thể hiện số lượng mà còn tạo ra một hình ảnh cụ thể về nhóm người. Kết trị của tính từ chỉ lượng còn thể hiện qua việc chúng có thể đứng một mình hoặc kết hợp với các từ khác để tạo thành các cấu trúc ngữ pháp phức tạp hơn. Điều này cho thấy rằng kết trị của tính từ không chỉ phụ thuộc vào ngữ nghĩa mà còn bị ảnh hưởng bởi ngữ cảnh sử dụng. Việc nghiên cứu kết trị của tính từ chỉ lượng giúp làm rõ hơn về cách thức mà ngôn ngữ hoạt động, từ đó nâng cao khả năng hiểu biết về ngữ pháp và ngữ nghĩa trong tiếng Việt.

2.1. Mô hình kết trị của tính từ chỉ lượng

Mô hình kết trị của tính từ chỉ lượng trong tiếng Việt có thể được phân tích qua các tham tố tham gia vào cấu trúc câu. Các tham tố này không chỉ bao gồm tính từ mà còn có thể là danh từ, động từ và các thành phần khác. Mô hình này cho thấy rằng kết trị của tính từ không chỉ đơn thuần là sự kết hợp mà còn là sự tương tác giữa các thành phần trong câu. Ví dụ, trong câu "Có nhiều hoa nở", tính từ "nhiều" kết hợp với danh từ "hoa" và động từ "nở" tạo thành một cấu trúc ngữ pháp hoàn chỉnh. Điều này cho thấy rằng kết trị của tính từ chỉ lượng không chỉ phụ thuộc vào ngữ nghĩa của nó mà còn bị ảnh hưởng bởi các thành phần khác trong câu. Việc nghiên cứu mô hình kết trị này giúp làm rõ hơn về cách thức mà ngôn ngữ hoạt động, từ đó nâng cao khả năng giao tiếp và hiểu biết về ngôn ngữ của người sử dụng.

III. Sự phát triển ngữ nghĩa và thay đổi kết trị của tính từ chỉ lượng

Sự phát triển ngữ nghĩa và thay đổi kết trị của tính từ chỉ lượng trong tiếng Việt là một quá trình liên tục và phức tạp. Theo thời gian, các tính từ này có thể thay đổi về ngữ nghĩa, từ đó ảnh hưởng đến cách thức mà chúng được sử dụng trong ngữ cảnh cụ thể. Ví dụ, một số tính từ chỉ lượng có thể mở rộng ngữ nghĩa của chúng để bao hàm các khía cạnh khác ngoài số lượng, như chất lượng hoặc trạng thái. Điều này dẫn đến sự thay đổi trong kết trị, khi các tính từ này có thể kết hợp với các danh từ hoặc động từ khác nhau để tạo thành các cấu trúc ngữ pháp mới. Việc nghiên cứu sự phát triển ngữ nghĩa và thay đổi kết trị của tính từ chỉ lượng không chỉ giúp hiểu rõ hơn về ngôn ngữ mà còn góp phần vào việc phát triển lý thuyết ngữ nghĩa trong tiếng Việt.

3.1. Các hướng phát triển ngữ nghĩa

Các hướng phát triển ngữ nghĩa của tính từ chỉ lượng trong tiếng Việt có thể được phân tích qua các khía cạnh khác nhau. Một số tính từ có thể mở rộng ngữ nghĩa của chúng để bao hàm các khía cạnh khác ngoài số lượng, như chất lượng hoặc trạng thái. Ví dụ, tính từ "nhiều" không chỉ thể hiện số lượng mà còn có thể diễn đạt sự phong phú hoặc đa dạng của sự vật. Điều này cho thấy rằng ngữ nghĩa của tính từ chỉ lượng không chỉ đơn thuần là số lượng mà còn phản ánh các đặc điểm khác của sự vật. Việc nghiên cứu các hướng phát triển ngữ nghĩa này giúp làm rõ hơn về cách thức mà ngôn ngữ phản ánh thực tại, từ đó nâng cao khả năng giao tiếp và hiểu biết về ngôn ngữ của người sử dụng.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn (chuyên ngành Ngôn ngữ học, mã số 9.20) của tác giả Nguyễn Thị Thanh Hương, được hoàn thành năm 2020 tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Lê Thị Lan Anh và GS.TS Nguyễn Văn Hiệp, tập trung nghiên cứu đề tài: "Đặc điểm ngữ nghĩa và kết trị của nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật trong tiếng Việt".

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong hệ thống từ loại tiếng Việt, tính từ chiếm số lượng lớn và giữ vị trí ngữ pháp, ngữ nghĩa quan trọng. Trong đó, nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lượng (TTCĐĐVL) của sự vật đóng vai trò thiết yếu tạo nên tính phong phú, đa dạng của từ loại tiếng Việt. Trong hoạt động hành chức, nhóm từ này không chỉ biểu thị các đặc trưng ngữ nghĩa và ngữ pháp vốn có mà còn trải qua các quá trình biến đổi, chuyển hóa phức tạp trên bình diện ngữ pháp – ngữ nghĩa.

Lí thuyết kết trị là một trong những lí thuyết cú pháp của ngôn ngữ học hiện đại, mở ra hướng tiếp cận cú pháp theo đường hướng ngữ nghĩa – chức năng. Lí thuyết này chỉ ra mối quan hệ tương tác hai chiều: ngữ nghĩa giữ vai trò chi phối và quy định sự hiện thực hóa thuộc tính kết trị của từ trong câu, đồng thời thông qua mô hình kết trị, thuộc tính ngữ nghĩa bản chất của từ được bộc lộ rõ nét. Mặc dù lí thuyết kết trị đã được phát triển và vận dụng rộng rãi trên thế giới đối với động từ và sau đó là các từ loại khác, tại Việt Nam các công trình ứng dụng lí thuyết này chủ yếu tập trung vào hệ thống động từ. Cho đến thời điểm tác giả triển khai nghiên cứu, nhóm TTCĐĐVL của sự vật trong tiếng Việt dưới ánh sáng của lí thuyết kết trị vẫn chưa có công trình chuyên sâu nào khảo sát một cách đầy đủ và toàn diện. Đây chính là khoảng trống học thuật mà luận án xác định giải quyết.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án là làm rõ đặc điểm ngữ nghĩa và kết trị của nhóm TTCĐĐVL của sự vật trong tiếng Việt, từ đó khẳng định mối quan hệ tương tác giữa ngữ nghĩa và kết trị của nhóm tính từ này trong sự hiện thực hóa ngôn ngữ.

Để đạt được mục đích trên, văn bản luận án xác định ba nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể được đánh số như sau:

1. Xây dựng khung lí thuyết làm cơ sở cho việc triển khai đề tài: Lí thuyết kết trị (khái niệm kết trị, tham tố, phân loại tham tố, nguyên tắc và thủ pháp xác định kết trị…), lí thuyết ngữ nghĩa (nghĩa của từ, hiện tượng nhiều nghĩa và sự chuyển biến ý nghĩa của từ, ý niệm, phạm trù, miền, miền nguồn, miền đích…), lí thuyết về TTCĐĐVL của sự vật trong tiếng Việt (khái niệm, tiêu chí nhận diện, phân loại…).
2. Phân tích, miêu tả đặc điểm ngữ nghĩa và kết trị của nhóm TTCĐĐVL của sự vật trong tiếng Việt khi dùng với nghĩa gốc.
3. Phân tích, miêu tả sự phát triển ngữ nghĩa và thay đổi kết trị của nhóm TTCĐĐVL trong tiếng Việt.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Đặc điểm ngữ nghĩa và kết trị của TTCĐĐVL của sự vật trong tiếng Việt.
• Phạm vi nghiên cứu: Luận án giới hạn phạm vi khảo sát ở hai phương diện cốt lõi: đặc điểm ngữ nghĩa và đặc điểm kết trị, cùng mối quan hệ qua lại giữa hai phương diện này ở cả mặt tiềm năng hệ thống lẫn mặt hiện thực hóa trong câu.
• Phạm vi nguồn ngữ liệu: Ngữ liệu khảo sát được thu thập từ 55 nguồn tài liệu thuộc hai loại hình văn bản có phong cách chức năng khác nhau: văn bản khoa học (VBKH) và văn bản nghệ thuật (VBNT), phản ánh tần số xuất hiện cao và tính đặc thù phong cách của nhóm tính từ này. Ngoài ra, tác giả còn bổ sung các biểu thức ngôn ngữ thu thập từ thực tế giao tiếp tiếng Việt hàng ngày.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước về nghĩa và kết trị của từ

Văn bản luận án điểm lại lịch sử nghiên cứu lý thuyết ngữ nghĩa và kết trị theo hai bình diện: thế giới và Việt Nam.

Nghiên cứu ngữ nghĩa trên thế giới và tại Việt Nam

Về lịch sử hình thành ngữ nghĩa học, luận án ghi nhận công trình “Essai de Sémantique” (1877) của Michel Bréal là mốc khởi đầu xác lập ngữ nghĩa học như một bộ môn độc lập. Theo lược thuật từ Lê Quang Thiêm (công trình năm 1989), tiến trình này trải qua ba thời kỳ: tiền cấu trúc luận, cấu trúc luận và hậu cấu trúc luận. Về bản chất nghĩa của từ, Nguyễn Thiện Giáp (1998) khái quát hai khuynh hướng chính: coi nghĩa là bản thể (đối tượng, sự phản ánh) hoặc coi nghĩa là quan hệ.

Luận án điểm lại các mô hình biểu diễn nghĩa tiêu biểu: quan niệm tín hiệu ngôn ngữ hai mặt (khái niệm và hình ảnh âm thanh) của Ferdinand de Saussure; sơ đồ tam giác nghĩa của C.K. Ogden và I.A. Richards (1923); sơ đồ cải tiến tam giác nghĩa bổ sung nội dung liên hội của Stephen Ullmann (1962); cùng quan điểm coi khái niệm là nghĩa của John Lyons (1977). Về hiện tượng chuyển nghĩa, luận án lược thuật ba khuynh hướng: khuynh hướng logic học do H. Paul khởi xướng; khuynh hướng tâm lý học của W. Wundt, V. Henry, Murray; và khuynh hướng lịch sử của E. Wellander, Smart; bên cạnh các kiến giải về nguyên nhân chuyển nghĩa của J. Aitchison, V. Fromkin và John Lyons. Trong ngôn ngữ học tri nhận, nghiên cứu của George Lakoff và cộng sự mở ra hướng tiếp cận nghĩa và sự chuyển nghĩa thông qua ẩn dụ và hoán dụ ý niệm dựa trên các miền nguồn căn bản (cảm xúc, bộ phận cơ thể, không gian, ăn uống).

Tại Việt Nam, các công trình đặt nền móng và phát triển ngữ nghĩa học từ vựng được luận án điểm lại bao gồm: Đỗ Hữu Châu với “Cơ sở ngữ nghĩa học từ vựng” (1998) đề xuất mô hình hình tháp nghĩa không gian và phân định các thành phần nghĩa (biểu vật, biểu niệm, biểu thái); Nguyễn Thiện Giáp với các công trình năm 1998 và 2010 phân chia nghĩa sở chỉ, nghĩa sở biểu, nghĩa sở dụng, nghĩa kết cấu; Lê Quang Thiêm với “Tập bài giảng về Ngữ nghĩa học” tiếp cận cả nghĩa học từ vựng, ngữ pháp và ngữ dụng; Đỗ Việt Hùng (2001) làm rõ bình diện hệ thống và hoạt động của nghĩa. Về chuyển nghĩa, các công trình của Hoàng Phê, Hoàng Văn Hành, Nguyễn Đức Dân được điểm qua bên cạnh các nghiên cứu tri nhận: Nguyễn Đức Tồn và cộng sự (2008) nghiên cứu tâm lý ngôn ngữ học tộc người qua trường từ vựng động vật, thực vật, cơ thể; Lý Toàn Thắng (2002, 2005) nghiên cứu tri nhận không gian; Trần Văn Cơ (2007) coi từ đa nghĩa là phạm trù ý niệm; Nguyễn Văn Hiệp (2008, 2011) dịch công trình của John Lyons và khảo sát cơ chế nghiệm thân của các từ "ra", "vào".

Mối quan hệ giữa ngữ nghĩa và kết trị bắt đầu được chú ý qua các công trình: Nguyễn Mạnh Tiến (2010) khẳng định ý nghĩa chi phối kết trị động từ tiếng Việt; Bùi Thị Nga (2014) khảo sát vị từ kết nối; Phạm Thị Mỹ Việt (2015) khảo sát vị từ quá trình; Bùi Minh Toán và Lê Thị Lan Anh (2014) làm sáng tỏ mối liên hệ giữa các nét nghĩa từ vựng, ngữ pháp với số lượng và kiểu loại kết tố.

Nghiên cứu lí thuyết kết trị trên thế giới và tại Việt Nam

Thuật ngữ kết trị (valence) được L. Tesnière đề xuất trong “Các yếu tố của cú pháp cấu trúc”, coi động từ là hạt nhân tạo ra các vị trí hút diễn tố (actants) và chu tố (circonstants). Các nhà ngôn ngữ học tiếp tục phát triển lí thuyết này gồm: S.D. Kasnelson (phân biệt kết trị với khả năng kết hợp thông thường, nêu khái niệm "ô trống", kết trị nội dung và hình thức); N.A. Tjapkina (đồng nhất kết trị với toàn bộ quan hệ cú pháp tiềm năng); A.M. Mukhin (phân biệt kết trị bắt buộc và tự do); M.M. Stepanova (mở rộng kết trị sang mọi cấp độ ngôn ngữ, phân biệt kết trị chủ động/bị động, cú pháp/ngữ nghĩa/logic, tiềm năng/hiện thực hóa).

Tại Việt Nam, Cao Xuân Hạo (“Tiếng Việt sơ thảo ngữ pháp chức năng”, 2006) khẳng định vai trò của Tesnière trong việc đặt nền móng cho ngữ pháp chức năng. Nguyễn Văn Lộc (“Kết trị của động từ tiếng Việt”, 1995) định nghĩa kết trị là khả năng tạo ra các vị trí mở bắt buộc hoặc tự do, tập trung miêu tả kết tố chủ thể và đối thể. Nguyễn Thị Quy (1995) nghiên cứu diễn trị và nét nghĩa [+ tác động] của vị từ hành động. Đinh Văn Đức (2001, 2008) mở rộng khái niệm "ngữ trị" sang các từ loại khác như danh từ và tính từ, bao gồm hai giá trị: kết trị và diễn trị. Nguyễn Văn Hiệp (2009), Lâm Quang Đông (2008), Nguyễn Mạnh Tiến (2016) vận dụng kết trị vào phân tích cú pháp câu. Lê Thị Lan Anh vận dụng khảo sát vị từ quan hệ vị trí và danh từ "trăng"; Phạm Quang Trường, Vũ Thị Ngân, Nguyễn Quang Thuấn (2006) đối chiếu kết trị động từ Pháp – Việt; cùng các luận văn thạc sĩ của Nguyễn Thùy Dương (2011), Hoàng Thu Huyền (2011), Bùi Thị Nga (2014), Trần Minh Tuất (2014).

Tình hình nghiên cứu về nghĩa và kết trị của tính từ tiếng Việt

Văn bản điểm lại các nghiên cứu chuyên biệt về tính từ: Chu Bích Thu (1998, 2000) phân tích cấu trúc nghĩa của tính từ biểu thị mùi và vị; Nguyễn Thị Dự (2006) nghiên cứu tính từ không gian trên cơ sở tri nhận và so sánh Anh – Việt; Lê Xuân Bình (2012) nghiên cứu tính từ kích thước trong tiếng Nga và tiếng Việt; Nguyễn Quỳnh Thu (2013) khảo sát ngữ nghĩa và kết trị của nhóm tính từ chỉ mùi (81 từ) và vị (94 từ); Trần Ái Chin (2014) thống kê 359 tính từ chỉ màu sắc và khảo sát ba kiểu kết tố; Nguyễn Thị Huyền (2015) nghiên cứu cấu trúc nghĩa và ẩn dụ của từ ngữ chỉ mùi vị liên hệ tiếng Anh; Nguyễn Thị Hạnh Phương (2016) vận dụng lí thuyết nghiệm thân lý giải sự phát triển ngữ nghĩa của từ ngữ chỉ cảm giác.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Các công trình hiện có đã khảo sát một số nhóm tính từ riêng lẻ (không gian, kích thước, màu sắc, mùi, vị, cảm giác). Nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật – một nhóm từ có cấu trúc ngữ nghĩa đa dạng và tính chất hành chức biến hóa phức tạp – vẫn chưa được nghiên cứu một cách chuyên sâu, có hệ thống trên cả hai bình diện ngữ nghĩa và kết trị, đặc biệt là trong mối quan hệ giữa mô hình kết trị nghĩa gốc với sự biến đổi kết trị khi phát triển nghĩa theo góc nhìn tri nhận. Luận án lựa chọn giải quyết toàn diện khoảng trống này.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và các khái niệm sử dụng

Văn bản luận án xây dựng hệ thống cơ sở lý thuyết dựa trên sự tích hợp giữa ngữ nghĩa học cấu trúc luận, ngữ pháp chức năng và ngôn ngữ học tri nhận:

1. Bản chất nghĩa của từ: Tác giả tán thành quan điểm coi nghĩa của từ là một thực thể tinh thần (kế thừa Đỗ Hữu Châu, Đỗ Việt Hùng, Nguyễn Đức Tồn, Lê Quang Thiêm). Đó là sản phẩm nhận thức, sự hiểu biết cùng cảm xúc của người bản ngữ về sự vật, hiện tượng, thuộc tính, quan hệ được ngôn ngữ phản ánh. Cấu trúc nghĩa của từ gồm bốn thành phần:
   • Ý nghĩa biểu vật: Phản ánh sự vật, hiện tượng trong thực tế khách quan vào ngôn ngữ dưới dạng đại diện khái quát.
   • Ý nghĩa biểu niệm: Tập hợp các nét nghĩa chung và riêng, phản ánh mối liên hệ giữa từ với khái niệm nhằm khu biệt các sự vật, hiện tượng.
   • Ý nghĩa biểu thái: Phản ánh thái độ, cảm xúc, sự đánh giá chủ quan của người sử dụng đối với hiện thực.
   • Ý nghĩa ngữ pháp: Ý nghĩa khái quát chung cho toàn bộ một lớp từ, quy định khả năng kết hợp của từ trong câu.
2. Hiện tượng nhiều nghĩa và chuyển nghĩa: Bản chất của hiện tượng đa nghĩa là giải quyết mâu thuẫn giữa tính hữu hạn của vỏ ngữ âm với tính vô hạn của hiện thực khách quan. Luận án phân tích sự phát triển nghĩa dựa trên hai phương thức chuyển nghĩa từ vựng cơ bản:
   • Ẩn dụ: Chuyển đổi tên gọi dựa trên mối quan hệ tương đồng giữa các đối tượng khác phạm trù.
   • Hoán dụ: Chuyển đổi tên gọi dựa trên mối quan hệ tương cận, đi đôi với nhau trong thực tế giữa các đối tượng.
3. Các khái niệm ngôn ngữ học tri nhận:
   • Ý niệm (Concept) và ý niệm hóa (Conceptualization): Ý niệm là đơn vị tinh thần của ý thức, kết quả của hoạt động tri nhận; ý niệm hóa là quá trình tinh thần xuất phát từ tri giác cảm tính để tạo lập ý niệm.
   • Ẩn dụ ý niệm (Conceptual metaphor): Ánh xạ có hệ thống từ một miền nguồn (trải nghiệm cụ thể, trực quan) sang một miền đích (trừu tượng). Phân loại gồm ba dạng: ẩn dụ cấu trúc, ẩn dụ bản thể và ẩn dụ định hướng.
   • Hoán dụ ý niệm (Conceptual metonymy): Quá trình tri nhận trong đó một thực thể ý niệm đóng vai trò phương tiện cung cấp sự tiếp nhận tinh thần tới một thực thể khác trong cùng một miền hoặc cùng một mô hình tri nhận lý tưởng.
   • Phạm trù và phạm trù hóa (Categories & Categorization): Cơ chế nhận thức của tư duy cho phép tổ chức, phân loại các trải nghiệm và sự vật hiện tượng thành các phạm trù tri nhận dựa trên mô hình tri nhận và điển mẫu.
   • Miền (Domain), miền nguồn (Source domain), miền đích (Target domain): Không gian ý niệm bao gồm các thực thể, thuộc tính và mối quan hệ; cơ chế ánh xạ giữa miền nguồn và miền đích giải thích con đường phái sinh ngữ nghĩa của từ.
4. Lí thuyết kết trị trong ngữ pháp chức năng: Luận án định nghĩa: Kết trị là khả năng của từ kết hợp vào mình những thành tố cú pháp giúp hiện thực hóa đặc trưng ngữ nghĩa của từ.
   • Kết trị là khả năng kết hợp ngữ nghĩa tiềm tàng ở tầng sâu, khác với "khả năng kết hợp" đơn thuần ở bậc cấu tạo cụm từ chính phụ (vốn chỉ xét trật tự tuyến tính trước – sau mà không phản ánh bản chất chức năng cú pháp và ngữ nghĩa của câu).
   • Tham tố: Là các thành tố cú pháp hiện thực hóa đặc trưng ngữ nghĩa của từ trung tâm và đảm đương chức vụ ngữ pháp xác định trong câu.

Phương pháp nghiên cứu thực tế

Luận án áp dụng phương pháp miêu tả kết hợp với phân tích cú pháp cùng các thủ pháp ngôn ngữ học:

• Phương pháp miêu tả theo lí thuyết kết trị: Dùng để miêu tả đặc điểm ngữ nghĩa của TTCĐĐVL (phân tích nghĩa gốc và các hướng phát triển nghĩa), đồng thời miêu tả đặc điểm nội dung ngữ nghĩa và hình thức ngữ pháp của các tham tố tham gia mô hình kết trị.
• Phương pháp phân tích cú pháp: Nhằm giải mã các biểu thức ngôn ngữ ở bình diện cấu trúc hình thức, từ đó làm sáng tỏ mối quan hệ tương tác giữa kết trị cú pháp và các thành phần ngữ nghĩa.
• Thủ pháp thống kê, phân loại: Thống kê số lượng từ ngữ chỉ đặc điểm về lượng, phân loại các tiểu nhóm tính từ và phân loại các tham tố trong mô hình kết trị dựa trên dữ liệu ngữ liệu khảo sát.
• Thủ pháp mô hình hóa: Xây dựng mô hình ngữ nghĩa và mô hình kết trị của nhóm tính từ ở trạng thái tiềm năng hệ thống và trong hoạt động hành chức.
• Thủ pháp so sánh: So sánh đặc điểm ngữ nghĩa và mô hình kết trị giữa nghĩa gốc và nghĩa chuyển, cũng như so sánh sự hiện thực hóa của nhóm từ trong hai phong cách văn bản: VBKH và VBNT.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

Nguồn dữ liệu khảo sát được trích xuất từ 55 tài liệu thành văn thuộc hai phong cách:

• Văn bản khoa học (VBKH): Các giáo trình, tài liệu chuyên ngành khoa học tự nhiên và xã hội.
• Văn bản nghệ thuật (VBNT): Tác phẩm văn xuôi, truyện ngắn, tiểu thuyết của các tác giả Việt Nam.
• Dữ liệu bổ trợ: Các ngữ cảnh giao tiếp ngôn ngữ tự nhiên hàng ngày.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT

Chương 1 (từ trang 6 đến trang 48) hệ thống hóa toàn bộ lịch sử nghiên cứu và xác lập cơ sở phương pháp luận cho đề tài.

• Về tổng quan tài liệu: Luận án phân tích chi tiết các giai đoạn phát triển của ngữ nghĩa học từ Bréal, Saussure, Ogden & Richards đến Lyons và trường phái ngữ nghĩa học tri nhận; tổng kết các khuynh hướng nghiên cứu chuyển nghĩa (logic, tâm lý, lịch sử, văn hóa – tri nhận); điểm lại lịch sử lí thuyết kết trị từ Tesnière, Kasnelson, Mukhin, Stepanova đến việc ứng dụng tại Việt Nam qua các công trình của Cao Xuân Hạo, Nguyễn Văn Lộc, Đinh Văn Đức. Tác giả cũng tổng hợp các nghiên cứu chuyên sâu về ngữ nghĩa và kết trị của các nhóm tính từ tiếng Việt (mùi vị, màu sắc, không gian, kích thước, cảm giác) để khẳng định tính cấp thiết của việc nghiên cứu nhóm TTCĐĐVL.
• Về cơ sở lí thuyết: Chương này luận giải cặn kẽ bốn thành phần nghĩa của từ (biểu vật, biểu niệm, biểu thái, ngữ pháp); cơ chế chuyển nghĩa qua ẩn dụ và hoán dụ; các khái niệm bản lề của ngôn ngữ học tri nhận (ý niệm, ý niệm hóa, ba dạng ẩn dụ ý niệm, hoán dụ ý niệm, phạm trù hóa, miền nguồn và miền đích). Đồng thời, tác giả xác định bản chất của kết trị trong ngữ pháp chức năng, phân biệt kết trị với khả năng kết hợp cụm từ, và xác định khái niệm tham tố cùng cách phân loại tham tố trong mối quan hệ với vị từ trung tâm.

Chương 2: ĐẶC ĐIỂM NGỮ NGHĨA VÀ KẾT TRỊ CỦA NHÓM TÍNH TỪ CHỈ ĐẶC ĐIỂM VỀ LƯỢNG CỦA SỰ VẬT TRONG TIẾNG VIỆT KHI DÙNG VỚI NGHĨA GỐC

Chương 2 (từ trang 49 đến trang 95) tập trung nhận diện, phân loại và miêu tả ngữ nghĩa, kết trị của nhóm TTCĐĐVL ở tầng nghĩa gốc.

• Nhận diện và phân loại: Tác giả xây dựng quan niệm khoa học và thiết lập hệ thống tiêu chí nhận diện nhóm TTCĐĐVL của sự vật trong tiếng Việt; phân loại nhóm từ thành hai tiểu nhóm ngữ nghĩa chính:
  1. Nhóm tính từ định lượng sự vật;
  2. Nhóm tính từ biểu thị số lượng sự vật. Danh sách toàn bộ các tính từ thuộc phạm vi nghiên cứu được lập thành bảng thống kê chi tiết tại Bảng 2.1 (trang 59).
• Đặc điểm ngữ nghĩa ở nghĩa gốc: Luận án phân tích cấu trúc nghĩa biểu vật và nghĩa biểu niệm của từng tiểu nhóm tính từ khi gọi tên trực tiếp đặc điểm lượng của thực thể khách quan; xây dựng lược đồ khái quát tại Hình 2.1 – Sơ đồ ngữ nghĩa của nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật trong tiếng Việt khi dùng với nghĩa gốc (trang 68).
• Đặc điểm kết trị ở nghĩa gốc: Xác lập cấu trúc vị trí mở của nhóm tính từ khi làm vị ngữ trong câu, biểu diễn qua Hình 2.2 – Mô hình kết trị của nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật trong tiếng Việt khi dùng với nghĩa gốc (trang 71). Luận án miêu tả bản chất ngữ nghĩa và hình thức ngữ pháp của các tham tố đòi hỏi bắt buộc và mở rộng; tổng hợp định lượng tại Bảng 2.2 – Thống kê tham tố chỉ sự vật mang đặc điểm về lượng khi nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật dùng với nghĩa gốc (trang 76). Phân tích chi tiết quy luật hiện diện, ẩn tàng hoặc khuyết thiếu của các tham tố này trong cấu trúc câu tiếng Việt.

Chương 3: SỰ PHÁT TRIỂN NGỮ NGHĨA VÀ THAY ĐỔI KẾT TRỊ CỦA NHÓM TÍNH TỪ CHỈ ĐẶC ĐIỂM VỀ LƯỢNG CỦA SỰ VẬT TRONG TIẾNG VIỆT

Chương 3 (từ trang 96 đến trang 139) khảo sát động thái biến đổi ngữ nghĩa và ngữ pháp của nhóm từ khi hành chức trong các ngữ cảnh phái sinh.

• Sự phát triển ngữ nghĩa dưới góc độ tri nhận: Khái quát cơ chế ý niệm hóa và sự mở rộng ngữ nghĩa từ miền nguồn (lượng vật thể cụ thể) sang các miền đích trừu tượng (như mức độ, tính chất, trạng thái tâm lý, năng lực, quy mô hoạt động...) thông qua các mô hình ẩn dụ ý niệm và hoán dụ ý niệm. Các hướng chuyển nghĩa được tổng hợp trong Hình 3.1 – Sơ đồ các hướng phát triển ngữ nghĩa của nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật trong tiếng Việt (trang 114).
• Sự thay đổi kết trị tương ứng: Làm sáng tỏ quy luật ngữ nghĩa chi phối cú pháp: khi nghĩa của tính từ chuyển từ cụ thể sang trừu tượng, mô hình kết trị của chúng cũng biến đổi tương ứng. Tác giả xác lập Hình 3.2 – Mô hình kết trị của nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật trong tiếng Việt khi phát triển nghĩa (trang 115). Sự thay đổi bản chất của các tham tố (từ tham tố chỉ vật thể vật lý sang tham tố chỉ trạng thái, tính chất, hành động, sự kiện trừu tượng) được tổng hợp tại Bảng 3.1 – Thống kê tham tố chỉ sự vật mang đặc điểm khi nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lượng phát triển nghĩa (trang 120). Luận án phân tích sâu sự hiện thực hóa các tham tố này trong câu thuộc hai phong cách chức năng VBKH và VBNT, chỉ ra tính chi phối của phong cách văn bản đối với khả năng hiện diện của tham tố.

Danh mục bảng biểu và sơ đồ, mô hình trong văn bản

Hệ thống bảng biểu và sơ đồ được tác giả thống kê và xây dựng trong luận án bao gồm:

Ký hiệu	Tên gọi bảng biểu / sơ đồ, mô hình	Vị trí trang	Nội dung phản ánh trong luận án
Bảng 2.1	Danh sách tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật trong tiếng Việt	Trang 59	Thống kê danh sách đầy đủ các TTCĐĐVL được nhận diện và phân loại
Bảng 2.2	Thống kê tham tố chỉ sự vật mang đặc điểm về lượng khi nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật dùng với nghĩa gốc	Trang 76	Định lượng tần suất và đặc điểm của tham tố mang đặc điểm lượng ở nghĩa gốc
Bảng 3.1	Thống kê tham tố chỉ sự vật mang đặc điểm khi nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lượng phát triển nghĩa	Trang 120	Định lượng sự biến đổi về số lượng và đặc trưng của tham tố khi tính từ phát triển nghĩa chuyển
Hình 2.1	Sơ đồ ngữ nghĩa của nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật trong tiếng Việt khi dùng với nghĩa gốc	Trang 68	Biểu diễn cấu trúc ngữ nghĩa của các tiểu nhóm định lượng và số lượng ở nghĩa gốc
Hình 2.2	Mô hình kết trị của nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật trong tiếng Việt khi dùng với nghĩa gốc	Trang 71	Cấu trúc hóa các vị trí mở và quan hệ giữa tính từ hạt nhân với các tham tố gốc
Hình 3.1	Sơ đồ các hướng phát triển ngữ nghĩa của nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật trong tiếng Việt	Trang 114	Khái quát hóa các con đường ánh xạ ý niệm từ miền nguồn sang các miền đích
Hình 3.2	Mô hình kết trị của nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật trong tiếng Việt khi phát triển nghĩa	Trang 115	Biểu diễn sự biến đổi của khung kết trị và các vị trí tham tố mới trong câu

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lí luận

• Luận án là công trình nghiên cứu chuyên sâu, có hệ thống đầu tiên về ngữ nghĩa và kết trị của nhóm TTCĐĐVL của sự vật trong tiếng Việt.
• Nghiên cứu góp phần làm sáng tỏ mối quan hệ tương tác hai chiều giữa ngữ nghĩa và kết trị: khẳng định vai trò quy định của ngữ nghĩa đối với việc xác lập số lượng, đặc tính của tham tố và sự hiện thực hóa của chúng trong câu; đồng thời chứng minh cấu trúc kết trị là phương tiện bộc lộ các nét nghĩa bản chất của từ.
• Kết quả của luận án cung cấp thêm bằng chứng khoa học thực tế từ tiếng Việt khẳng định tính đúng đắn và hiệu quả của đường hướng nghiên cứu ngữ pháp hiện đại: nghiên cứu ngữ pháp gắn liền với ngữ nghĩa và chức năng.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Cung cấp nguồn tư liệu ngôn ngữ học và hệ thống miêu tả tường minh giúp người nghiên cứu cú pháp học và ngữ nghĩa học có cách nhìn đầy đủ hơn về bản chất ngữ pháp – ngữ nghĩa của từ loại tính từ tiếng Việt.
• Kết quả phân tích ngữ nghĩa (nghĩa gốc và các hướng phát triển nghĩa tri nhận) đóng góp thiết thực cho công tác từ điển học: hỗ trợ việc phân định các nét nghĩa, phân chia mục từ và giải thích nghĩa tính từ trong từ điển tiếng Việt một cách khoa học.
• Hỗ trợ công tác biên soạn giáo trình, tài liệu giảng dạy ngữ pháp và từ vựng tiếng Việt cho học sinh, sinh viên chuyên ngành Ngữ văn trong nước, cũng như công tác dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ cho người nước ngoài.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Kiến nghị vận dụng các mô hình kết trị và cấu trúc tham tố đã được luận án xác lập vào việc phân tích câu trong nhà trường phổ thông và đại học, thay thế dần lối phân tích thành phần câu thuần túy hình thức bằng phân tích cú pháp gắn liền với cấu trúc nghĩa.
• Đề xuất các nhà biên soạn từ điển vận dụng cơ chế ánh xạ miền của ngữ nghĩa học tri nhận và đặc tính tham tố kết trị để chuẩn hóa định nghĩa và cung cấp các câu ví dụ minh họa chuẩn mực cho các mục từ tính từ chỉ lượng.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài

Căn cứ theo phạm vi nghiên cứu và nguồn ngữ liệu mà văn bản trình bày, luận án có một số giới hạn:

• Phạm vi khảo sát ngữ liệu tập trung chủ yếu vào 55 nguồn văn bản thuộc hai phong cách chức năng là văn bản khoa học (VBKH) và văn bản nghệ thuật (VBNT) cùng giao tiếp thường nhật; chưa khảo sát mở rộng sang các phong cách chức năng khác như phong cách báo chí – công luận hay phong cách hành chính – công vụ.
• Đề tài tập trung chuyên biệt vào nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật, chưa bao quát toàn bộ các nhóm tính từ biểu thị lượng khác (như lượng của hoạt động, trạng thái) hoặc các lớp từ loại mang nghĩa lượng khác (như danh từ chỉ lượng, số từ, lượng từ).

Hướng nghiên cứu tiếp

• Mở rộng phạm vi khảo sát ngữ liệu sang các thể loại văn bản đa dạng hơn nhằm kiểm chứng sự hành chức của mô hình kết trị trong toàn bộ các phong cách ngôn ngữ tiếng Việt.
• Nghiên cứu đối chiếu đặc điểm ngữ nghĩa và mô hình kết trị của nhóm tính từ chỉ lượng trong tiếng Việt với các tính từ tương đương trong các ngôn ngữ khác (như tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Hán).
• Triển khai mở rộng lí thuyết kết trị và ngữ nghĩa học tri nhận sang khảo sát các nhóm tính từ biểu thị đặc điểm khác trong hệ thống từ loại tiếng Việt.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo hữu ích cho các nhóm đối tượng học thuật và ứng dụng sau:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên chuyên ngành Ngôn ngữ học và Sư phạm Ngữ văn: Bản luận án cung cấp phương pháp luận mẫu mực trong việc kết hợp lí thuyết kết trị của ngữ pháp chức năng với ngữ nghĩa học cấu trúc và ngữ nghĩa học tri nhận để giải quyết một lớp từ loại cụ thể.
• Giảng viên đại học giảng dạy các học phần Việt ngữ học: Chương 1 cung cấp tổng quan tài liệu phong phú và chuẩn xác về lịch sử ngữ nghĩa học và lí thuyết kết trị; Chương 2 và Chương 3 cung cấp ngữ liệu, bảng biểu và mô hình phục vụ trực tiếp cho các bài giảng về cú pháp học, ngữ pháp chức năng và ngữ nghĩa học tiếng Việt.
• Các nhà biên soạn từ điển học: Bảng 2.1 cùng phần miêu tả chi tiết nghĩa gốc và các hướng phát triển nghĩa trong Chương 2 và Chương 3 là cơ sở ngữ liệu tin cậy để biên soạn và chuẩn hóa định nghĩa cho các mục từ tính từ chỉ lượng.
• Giáo viên dạy tiếng Việt cho người nước ngoài: Hệ thống tham tố và các mô hình kết trị giúp người học nắm bắt được cấu trúc kết hợp chuẩn mực của tính từ tiếng Việt khi tạo câu, tránh các lỗi sai về ngữ pháp và kết hợp từ.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án định nghĩa "kết trị của từ" như thế nào và phân biệt kết trị với "khả năng kết hợp" ra sao?

Căn cứ theo văn bản, luận án quan niệm: Kết trị là khả năng của từ kết hợp vào mình những thành tố cú pháp giúp hiện thực hóa đặc trưng ngữ nghĩa của từ. Luận án phân biệt rõ:

• Kết trị: Là khả năng kết hợp ngữ nghĩa tiềm tàng ở tầng sâu, quy định trước chu cảnh cú pháp bằng cách đặt yêu cầu đối với các tham tố xung quanh để hiện thực hóa đặc trưng ngữ nghĩa và đồng thời đảm nhiệm một chức vụ cú pháp trong câu.
• Khả năng kết hợp: Là khả năng của từ trong việc tạo lập cụm từ chính phụ (theo quan hệ tuyến tính trước – sau, ví dụ phụ trước chỉ mức độ, phụ sau chỉ phạm vi). Các thành tố phụ trong cụm từ không nhất thiết phải hiện thực hóa đặc trưng ngữ nghĩa bản chất của từ trung tâm và không đảm nhận chức vụ ngữ pháp độc lập trong câu như các tham tố của kết trị.

2. Luận án dựa trên quan niệm nào về bản chất nghĩa của từ và phân chia cấu trúc nghĩa thành những thành phần nào?

Luận án tán thành nhóm quan niệm coi nghĩa của từ là một thực thể tinh thần (sự hiểu biết, tri thức và xúc cảm trong trí óc người bản ngữ khi tiếp xúc với hình thức âm thanh). Cấu trúc nghĩa của từ gồm bốn thành phần:

1. Ý nghĩa biểu vật: Phản ánh sự vật, hiện tượng trong thực tế vào ngôn ngữ ở dạng khái quát.
2. Ý nghĩa biểu niệm: Tập hợp các nét nghĩa khu biệt, phản ánh mối liên hệ với khái niệm.
3. Ý nghĩa biểu thái: Phản ánh thái độ, cảm xúc và sự đánh giá của người sử dụng.
4. Ý nghĩa ngữ pháp: Ý nghĩa khái quát chung cho toàn bộ lớp từ, quy định khả năng kết hợp ngữ pháp.

3. Ngữ nghĩa của nhóm TTCĐĐVL của sự vật khi dùng với nghĩa gốc được phân chia thành những tiểu nhóm nào?

Trong Chương 2, luận án phân chia nhóm TTCĐĐVL của sự vật khi dùng với nghĩa gốc thành hai tiểu nhóm ngữ nghĩa chính:

1. Tiểu nhóm tính từ định lượng sự vật;
2. Tiểu nhóm tính từ biểu thị số lượng sự vật. Toàn bộ danh sách từ được tập hợp tại Bảng 2.1 (trang 59) và cấu trúc nghĩa được mô hình hóa qua Hình 2.1 (trang 68).

4. Luận án vận dụng những khái niệm cơ bản nào của ngôn ngữ học tri nhận để giải thích sự phát triển ngữ nghĩa của tính từ?

Để giải quyết sự phát triển ngữ nghĩa trong Chương 3, luận án vận dụng các khái niệm nền tảng:

• Ý niệm và ý niệm hóa;
• Ẩn dụ ý niệm: Phóng chiếu từ miền nguồn sang miền đích (gồm ba dạng: ẩn dụ cấu trúc, ẩn dụ bản thể, ẩn dụ định hướng);
• Hoán dụ ý niệm: Quá trình tri nhận giữa các thực thể trong cùng một miền ý niệm;
• Phạm trù và phạm trù hóa: Dựa trên mô hình tri nhận và điển mẫu;
• Miền, miền nguồn và miền đích: Cơ chế ánh xạ các đặc trưng từ miền nguồn vật thể cụ thể sang các miền đích trừu tượng.

5. Nguồn ngữ liệu thực tế của luận án được khảo sát từ những phạm vi nào?

Luận án khảo sát nguồn ngữ liệu thực tế từ 55 tài liệu thuộc hai phong cách ngôn ngữ có tần số xuất hiện nhóm tính từ cao và mang đặc thù phong cách rõ rệt:

• Văn bản khoa học (VBKH);
• Văn bản nghệ thuật (VBNT); Cùng các dữ liệu ngôn ngữ được ghi nhận trực tiếp từ hoạt động giao tiếp tự nhiên hàng ngày của người Việt.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thị Thanh Hương là công trình nghiên cứu chuyên sâu về nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật trong tiếng Việt trên bình diện ngữ nghĩa và kết trị. Bằng việc kết hợp lí thuyết kết trị trong ngữ pháp chức năng với ngữ nghĩa học cấu trúc và ngữ nghĩa học tri nhận, tác giả đã làm rõ cấu trúc ngữ nghĩa và mô hình kết trị của nhóm tính từ này ở nghĩa gốc, đồng thời chỉ ra quy luật biến đổi kết trị khi từ phát triển nghĩa chuyển. Dựa trên 55 nguồn ngữ liệu khoa học, nghệ thuật và giao tiếp thực tế, luận án khẳng định mối quan hệ biện chứng giữa ngữ nghĩa và cú pháp, cung cấp những đóng góp có giá trị lý luận và ứng dụng thiết thực cho từ điển học cũng như công tác giảng dạy tiếng Việt.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT Ngữ nghĩa và kết trị của từ là một trong những vấn đề cần được quan tâm khi nghiên cứu ngôn ngữ. Cho đến nay, đã có rất nhiều công trình đề cập đến nội dung này theo các góc độ khác nhau. Vì vậy, trong chương này, luận án điểm lại một số công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài, từ đó xác định cơ sở lí luận có tính đường hướng cho đề tài. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1.

Tình hình nghiên cứu về nghĩa và kết trị của từ Vấn đề ngữ nghĩa từ xưa cho đến nay luôn được các nhà nghiên cứu ngôn ngữ học đặc biệt quan tâm. Hầu như, các công trình nghiên cứu ngôn ngữ nào cũng đề cập đến nghĩa ở một mức độ nhất định. Trong phần này, chúng tôi chỉ điểm lại một cách sơ lược nhất về vấn đề nghiên cứu ngữ nghĩa trên thế giới và ở Việt Nam. Tình hình nghiên cứu về nghĩa của từ a.

Những nghiên cứu trên thế giới Ngữ nghĩa học với tư cách là một bộ môn độc lập hình thành vào khoảng cuối thế kỉ XIX và được đánh dấu bằng công trình “Essai de Sémantique” (1877) của Michel Bréal. Ông được xem là người đi tiên phong trong nghiên cứu khoa học ngữ nghĩa. Dù công trình của M. Bréal ra đời sau, nhưng được đánh giá là công trình “đầu tiên xác lập ngữ nghĩa học như một bộ môn khoa học nhân văn.7] Trong công trình nghiên cứu [82], Lê Quang Thiêm đã khái lược rất rõ ba thời kì phát triển trong tiến trình ngữ nghĩa học.

Đó là thời kì tiền cấu trúc luận, thời kì cấu trúc luận và thời kì hậu cấu trúc luận. Mỗi thời kì đều được đánh dấu bằng các công trình nghiên cứu gắn liền với tên tuổi của các nhà khoa học. luan an 7 Vấn đề quan tâm đầu tiên của các nhà ngôn ngữ học là khái niệm nghĩa của từ. Bởi đây là một trong những khái niệm quan trọng nhất của ngôn ngữ học nên các nhà nghiên cứu đã đưa ra nhiều cách giải thích khác nhau.

Nguyễn Thiện Giáp [35] đã chỉ ra tám quan niệm về nghĩa trên thế giới. Nhìn chung, các ý kiến bàn về nghĩa của từ nổi lên hai khuynh hướng: “1) Cho nghĩa của từ là một bản thể nào đó (đối tượng, khái niệm, sự phản ánh…). 2) Cho nghĩa của từ là một quan hệ nào đó (quan hệ của từ với đối tượng, hoặc quan hệ của từ với khái niệm)”. [dẫn theo 35, tr.

31] Nghĩa của từ là nhân tố chi phối khả năng kết hợp của từ (khả năng phóng chiếu của từ), trong trường hợp vị từ đóng vai trò vị ngữ của câu thì nghĩa của từ chi phối đến các tham tố cùng vị ngữ tạo thành câu trọn vẹn, tức thể hiện kết trị của vị từ. Về các thành phần nghĩa của từ, các nhà ngôn ngữ đã đưa ra những kiến giải khác nhau bằng sơ đồ tam giác nghĩa và các nhân tố hình thành ý nghĩa của từ. Người đầu tiên phải kể đến là F. Ông quan niệm về bản chất của tín hiệu ngôn ngữ như sau: “Tín hiệu ngôn ngữ kết liền thành một không phải một sự vật với một tên gọi mà là một khái niệm với một hình ảnh âm thanh.

Hình ảnh này không phải là cái âm vật chất, một vật thuần túy vật lí, mà là dấu vết tâm lý của cái âm đó, là cái biểu tượng mà các giác quan của ta cung cấp cho ta về cái âm đó”.de Saussure tín hiệu ngôn ngữ là một thực thể tâm lý có hai mặt: khái niệm và hình ảnh âm thanh, giữa chúng luôn có mối quan hệ gắn bó khăng khít với nhau. Đây là bước tiến lớn trong nhận thức về nghĩa của tín hiệu – từ. Làm rõ hơn một bước, C. Richards (1923) đã đề xuất một sơ đồ gọi là “tam giác nghĩa”.

Trong đó, một đỉnh là biểu hiệu, một đỉnh là tư duy và một đỉnh là sở chỉ, giữa chúng luôn có mối quan hệ lẫn nhau. “Quan hệ giữa biểu hiệu và tư duy là quan hệ biểu trưng; quan hệ giữa tư duy hay sự quy chiếu với sở chỉ là quan hệ quy chiếu; quan hệ giữa biểu hiệu với sở chỉ là quan luan an 8 hệ thay thế tên gọi”. [dẫn theo 35, tr.37] Cũng bàn tới vấn đề này, G. Ullmann (1962) cũng đưa ra sơ đồ cải tiến tam giác nghĩa và giải thích mối quan hệ giữa các thành tố của nghĩa.

Các nhà nghiên cứu đã chỉ ra ba nhân tố nghĩa và thay đổi một số thuật ngữ. Đáng chú ý là các tác giả đưa thêm khái niệm nội dung liên hội như một loại nghĩa của tín hiệu từ. Theo quan niệm truyền thống, John Lyons (1977) coi “khái niệm là nghĩa của từ”. Ông đã cải tiến sơ đồ tam giác nghĩa và giải thích: “Hình thức của từ có thể nói là “biểu nghĩa” cho cả “khái niệm’ mà các “sự vật” được gộp vào đó (bằng sự “trừu tượng” khỏi các đặc tính “ngẫu nhiên” của chúng) và cả bản thân các “sự vật” đó nữa”.

[dẫn theo 35, tr.38] Lúc này, cái quy chiếu không còn được xem là nghĩa nữa mà nghĩa là nội dung khái niệm, là nội dung liên hội và nghĩa biểu thị. Bên cạnh các tác giả với những công trình nghiên cứu trên, trong ngữ nghĩa học thế giới, chúng ta còn gặp nhiều quan niệm với các khuynh hướng khác nhau như: Kurt baldinger, V. Stepanov… Về hiện tượng chuyển nghĩa của từ cũng được các nhà nghiên cứu bàn tới với những khuynh hướng nghiên cứu khác nhau. Có thể kể đến ba khuynh hướng chính trên thế giới như sau: (1) Khuynh hướng nghiên cứu theo nghiên cứu theo lôgic học mà Paul là người khởi xướng.

Những quan niệm của ông được thể hiện qua bảng phân loại logic học các hiện tượng chuyển nghĩa, trong đó chú ý đến so sánh nội dung khái niệm trước và sau khi biến đổi, đồng thời nêu lên mối quan hệ logic giữa chúng. (2) Khuynh hướng nghiên cứu theo tâm lý học mà đại diện là Wundt, Henry, Murray…. Khuynh hướng này giải thích hiện tượng chuyển nghĩa căn cứ vào đặc trưng tâm lý với phương châm việc nghiên cứu chuyển nghĩa cuối cùng phải vĩnh viễn quy thành nghiên cứu tâm lý. (3) Khuynh hướng nghiên cứu theo lịch sử đứng đầu là Wellander, Smart….

Họ nghiên cứu đã quan niệm sự chuyển hóa ý nghĩa là một quá trình lịch sử và chỉ luan an 9 trưởng thành một cách vừa ý khi được chứng thực trong quá trình thực tế. Bên cạnh đó, các nhà nghiên cứu cũng đã cố gắng tập hợp và hệ thống hóa những nguyên nhân có ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp đến sự chuyển nghĩa trong ngôn ngữ. Aitchison và một số nhà ngôn ngữ cùng quan điểm cho rằng: Sự chuyển nghĩa trong tiếng Anh do đặc điểm thuộc về bản chất của ngôn ngữ và tâm lí của người sử dụng, yếu tố xã hội. Ngược lại, Fromkin và một số tác giả khác cho rằng: Nguyên nhân của sự chuyển nghĩa là do sự tái cấu trúc ngôn ngữ trong quá trình học tiếng của trẻ và sự thay đổi tâm lý của người học qua nhiều thế hệ khác nhau.

Không đồng quan điểm với các tác giả trên, Lyons cho rằng: Sự thay đổi xã hội là nguyên nhân chủ yếu của thay đổi ngôn ngữ. Khi ngôn ngữ học tri nhận ra đời và phát triển mạnh mẽ đặc biệt là ngữ nghĩa học tri nhận với những tên tuổi như: G. thì vấn đề nghĩa cũng như sự chuyển nghĩa của ngôn ngữ sẽ là mảnh đất còn nhiều điều cần khám phá. Dưới góc nhìn của tri nhận, nghĩa của từ và sự chuyển nghĩa của từ chủ yếu được đề cập thông qua việc nghiên cứu các ẩn dụ và hoán dụ ý niệm dựa trên những miền nguồn hết sức cơ bản như: miền cảm xúc, miền bộ phận cơ thể người, miền không gian, miền ăn uống….

Qua quá trình chuyển nghĩa, các nhà nghiên cứu ngôn ngữ học tri nhận cũng nhận thấy ẩn dụ ý niệm là cách thức tư duy, hé lộ cho biết cách nghĩ và văn hóa dân tộc. Những nghiên cứu ở Việt Nam Ở Việt Nam, so với nghiên cứu ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp thì ngữ nghĩa học, đặc biệt nghĩa học ngữ pháp (grammatical semantics) là một chuyên ngành chưa có chiều dày. Sự xuất hiện ban đầu của ngữ nghĩa học gắn liền với từ vựng học. Vì vậy, những tri thức ban đầu của ngữ nghĩa học chủ yếu được đề cập trong những giáo trình cơ sở từ vựng học.

Nhìn chung, các nhà nghiên cứu đã quan tâm đến bản chất ý nghĩa từ vựng, các kiểu ý nghĩa từ vựng, các quan hệ nghĩa, hiện tượng chuyển nghĩa … luan an 10 Năm 1998, cuốn Cơ sở ngữ nghĩa học từ vựng của Đỗ Hữu Châu ra đời. Lần đầu tiên ở Việt Nam, các vấn đề lí thuyết ngữ nghĩa học được giới thiệu. Có thể nói, Đỗ Hữu Châu là người nghiên cứu sớm nhất và có nhiều công trình về lí thuyết nghĩa của từ. Chính ông đã góp phần xây dựng cơ sở nền tảng cho ngữ nghĩa học từ vựng tiếng Việt.

Theo ông, “Nghĩa của từ là hợp điểm, là kết quả của những nhân tố và tác động giữa những nhân tố tạo nên nghĩa. Trong số những nhân tố đó, có những nhân tố ngoài ngôn ngữ và có những nhân tố nằm trong ngôn ngữ”.98] Quan niệm này của Đỗ Hữu Châu không chỉ dừng lại ở việc đưa ra khái niệm nghĩa của từ mà còn bàn tới các thành phần ý nghĩa của từ. Tác giả đã xác định các nhân tố ngoài ngôn ngữ là (1) sự vật, hiện tượng của thế giới khách quan, có thể thuộc thế giới nội tâm, có thể thuộc thế giới ảo tưởng; (2) sự hiểu biết của con người về nhân tố thứ (1), và (3) nhân tố lịch sử xã hội (mỗi thời đại và các tập thể xã hội khác nhau cũng ảnh hưởng đến nghĩa của từ, khiến cho mỗi từ có thể có những vẻ nghĩa riêng). Còn các nhân tố thuộc ngôn ngữ là: (1) toàn bộ hệ thống ngôn ngữ với những quan hệ giữa chúng; (2) chức năng tín hiệu học của từ.

Tác giả thay tam giác nghĩa hình học phẳng bằng hình tháp nghĩa hình học không gian như sau: Từ-trừu tượng Người Tư dùng Chức năng tín duy hiệu Sự vật Hệ thống ngôn ngữ Sơ đồ hình tháp nghĩa [17, tr.101] luan an 11 Theo sơ đồ này thì đỉnh cao nhất của tháp là từ (trừu tượng) với hai thành phần là hình thức và ý nghĩa. Ở mỗi đỉnh của đáy là từng nhân tố góp phần làm thành ý nghĩa, gồm: sự vật, hiện tượng, sự hiểu biết của tư duy; nhân tố người sử dụng; các chức năng tín hiệu học; cấu trúc của ngôn ngữ.