Luận án tiến sĩ về ngôn ngữ học hệ thống ngữ âm tiếng Việt của Việt Kiều ở Mukdahan, Thái Lan

Khám phá luận án tiến sĩ về hệ thống ngữ âm tiếng Việt của Việt kiều tại Mukdahan, Thái Lan, với những phân tích sâu sắc và ứng dụng thực tiễn.

• Tác giả: Phatcharaphong Phubetpeerawat
• Người hướng dẫn: GS. Mai Ngọc Chừ
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh - đối chiếu
• Đề tài: Hệ thống ngữ âm tiếng Việt của Việt kiều tại Mukdahan, Thái Lan
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Đối tượng nghiên cứu
• 0.2. Mục đích nghiên cứu
• 0.3. Phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Nhiệm vụ của nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA LUẬN ÁN
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu về ngữ âm tiếng Việt
• 1.2. Tình hình nghiên cứu về ngữ âm tiếng Việt ở Việt Nam
• 1.3. Tình hình nghiên cứu ở Thái Lan về ngữ âm tiếng Việt của Việt kiều Thái Lan
• 1.4. Cơ sở lý thuyết của luận án
• 1.4.1. Cơ sở lý thuyết về phương ngữ và nghiên cứu phương ngữ
• 1.4.2. Cơ sở lý thuyết về cộng đồng song ngữ và tiếp xúc ngôn ngữ
• 1.4.3. Cơ sở lý thuyết về ngữ âm tiếng Việt
• 1.4.4. Cơ sở lý thuyết trong phân tích ngữ âm học khí cụ
• 2. HỆ THỐNG PHỤ ÂM ĐẦU TRONG TIẾNG VIỆT CỦA VIỆT KIỂU Ở MUKDAHAN
• 2.1. Miêu tả phụ âm đầu tiếng Việt của Việt kiều ở tỉnh Mukdahan, Thái Lan
• 2.2. Các phụ âm môi
• 2.3. Các phụ âm rang - Thôi
• 2.4. Các phụ âm đầu lưỡi bẹt
• 2.5. Các phụ âm đầu lưỡi quặt
• 2.6. Các phụ âm mặt
• 2.7. Các phụ âm gốc lưỡi
• 2.8. Các phụ âm thanh hầu
• 2.9. Đối chiếu phụ âm đầu tiếng Việt của Việt kiều ở Mukdahan với phụ âm đầu tiếng Việt trong phương ngữ Trung ở Việt Nam
• 2.9.1. Những điểm tương đồng giữa các phụ âm đầu tiếng Việt ở Mukdahan với các phụ âm đầu trong phương ngữ Trung
• 2.9.2. Những điểm khác biệt giữa các phụ âm đầu tiếng Việt ở Mukdahan với các phụ âm đầu trong phương ngữ Trung
• 2.10. Đối chiếu phụ âm đầu tiếng Việt của Việt kiều ở Mukdahan với phụ âm đầu tiếng Việt trong phương ngữ Bắc ở Việt Nam
• 2.10.1. Những điểm tương đồng giữa các phụ âm đầu tiếng Việt ở Mukdahan với các phụ âm đầu trong phương ngữ Bắc
• 2.10.2. Những điểm khác biệt giữa các phụ âm đầu tiếng Việt ở Mukdahan với các phụ âm đầu trong phương ngữ Bắc
• 2.11. Những cặp/nhóm biến thể phụ âm đầu trong nội bộ tiếng Việt của Việt kiều ở Mukdahan
• 3. KẾT PHẦN VẦN TRONG TIẾNG VIỆT CỦA VIỆT KIỂU Ở MUKDAHAN
• 3.1. Miêu tả phần vần trong tiếng Việt của Việt kiều ở tỉnh Mukdahan, Thái Lan
• 3.2. Miêu tả hệ thống vần
• 3.3. Đối chiếu hệ thống vần trong tiếng Việt của Việt kiều ở Mukdahan với hệ thống vần trong phương ngữ Trung ở Việt Nam
• 3.3.1. Những điểm tương đồng giữa vần trong tiếng Việt ở Mukdahan với vần trong phương ngữ Trung
• 3.3.2. Những điểm khác biệt giữa vần trong tiếng Việt ở Mukdahan với vần trong phương ngữ Trung
• 3.4. Đối chiếu hệ thống vần trong tiếng Việt của Việt kiều ở Mukdahan với hệ thống vần trong phương ngữ Bắc ở Việt Nam
• 3.4.1. Những điểm tương đồng giữa vần trong tiếng Việt ở Mukdahan với vần trong phương ngữ Bắc
• 3.4.2. Những điểm khác biệt giữa phần vần trong tiếng Việt ở Mukdahan với phần vần trong phương ngữ Bắc
• 4. THANH ĐIỆU TRONG TIẾNG VIỆT CỦA VIỆT KIỂU Ở MUKDAHAN
• 4.1. Miêu tả thanh điệu tiếng Việt của Việt kiều ở tỉnh Mukdahan, Thái Lan
• 4.2. Hệ thống thanh điệu tiếng Việt của nghiệm viên nhóm I
• 4.3. Hệ thống thanh điệu tiếng Việt của nghiệm viên nhóm II
• 4.4. Hệ thống thanh điệu tiếng Việt của nghiệm viên nhóm III
• 4.5. Hệ thống thanh điệu trong tiếng Việt của nghiệm viên nhóm IV
• 4.6. Mô hình chung của hệ thống thanh điệu tiếng Việt ở Mukdahan
• 4.7. Đối chiếu thanh điệu tiếng Việt của Việt kiều ở Mukdahan với thanh điệu trong phương ngữ Trung ở Việt Nam
• 4.7.1. Những điểm tương đồng giữa thanh điệu tiếng Việt ở Mukdahan với thanh điệu trong phương ngữ Trung
• 4.7.2. Những điểm khác biệt giữa thanh điệu tiếng Việt ở Mukdahan với thanh điệu trong phương ngữ Trung
• 4.8. Đối chiếu thanh điệu tiếng Việt của Việt kiều ở Mukdahan với thanh điệu trong phương ngữ Bắc ở Việt Nam
• 4.8.1. Những điểm tương đồng giữa thanh điệu tiếng Việt ở Mukdahan với thanh điệu trong phương ngữ Bắc
• 4.8.2. Những điểm khác biệt giữa thanh điệu tiếng Việt ở Mukdahan với thanh điệu trong phương ngữ Bắc
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu ngôn ngữ học hệ thống ngữ âm tiếng Việt

Nghiên cứu ngôn ngữ học hệ thống ngữ âm tiếng Việt của Việt Kiều tại Mukdahan, Thái Lan là một lĩnh vực quan trọng trong việc hiểu rõ sự phát triển và biến đổi của ngôn ngữ trong cộng đồng người Việt ở nước ngoài. Nghiên cứu này không chỉ giúp bảo tồn văn hóa ngôn ngữ mà còn góp phần vào việc phát triển chính sách ngôn ngữ của Chính phủ Thái Lan. Hệ thống ngữ âm tiếng Việt tại Mukdahan mang trong mình những đặc điểm riêng biệt, phản ánh sự giao thoa văn hóa và ngôn ngữ giữa Việt Nam và Thái Lan.

1.1. Đối tượng nghiên cứu và mục đích của luận án

Đối tượng nghiên cứu của luận án này là ngữ âm, âm vị học tiếng Việt của cộng đồng Việt kiều ở tỉnh Mukdahan. Mục đích chính là làm rõ thực trạng cấu trúc ngữ âm, âm vị học tiếng Việt của Việt kiều tại đây, đồng thời so sánh với hệ thống ngữ âm trong phương ngữ Trung và Bắc ở Việt Nam.

1.2. Tình hình nghiên cứu ngữ âm tiếng Việt tại Mukdahan

Tình hình nghiên cứu ngữ âm tiếng Việt tại Mukdahan đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm. Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng tiếng Việt của Việt kiều tại đây có nhiều điểm tương đồng và khác biệt so với tiếng Việt gốc ở quê hương, đặc biệt là về hệ thống phụ âm, vần và thanh điệu.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu ngữ âm tiếng Việt

Nghiên cứu ngữ âm tiếng Việt của Việt Kiều tại Mukdahan đối mặt với nhiều thách thức. Một trong những vấn đề chính là sự biến đổi ngôn ngữ do ảnh hưởng của ngôn ngữ địa phương và sự tiếp xúc văn hóa. Điều này dẫn đến việc khó khăn trong việc xác định các đặc điểm ngữ âm chính xác của tiếng Việt trong cộng đồng này.

2.1. Sự biến đổi ngữ âm do tiếp xúc ngôn ngữ

Sự tiếp xúc với ngôn ngữ Thái Lan và các ngôn ngữ dân tộc thiểu số khác đã tạo ra những biến đổi trong ngữ âm tiếng Việt của Việt kiều. Những biến đổi này không chỉ ảnh hưởng đến cách phát âm mà còn đến cấu trúc ngữ âm của tiếng Việt tại Mukdahan.

2.2. Khó khăn trong việc thu thập dữ liệu ngữ liệu

Việc thu thập dữ liệu ngữ liệu từ cộng đồng Việt kiều tại Mukdahan gặp nhiều khó khăn do sự khác biệt về văn hóa và ngôn ngữ. Nhiều người không quen với việc ghi âm và phân tích ngữ âm, dẫn đến việc thiếu hụt dữ liệu chính xác cho nghiên cứu.

III. Phương pháp nghiên cứu hệ thống ngữ âm tiếng Việt

Phương pháp nghiên cứu được áp dụng trong luận án này bao gồm việc thu thập dữ liệu qua ghi âm và phân tích ngữ âm theo cảm thụ thính giác. Các phương pháp này giúp làm rõ cấu trúc ngữ âm của tiếng Việt trong cộng đồng Việt kiều tại Mukdahan.

3.1. Phương pháp ghi âm và phân tích ngữ âm

Sử dụng máy ghi âm chất lượng cao để thu thập dữ liệu từ các nghiệm viên là Việt kiều tại Mukdahan. Dữ liệu thu thập được sẽ được phân tích để xác định các đặc điểm ngữ âm chính của tiếng Việt trong cộng đồng này.

3.2. Phân tích cảm thụ thính giác trong nghiên cứu

Phân tích cảm thụ thính giác là một phương pháp quan trọng trong nghiên cứu ngữ âm. Phương pháp này giúp nhận diện và mô tả các đặc điểm âm thanh của tiếng Việt, từ đó làm rõ sự khác biệt và tương đồng với các phương ngữ khác.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy hệ thống ngữ âm tiếng Việt của Việt kiều tại Mukdahan có nhiều đặc điểm độc đáo. Những đặc điểm này không chỉ phản ánh sự giao thoa văn hóa mà còn có thể được ứng dụng trong việc phát triển chương trình giảng dạy tiếng Việt cho cộng đồng Việt kiều.

4.1. Đặc điểm ngữ âm nổi bật của tiếng Việt tại Mukdahan

Hệ thống phụ âm, vần và thanh điệu của tiếng Việt tại Mukdahan có nhiều điểm khác biệt so với tiếng Việt gốc. Những đặc điểm này bao gồm sự thay đổi trong cách phát âm và cấu trúc âm vị, tạo nên một phương ngữ độc đáo.

4.2. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào giáo dục

Kết quả nghiên cứu có thể được ứng dụng trong việc xây dựng chương trình giảng dạy tiếng Việt cho cộng đồng Việt kiều tại Mukdahan. Việc hiểu rõ hệ thống ngữ âm sẽ giúp cải thiện chất lượng dạy và học tiếng Việt trong cộng đồng này.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của nghiên cứu

Nghiên cứu ngôn ngữ học hệ thống ngữ âm tiếng Việt của Việt kiều tại Mukdahan mở ra nhiều triển vọng cho các nghiên cứu tiếp theo. Việc hiểu rõ sự biến đổi ngôn ngữ trong cộng đồng này không chỉ giúp bảo tồn văn hóa mà còn góp phần vào việc phát triển chính sách ngôn ngữ hiệu quả.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu ngôn ngữ học

Nghiên cứu ngôn ngữ học không chỉ giúp bảo tồn văn hóa mà còn tạo ra cơ hội cho việc phát triển ngôn ngữ trong cộng đồng. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay.

5.2. Triển vọng nghiên cứu trong tương lai

Triển vọng nghiên cứu trong tương lai có thể mở rộng ra các cộng đồng Việt kiều khác tại Thái Lan và các nước khác. Việc nghiên cứu sâu hơn về ngôn ngữ và văn hóa sẽ giúp làm phong phú thêm kho tàng ngôn ngữ Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh - đối chiếu (Mã số: 62 22 02 41) của nghiên cứu sinh Phatcharaphong Phubetpeerawat với đề tài "Hệ thống ngữ âm tiếng Việt của Việt kiều ở tỉnh Mukdahan, Thái Lan" là một công trình tiên phong trong việc khảo sát diện mạo ngữ âm học của cộng đồng người Việt hải ngoại tại vùng Đông Bắc Thái Lan. Được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Vũ Đức Nghiệu và TS. Nguyễn Ngọc Bình tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội, công trình đặt trong bối cảnh lịch sử di cư đặc thù vào những năm 1945–1946, khi các làn sóng người Việt từ khu vực Bắc Trung Bộ (chủ yếu là Quảng Bình, Quảng Trị và Thừa Thiên Huế) sang Savannakhet (Lào) rồi vượt sông Mê Kông sang định cư tại Mukdahan. Hiện nay, cộng đồng này có quy mô khoảng 800 hộ gia đình với hơn 5.000 nhân khẩu, chiếm tới 70–80% thị phần thương mại tại thị xã Muang Mukdahan.

Khoảng trống học thuật (research gap) mà luận án giải quyết xuất phát từ thực tế: các nghiên cứu trước đây tại Thái Lan như Sujika Phuget (1996) ở Sa-kaeo, Woraya Som-Indra (2003) ở Nakhon Phanom hay Songgot Paanchiangwong (2012) ở Udonthani chủ yếu dừng lại ở mô tả thính giác cảm thụ đơn thuần hoặc chỉ phân tích một phân hệ ngữ âm riêng lẻ, thiếu vắng sự kết hợp đo đạc bằng khí cụ âm học thực nghiệm đa thế hệ. Luận án đặt ra hai câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. Cấu trúc hệ thống ngữ âm tiếng Việt (gồm phụ âm đầu, vần và thanh điệu) của Việt kiều tại Mukdahan đang tồn tại với những đặc trưng âm học cụ thể nào?
2. Mức độ bảo lưu và biến đổi của hệ thống này thể hiện ra sao khi đối chiếu với phương ngữ gốc (phương ngữ Trung) và chuẩn ngữ âm tiếng Việt đại diện bởi phương ngữ Bắc?

Các giả thuyết nghiên cứu được xác lập:

• Giả thuyết 1 (H1): Tiếng Việt tại Mukdahan bảo lưu vững chắc các nét ngữ âm cổ của phương ngữ Bình Trị Thiên ở thế hệ cao tuổi nhưng chịu sự xói mòn và tái cấu trúc âm vị học rõ rệt ở thế hệ trẻ do tiếp xúc với tiếng Thái chuẩn và tiếng Thái Isan.
• Giả thuyết 2 (H2): Sự suy giảm các chỉ số âm học đặc trưng (chất giọng kẹt thanh, tắc thanh môn, sự phân biệt phụ âm quặt lưỡi) diễn ra theo tiến trình đứt gãy thế hệ.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp lý thuyết tiếp xúc ngôn ngữ (Language Contact Theory) của Uriel Weinreich (1968), lý thuyết phương ngữ học xã hội (Socio-dialectology) của William Labov, cùng mô hình cấu trúc âm tiết tiếng Việt của Đoàn Thiện Thuật (2016). Khảo sát được thực hiện trên mẫu 16 nghiệm viên (8 nam, 8 nữ) đại diện cho 4 thế hệ, xử lý dữ liệu từ bảng từ chuẩn gồm 463 âm tiết qua 1.389 lượt phát âm/nghiệm viên (tổng cộng 22.224 âm tiết khảo sát), tạo nên bộ cứ liệu thực nghiệm quy mô và chuẩn xác bậc nhất về tiếng Việt tại Thái Lan.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu cho thấy nghiên cứu phương ngữ tiếng Việt trong nước đã đạt nhiều thành tựu lớn. Hoàng Thị Châu (2008) trong Phương ngữ học tiếng Việt đã xác lập hệ thống phân loại ba vùng phương ngữ (Bắc, Trung, Nam), khẳng định phương ngữ Trung bảo lưu nhiều nét cổ xưa từ thế kỷ XV–XVII. Tác giả chỉ ra rằng: “Phụ âm /p'/ là một âm vị cổ xưa trong tiếng Việt được người dân vùng Nghệ Tĩnh và Bình Trị Thiên lưu giữ nhưng thế hệ mới có xu hướng phát âm biến thành âm /f/” [4, tr. 21]. Công trình chuyên sâu của Võ Xuân Trang (1997) về Phương ngữ Bình Trị Thiên đã nhận diện 19 phụ âm đầu (với 7 phụ âm không có trong tiếng Việt toàn dân như /j, tl, b', d', c', k', p'/), 183 vần (gồm 35 vần địa phương) và hệ thống 4–5 thanh điệu. Ở phương diện phương ngữ Bắc, Đoàn Thiện Thuật (2016) trong Ngữ âm tiếng Việt và Trịnh Cẩm Lan (2017) trong Tiếng Hà Nội - từ hướng tiếp cận Phương ngữ học xã hội đã mô tả chuẩn hóa 19 phụ âm đầu, 13 nguyên âm đơn, 3 nguyên âm đôi và 6 thanh điệu hoàn chỉnh. Về mặt ngữ âm học khí cụ, Nguyễn Văn Lợi và Jerold A. Edmondson (1997) cùng Andrea Hoa Phạm (2003, 2005) đã tiên phong sử dụng phần mềm CECIL và Praat để chứng minh vai trò của thức tạo thanh (chất giọng kẹt thanh, giọng thở) trong việc khu biệt thanh điệu tiếng Việt.

Tại Thái Lan, nghiên cứu về tiếng Việt kiều ghi nhận các công trình quốc tế đáng chú ý. Sujika Phuget (1996) tại Aranyaprathet (Sa-kaeo) ghi nhận hệ thống 20 phụ âm đầu, 11 nguyên âm đơn, 3 nguyên âm đôi và 5 thanh điệu. Woraya Som-Indra (2003) tại làng Na Jok (Nakhon Phanom) xác định 24 phụ âm đầu và 5 thanh điệu, cho rằng thổ ngữ này mang nhiều nét tương đồng với phương ngữ Nam hơn. Chalermchai Chaichompoo (2005) nghiên cứu sự biến đổi ngữ âm ở Đông Bắc Thái Lan, chỉ ra sự tiêu biến của các phụ âm quặt lưỡi [ʈ, ʂ] thành âm bẹt [c, s] và sự hòa nhập của thanh ngã vào thanh hỏi ở thế hệ trẻ. Đặc biệt, Songgot Paanchiangwong (2012) khi nghiên cứu Việt kiều Udonthani đã phân lập 3 kiểu giao thoa ngữ âm: giao thoa dưới cấp âm vị (under-differentiation of phonemes), thay thế hiện thực về âm tổ (actual phone substitution) và chuyển dịch âm đệm.

Trong bức tranh học thuật đó, tồn tại cuộc tranh luận lớn giữa hai luồng quan điểm: một bên cho rằng phương ngữ hải ngoại là hệ thống hóa thạch bảo lưu nguyên vẹn trạng thái ngôn ngữ thời điểm di cư; luồng quan điểm đối lập lập luận rằng tiếp xúc ngôn ngữ cưỡng bức hoặc tự giác sẽ nhanh chóng làm xói mòn các thuộc tính âm vị bản địa. Luận án của Phatcharaphong Phubetpeerawat định vị chính xác khoảng trống này: Mukdahan là cửa ngõ hành lang kinh tế Đông - Tây với cấu trúc đa dân tộc (Thái Isan, Phu Thái, Thái Sek, Thái Ka Xo), tạo nên một môi trường tiếp xúc ngôn ngữ tự giác phức hợp. Bằng việc phân tích đồng thời cả ba tiểu hệ thống qua 4 thế hệ tuổi kết hợp đối chiếu kép (với phương ngữ Trung gốc và phương ngữ Bắc chuẩn), luận án đã vượt lên trên các mô tả tĩnh tại trước đó, cung cấp bức tranh động thái về sự biến đổi ngữ âm trong môi trường di cư.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng lý thuyết Tiếp xúc ngôn ngữ của Uriel Weinreich (1968) và Sarah Thomason (2001) thông qua việc chứng minh rằng quá trình biến đổi ngữ âm của một ngôn ngữ hải ngoại không diễn ra đồng nhất mà phân tầng sâu sắc theo độ tuổi và chức năng xã hội. Kết quả nghiên cứu bổ sung dữ liệu thực nghiệm cho lý thuyết Âm vị học cấu trúc của Đoàn Thiện Thuật (2016) và Hoàng Thị Châu (2008), làm rõ cơ chế thích nghi âm học khi các âm vị hút vào (implosives) và âm vị quặt lưỡi (retroflexes) tương tác với hệ thống ngôn ngữ không có các đối lập này.

Công trình đề xuất 3 luận điểm lý thuyết:

• Luận điểm 1: Trong bối cảnh song ngữ di dân, các đặc trưng ngữ âm đòi hỏi sự phối hợp cấu âm phức tạp (như phụ âm tắc thanh môn hóa, phụ âm rung /r/, và chất giọng kẹt thanh) là những yếu tố đầu tiên bị giản lược ở các thế hệ sau.
• Luận điểm 2: Sự tồn tại của các biến thể âm vị học nội bộ phản ánh giai đoạn quá độ của quá trình chuyển dịch ngôn ngữ (intergenerational language shift), trong đó các quy luật phân bố âm vị của tiếng mẹ đẻ bị tái cơ cấu dưới áp lực của hệ thống âm vị ngôn ngữ tiếp nhận.
• Luận điểm 3: Sự phân hóa thanh điệu không chỉ dựa trên cao độ tuyệt đối (F0) mà còn phụ thuộc chặt chẽ vào tham số thức tạo thanh (voice quality), khẳng định tính phổ quát của mô hình thanh điệu đa chiều trong các phương ngữ tiếng Việt.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba trụ cột: Phương ngữ học địa lý - xã hội, Ngữ âm học cấu trúc và Ngữ âm học khí cụ. Khung này vận hành trên mô hình cấu trúc âm tiết 3 thành phần của tiếng Việt: Phụ âm đầu (C), Vần (Rhyme = G + V + C) và Thanh điệu (Tone), khảo sát qua 4 mô hình kết cấu: CVT, CVCT, CWVT và CWVCT, kết hợp phân loại 4 kiểu kết thúc âm tiết: mở, nửa mở, nửa khép và khép.

+-------------------------------------------------------------------------+
|                  KHUNG PHÂN TÍCH NGỮ ÂM HỌC KHÍ CỤ                      |
+-------------------------------------------------------------------------+
                                     |
         +---------------------------+---------------------------+
         |                                                       |
         v                                                       v
+-----------------------------+             +-----------------------------+
|    TIỂU HỆ THỐNG CẤU ÂM     |             |      CÁC CHỈ SỐ ÂM HỌC      |
+-----------------------------+             +-----------------------------+
| * 22 Phụ âm đầu             |             | * F0 Contour & Semitones    |
| * 111 Vần cái (không đệm)   |  <=======>  | * Formant F1, F2 (Hz)       |
| * 5-6 Thanh điệu            |             | * Voice Quality (Phonation) |
| * 4 Nhóm thế hệ (I -> IV)   |             | * Duration (Millisecond)    |
+-----------------------------+             +-----------------------------+
                                     |
                                     v
+-------------------------------------------------------------------------+
|                      ĐỐI CHIẾU ĐA CHIỀU (PNT & PNB)                     |
|    - Đánh giá mức độ bảo lưu thổ ngữ Bình Trị Thiên (PNT)               |
|    - Xác định xu hướng chuẩn hóa theo tiếng Việt toàn dân (PNB)         |
|    - Phân lập các biến thể giao thoa tiếng Thái / Isan                  |
+-------------------------------------------------------------------------+

Phương pháp đối chiếu trong luận án vận dụng quan điểm của Lê Quang Thiêm (2004) khi khẳng định việc đối chiếu các hiện tượng trong một ngôn ngữ gọi là “phương thức đối lập” [32], cho phép nhận diện ranh giới phân bố âm vị và điều kiện biên (boundary conditions) của phương ngữ Mukdahan: giới hạn trong cộng đồng kiều bào sinh sống tại đô thị thương mại ven biên giới, nơi tiếng Việt duy trì chức năng giao tiếp gia đình và buôn bán nội bộ.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng lập trường nhận thức luận thực chứng (Positivism) kết hợp với diễn giải xã hội học ngôn ngữ. Thiết kế nghiên cứu đa tầng (multi-level design) được xây dựng dựa trên sự phân tầng thế hệ xã hội nhằm theo dõi biến đổi ngữ âm theo thời gian biểu kiến (apparent time):

• Nhóm I (Lớp cao tuổi): Từ 60 tuổi trở lên (2 nam, 2 nữ), đại diện cho thế hệ thứ nhất sinh ra hoặc lớn lên trong giai đoạn di cư 1945–1946, tiếp nhận tiếng Việt như tiếng mẹ đẻ duy nhất thời thơ ấu.
• Nhóm II (Lớp trung niên): Từ 40 đến 60 tuổi (2 nam, 2 nữ), thế hệ sinh ra tại Thái Lan trong giai đoạn các lớp học tiếng Việt cộng đồng còn hoạt động trước năm 1975.
• Nhóm III (Lớp thanh niên): Từ 20 đến 40 tuổi (2 nam, 2 nữ), thế hệ song ngữ hoàn toàn, học tiếng Việt qua giao tiếp gia đình.
• Nhóm IV (Lớp thiếu niên): Dưới 20 tuổi (2 nam, 2 nữ), thế hệ tiếp nhận tiếng Thái như ngôn ngữ thứ nhất, tiếng Việt là ngôn ngữ thứ hai.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu tuân thủ các tiêu chuẩn thu thập ngữ liệu thực địa nghiêm ngặt:

• Tiêu chí lựa chọn nghiệm viên: 100% nghiệm viên là người gốc Việt thường trú tại Mukdahan, có nguyên quán thuộc các tỉnh Thừa Thiên Huế, Quảng Trị, Quảng Bình; sử dụng tiếng Việt thường xuyên trong gia đình và có khả năng đọc, viết chữ Quốc ngữ rõ ràng.
• Giao thức điền dã: Quá trình ghi âm diễn ra từ ngày 03/03 đến 25/03/2019 tại thị xã Muang Mukdahan trong điều kiện phòng cách âm tiêu chuẩn, loại bỏ hoàn toàn tạp âm môi trường.
• Thiết bị và ngữ liệu: Sử dụng máy ghi âm kỹ thuật số chuyên dụng ZOOM H2 đặt cố định cách miệng nghiệm viên 15–20 cm. Nghiệm viên đọc danh sách bảng từ gồm 463 từ đơn, mỗi từ phát âm lặp lại 3 lần cách quãng đều đặn, tạo ra 1.389 lượt phát âm trên mỗi nghiệm viên.

+-----------------------------------------------------------------------------+
|                  QUY TRÌNH THỰC NGHIỆM VÀ XỬ LÝ DỮ LIỆU                     |
+-----------------------------------------------------------------------------+
|  [Bảng từ chuẩn 463 từ]                                                     |
|       |                                                                     |
|       v                                                                     |
|  [Ghi âm phòng kín bằng ZOOM H2] ===> 16 nghiệm viên x 1.389 lượt = 22.224  |
|       |                                                                     |
|       v                                                                     |
|  [Tiền xử lý âm thanh] ==========> GoldWave: Cắt âm tiết, 22.050Hz, 16-bit, |
|       |                                     Mono WAV format                 |
|       v                                                                     |
|  [Phân tích ngữ âm khí cụ] ======> Praat 6.0.50: Trích xuất F0, F1, F2,     |
|       |                                          Spectrogram, Formant Grid  |
|       v                                                                     |
|  [Trực quan hóa & Đối chiếu] ====> Excel & Paint 3D: Biểu đồ Pitch,         |
|                                     Vowel Space & Ma trận âm vị học         |
+-----------------------------------------------------------------------------+

Data và phân tích

Dữ liệu âm thanh thô được biên tập và cắt tách bằng phần mềm GoldWave, chuẩn hóa về định dạng WAV, tần số lấy mẫu 22.050 Hz, lượng tử hóa 16-bit, chuyển đổi từ kênh đôi (stereo) sang kênh đơn (mono) để tối ưu hóa độ chính xác âm học. Sau đó, toàn bộ dữ liệu được nạp vào phần mềm Praat (phiên bản 6.0.50) để phân tích:

• Phụ âm: Xác định dạng sóng âm (waveform) và thanh phổ (spectrogram) nhằm phân biệt phụ âm tắc, xát, rung, ồn, vang, thanh tính và các biến thể hút vào.
• Nguyên âm: Đo đạc tần số các phoóc-măng F1 (tương quan nghịch với độ mở miệng/độ nâng của lưỡi) và F2 (tương quan thuận với vị trí trước/sau của lưỡi) trong dải tần dưới 3.000 Hz, xây dựng không gian nguyên âm (vowel space) cho 9 nguyên âm đơn và 3 nguyên âm đôi.
• Thanh điệu: Trích xuất đường nét tần số cơ bản F0 theo thang Hertz và Semitones, theo dõi trường độ tuyệt đối (ms), phân tích dạng sóng nhằm phát hiện hiện tượng kẹt thanh (creaky voice) và tắc thanh môn cuối âm tiết.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Phân tích âm học khí cụ và âm vị học đối chiếu mang lại 4 phát hiện bước ngoặt:

1. Hệ thống phụ âm đầu và sự phân hóa thế hệ: Tiếng Việt tại Mukdahan xác lập 22 phụ âm đầu. Đặc biệt, phân tích thanh phổ chứng minh sự hiện diện của tính chất hút vào (implosive) ở phụ âm môi và răng: /ɓ, ɗ/, đúng như nhận định của Đoàn Thiện Thuật: “Âm “đ” của tiếng Việt là hơi hút vào trong. Còn âm “d” của nhiều ngôn ngữ khác là hơi phải bật ra ngoài” [45]. Nghiên cứu chỉ ra sự bảo lưu rõ rệt của các phụ âm quặt lưỡi /ʈ, ʂ, ʐ/ và phụ âm rung /r/ ở Nhóm I và Nhóm II. Tuy nhiên, ở Nhóm III và Nhóm IV, xuất hiện biến thể tắc-xát [tʃ] thay thế cho /c/ và /ʈ/, đồng thời phụ âm /ʐ/ và /r/ chuyển dịch mạnh thành âm xát [z] hoặc bán nguyên âm [j].

2. Hệ thống vần gồm 111 vần cái (vần không có âm đệm): Luận án miêu tả chi tiết 111 vần cái, chia thành 4 bảng: vần mở, vần nửa mở, vần nửa khép và vần khép. Về mặt âm học, cấu trúc formant F1-F2 của 9 nguyên âm đơn (/i, e, ɛ, ɯ, ɤ, a, u, o, ɔ/) và 3 nguyên âm đôi (/ie, ɯɤ, uo/) cho thấy sự bảo lưu các âm sắc đặc thù của phương ngữ Trung như sự nâng cao nguyên âm dòng sau và sự biến đổi của các vần khép [-en, -ek, -on, -ok].

3. Cấu trúc thanh điệu 5 thanh và hiện tượng suy giảm chất giọng: Tiếng Việt của Việt kiều Mukdahan về cơ bản là hệ thống 5 thanh điệu (thanh ngang, huyền, sắc, nặng, hỏi), không có sự hiện diện của thanh ngã (thanh ngã nhập hoàn toàn vào thanh hỏi, tương đồng tuyệt đối với phương ngữ Trung). Đồ thị F0 trên Praat chứng minh thanh hỏi tại Mukdahan có đường nét đi xuống thấp và kết thúc bằng hiện tượng tắc thanh môn hoặc kẹt thanh rõ rệt ở Nhóm I và II, phân biệt hoàn toàn với thanh hỏi đi xuống rồi lượn lên của phương ngữ Bắc. Ở Nhóm IV, hiện tượng tắc thanh môn bị mờ nhạt, đường nét F0 có xu hướng phẳng hóa do ảnh hưởng của hệ thanh điệu tiếng Thái.

+-----------------------------------------------------------------------------+
|            SO SÁNH ĐẶC TRƯNG NGỮ ÂM MUKDAHAN VỚI PNT VÀ PNB                 |
+----------------------+--------------------+----------------+----------------+
| Tiêu chí phân tích   | Tiếng Việt MDH     | Phương ngữ     | Phương ngữ     |
|                      | (Thái Lan)         | Trung (PNT)    | Bắc (PNB)      |
+----------------------+--------------------+----------------+----------------+
| Số lượng thanh điệu  | 5 thanh            | 5 thanh        | 6 thanh        |
|                      | (Ngã nhập Hỏi)     | (Ngã nhập Hỏi) | (Tách biệt)    |
| Phụ âm quặt lưỡi     | Có ở Nhóm I, II    | Bảo lưu mạnh   | Không có       |
| (/ʈ, ʂ, ʐ/)          | (Tiêu biến ở IV)   | (/ʈ, ʂ, ʐ/)    | (/c, s, z/)    |
| Phụ âm rung /r/      | Bảo lưu ở Nhóm I,II| Bảo lưu vững   | Biến thành /z/ |
| Phụ âm hút vào /ɓ, ɗ/| Xuất hiện rõ nét   | Xuất hiện      | Xuất hiện      |
| Tổng số vần cái      | 111 vần            | Đa dạng (>180) | 140–160 vần    |
| Chất giọng kẹt thanh | Đậm nét ở người già| Rất rõ nét     | Đi kèm Ngã/Nặng|
+----------------------+--------------------+----------------+----------------+

4. Đứt gãy thế hệ trong cấu trúc formant và trường độ: Khoảng cách không gian F1-F2 của các nguyên âm hẹp (/i, ɯ, u/) ở thế hệ trẻ (Nhóm IV) bị co hẹp đáng kể so với thế hệ cao tuổi (Nhóm I), phản ánh sự suy giảm độ mở khẩu hình và sự trung hòa hóa các đối lập nguyên âm đôi.

Implications đa chiều

• Ý nghĩa lý luận: Cung cấp mô hình kiểm chứng thực nghiệm cho sự biến đổi ngữ âm vùng biên, đóng góp tư liệu quý cho bản đồ phương ngữ học tiếng Việt toàn cầu.
• Ý nghĩa phương pháp luận: Thiết lập quy chuẩn kết hợp máy ghi âm chất lượng cao Zoom H2, xử lý tín hiệu số qua GoldWave và trích xuất chỉ số phổ qua Praat cho các nghiên cứu điền dã ngôn ngữ hải ngoại.
• Ý nghĩa thực tiễn và chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học chính xác cho việc biên soạn giáo trình giảng dạy tiếng Việt phù hợp với đặc thù ngữ âm của con em kiều bào tại Đông Bắc Thái Lan, phục vụ chính sách khuyến khích dạy ngoại ngữ láng giềng của Chính phủ Thái Lan ban hành năm 2010 và chương trình gìn giữ tiếng Việt của Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài.

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những kết quả đột phá, luận án thẳng thắn ghi nhận 4 giới hạn nghiên cứu:

1. Quy mô mẫu giới hạn ở 16 nghiệm viên tập trung tại địa bàn đô thị thị xã Muang Mukdahan, chưa bao quát được các huyện ngoại thành nông nghiệp.
2. Luận án tập trung sâu vào 111 vần không có âm đệm (vần cái), chưa khảo sát toàn diện hệ thống vần có âm đệm /w/ (âm lướt).
3. Ngữ liệu thu thập chủ yếu dựa trên bảng từ phát âm tách rời (isolated wordlist), chưa phản ánh hết các hiện tượng biến âm trong ngữ lưu (connected speech) và hội thoại tự nhiên.
4. Chưa phân tích sâu tương quan giữa ngữ âm với các tầng bậc từ vựng và ngữ pháp biến đổi dưới tác động của tiếng Thái.

Chương trình nghiên cứu tương lai định hướng 4 trọng tâm:

• Mở rộng phân tích toàn diện phân hệ vần có âm đệm và hiện tượng ngạc hóa, môi hóa phụ âm cuối.
• Thực hiện nghiên cứu đối chiếu liên tỉnh giữa Mukdahan, Nakhon Phanom, Udonthani và Sakolnakhon để xây dựng bức tranh tổng thể về phương ngữ tiếng Việt Đông Bắc Thái Lan.
• Ứng dụng kỹ thuật ngữ âm học sinh lý (Electroglottography - EGG) để đo lường chính xác hơn hoạt động đóng mở dây thanh trong các thanh điệu có chất giọng đặc biệt.
• Xây dựng hệ thống nhận dạng giọng nói tự động (ASR) chuyên biệt cho phương ngữ tiếng Việt hải ngoại.

Tác động và ảnh hưởng

Công trình tạo ra những tác động học thuật và xã hội sâu rộng:

• Tác động học thuật: Đóng vai trò là tài liệu tham khảo chuẩn mực trong các chương trình đào tạo sau đại học ngành Ngôn ngữ học so sánh - đối chiếu, Phương ngữ học và Việt ngữ học tại Việt Nam và quốc tế.
• Tác động chính sách: Cung cấp luận cứ thực chứng hỗ trợ các cơ quan ngoại giao và giáo dục (Bộ Ngoại giao, Bộ Giáo dục và Đào tạo Việt Nam, Bộ Giáo dục Thái Lan) trong việc hoạch định chính sách duy trì tiếng mẹ đẻ cho cộng đồng kiều bào.
• Lợi ích cộng đồng: Giúp Hội người Việt Nam tỉnh Mukdahan và Tổng hội người Việt Nam toàn Thái Lan xây dựng các chương trình chuẩn hóa phát âm tiếng Việt, bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc trong bối cảnh hội nhập Cộng đồng Văn hóa - Xã hội ASEAN.

Đối tượng hưởng lợi

• Các nhà nghiên cứu và nghiên cứu sinh chuyên ngành Ngôn ngữ học: Tiếp cận bộ dữ liệu âm học khí cụ chuẩn xác, phương pháp phân tích Praat chuyên sâu và khung lý thuyết tiếp xúc ngôn ngữ thực chứng.
• Giảng viên và chuyên gia giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài / kiều bào: Nắm bắt chính xác các lỗi phát âm và xu hướng chuyển dịch âm vị học của học viên gốc Thái để thiết kế phương pháp can thiệp sư phạm phù hợp.
• Cơ quan quản lý kiều bàng và ngoại giao văn hóa: Có căn cứ khoa học để triển khai các đề án "Tôn vinh tiếng Việt trong cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài".
• Cộng đồng Việt kiều tại Thái Lan: Hiểu rõ cội nguồn và diện mạo ngôn ngữ của thế hệ tiền nhân, củng cố ý thức tự hào và gìn giữ tiếng mẹ đẻ.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã chứng minh một cách thực chứng rằng quá trình xói mòn âm vị học trong tiếp xúc ngôn ngữ diễn ra theo trật tự tôn ti cấu âm: các đặc trưng phụ âm quặt lưỡi /ʈ, ʂ, ʐ/, âm rung /r/ và chất giọng kẹt thanh của thanh điệu bị tiêu biến trước, trong khi cấu trúc âm vị hút vào /ɓ, ɗ/ và hệ thống 5 thanh điệu cơ bản của phương ngữ Trung lại có sức đề kháng và bảo lưu bền bỉ qua nhiều thế hệ.

2. Đột phá phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây tại Thái Lan? So với Sujika Phuget (1996) và Woraya Som-Indra (2003) chỉ sử dụng phương pháp thính giác cảm thụ, luận án đã kết hợp đồng bộ máy ghi âm Zoom H2 chất lượng cao, tiền xử lý GoldWave và phân tích thanh phổ Praat 6.0.50 trên mẫu 22.224 âm tiết, phân tầng qua 4 thế hệ tuổi với các chỉ số định lượng tuyệt đối (F0, F1, F2, ms).

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì? Phát hiện bất ngờ nhất là sự xuất hiện của biến thể tắc-xát [tʃ] ở Nhóm III và Nhóm IV. Biến thể này không bắt nguồn từ phương ngữ Trung gốc mà là kết quả của sự tương tác kép: vừa chịu ảnh hưởng từ phụ âm tắc-xát trong tiếng Thái phổ thông, vừa phản ánh xu hướng hội tụ ngẫu nhiên với biến thể ngữ âm đang lan rộng trong giới trẻ phương ngữ Hà Nội hiện đại.

4. Luận án có cung cấp giao thức tái lập nghiên cứu (replication protocol) không? Có. Luận án mô tả chi tiết bảng từ chuẩn 463 từ đơn, thông số thiết lập ghi âm phòng kín, quy chuẩn định dạng file âm thanh (22.050 Hz, 16-bit, mono WAV) và các bước trích xuất Formant/F0 trên Praat, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái lập hoàn toàn quy trình khảo sát trên các cộng đồng kiều bào khác.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm được phác thảo như thế nào? Định hướng xây dựng "Ngân hàng dữ liệu âm thanh phương ngữ tiếng Việt hải ngoại" tại khu vực Đông Nam Á, tích hợp nghiên cứu ngữ âm học tri giác (perceptual phonetics) và ứng dụng công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) phục vụ bảo tồn ngôn ngữ thiểu số nguy cấp.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Phatcharaphong Phubetpeerawat đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 5 đóng góp học thuật then chốt:

1. Xác lập bức tranh toàn cảnh và chính xác bằng khí cụ âm học về hệ thống 22 phụ âm đầu, 111 vần cái và 5 thanh điệu của tiếng Việt tại Mukdahan.
2. Làm sáng tỏ cơ chế bảo lưu các đặc trưng phương ngữ Trung (gốc Bình Trị Thiên) và mức độ chuyển dịch âm vị học qua 4 thế hệ di cư liên tục hơn 70 năm.
3. Nhận diện các biến thể ngữ âm mới nảy sinh từ tiếp xúc ngôn ngữ tự giác với tiếng Thái và tiếng Isan.
4. Chuẩn hóa quy trình điền dã kết hợp ngữ âm học thực nghiệm cho nghiên cứu phương ngữ tiếng Việt hải ngoại.
5. Cung cấp luận cứ khoa học vững chắc cho công tác bảo tồn ngôn ngữ văn hóa dân tộc và giảng dạy tiếng Việt trong cộng đồng người Việt Nam tại Vương quốc Thái Lan.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TONG QUAN TINH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LY THUYET CỦA LUẬN ÁN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu về ngữ âm tiếng Việt 1. Tình hình nghiên cứu về ngữ âm tiếng Việt ở Việt Nam Cho đến hiện nay, có rất nhiều các công trình nghiên cứu về ngữ âm tiếng Việt ở Việt Nam và dưới đây là những công trình nghiên cứu nỗi tiếng quen thuộc và có uy tín cao mà chúng tôi căn cứ vào đó đê làm cơ sở so sánh-đôi chiêu. Nghiên cứu hệ thống ngữ âm trong phương ngữ Trung Có thé nói, phương ngữ Trung là nhóm phương ngữ bảo lưu được rất nhiều nét đặc trưng trong tiếng Việt nhiều hơn so với phương ngữ khác.

Sau đây là các công trình nghiên cứu tiêu biểu về hệ thống ngữ âm tiếng Việt trong phương ngữ Trung: “Phương ngữ học tiếng Việt” của Hoàng Thị Châu (2008) là công trình nghiên cứu miêu tả về hệ thống ngữ âm của ba phương ngữ lớn ở Việt Nam. Có thé nói, đây là công trình có giá tri cao trong lĩnh vực phương ngữ học của Việt Nam. Theo tác giả, phương ngữ là một ngành nghiên cứu những đặc điểm tương đồng và khác biệt của một ngôn ngữ mà được coi là ngôn ngữ toàn dân được thé hiện một địa phương khác nhau. Sự khác nhau đó tạo nên các biến thé dé thê hiện đặc trưng riêng.

Ngoài miêu tả cụ thể về hệ thống ngữ âm của ba vùng phương ngữ: Bắc, Trung, Nam, tác giả còn có nhận xét về đặc điểm ngữ âm của từng phương ngữ. Đối với phương ngữ Trung, Hoàng Thị Châu (2008) cho răng: Hệ thống ngữ âm phương ngữ Trung bảo lưu được rất nhiều đặc điểm cô trong tiếng Việt từ thế kỷ XV và XVII. Chang hạn như “Phụ âm /p”/ là một âm vị cỗ xưa trong tiếng Việt được người dân vùng Nghệ Tĩnh và Bình Trị Thiên lưu giữ nhưng thế hệ mới có xu hướng phát âm biến thành âm /f/” [4, tr. Đồng thời, Phương ngữ Trung còn bảo lưu được 21 các vần có cách phát âm tương đối cô trong tiếng Việt như [-en, -ek] (êng, êc), [-en, -ek] (eng, éc), [-on, -ok] (ôông, ôôc), [-or, -ok] (oong, ooc) [4, tr.

Tuy nhiên, các đặc trưng trong các phương ngữ đang đối mặt với ảnh hưởng từ ngôn ngữ toàn dân thông qua các kênh giao tiếp như ngôn ngữ truyền thông cũng như ngôn ngữ văn học. Những yếu tổ này có tác động rất lớn và dẫn đến quá trình biến mất của nhiều đặc điểm trong các phương ngữ. Kế tiếp công trình nghiên cứu về phương ngữ Trung của Hoàng Thị Châu là công trình nghiên cứu của Võ Xuân Trang (1997) “Phương ngữ Bình Trị Thiên ”. Đây là công trình nghiên cứu về đặc điểm ngữ âm trong phương ngữ Bình Trị Thiên (Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế).

Theo tác giả, phương ngữ Bình Trị Thiên là một nhóm phương ngữ bảo lưu được nhiều nét đặc trưng cổ trong tiếng Việt. Vì vậy, công trình nghiên cứu này là công trình nghiên cứu đầu tiên nghiên cứu chuyên sâu về phương ngữ Binh Trị Thiên. Kết quả nghiên cứu cho thấy: các thé ngữ Binh Trị Thiên xuất hiện 19 phụ âm đầu': /t, s, 4 b, m, v, t, đ, n, s, 1, {, c, k, x, n, y, h, 2/, trong đó có 7 phụ âm đầu không xuất hiện trong hệ thống phụ âm dau tiếng Việt toàn dân: /j, tl, b', d’, c!, k', p/. Sự xuất hiện của phụ âm đầu /j/ làm biến mat phụ âm dau /p/.

Đối với phần vần trong phương ngữ Bình Trị Thiên xuất hiện 183 vần, trong đó có 35 vần không xuất hiện trong hệ thống vần của tiếng Việt toàn dân. Do sự xuất hiện của nhiều nguyên âm dẫn đến khả năng kết hợp tạo thành phần vần, cho nên số lượng phần vần trong phương ngữ Bình Trị Thiên nhiều hơn so với tiếng Việt toàn dân. Đối với thanh điệu, trong phương ngữ này chỉ xuất hiện 5 thanh điệu: thanh ngang, thanh huyền, thanh sắc, thanh nặng và thanh hỏi. Tuy nhiên, một số thổ ngữ thậm chí chỉ xuất hiện 4 thanh điệu.

Những đặc điểm này tạo thành nét đặc trưng riêng biệt cho phương ngữ Trung nói chung và phương ngữ Bình Trị Thiên nói riêng. Đối với công trình nghiên cứu này của Võ Xuân Trang không chỉ miêu tả đặc điểm ngữ âm chung của phương ngữ Binh Trị Thiên mà còn miêu tả đặc điểm ngữ âm của một số thổ ngữ. Sau đó so sánh-đối chiếu nội bộ dé nhận xét và đưa ra kết luận như đã nêu trên, giúp tao nên điểm rõ nét cho đặc điểm của hệ thống ngữ âm trong phương ngữ Bình Trị Thiên. 1 Các kí tự ngữ âm ở đây được trích dẫn nguyên văn của tác giả 22 Ngoài hai công trình nghiên cứu tiêu biểu trên, còn có nhiều công trình nghiên cứu khác về phương ngữ Trung, chăng hạn như: - Andrea Hoa Phạm (2005) nghiên cứu về hệ thống thanh điệu tiếng Nghi Lộc với đề tài “Vietnamese tonal system in Nghỉ Loc dialect - A preliminary report”.

- Trần Hương Thục (2015) nghiên cứu về hệ thống và đặc điểm của thanh điệu trong thổ ngữ Cuong Gian với dé tài “Miêu ta hệ thong thanh điệu thé ngữ Cương Gián (Hà Tinh) dựa trên các kết quả phân tích bằng phan mém máy tinh” - Nguyén Thi Lé Hang (2018) thực hiện nghiên cứu về đặc điểm ngữ âm tiếng Lộc Hà trong luận án tiến sĩ ngôn ngữ học đề tài “Ngữ âm tiếng Lộc Hà- Hà Tĩnh `. Các công trình nghiên cứu này là những công trình nghiên cứu có giá trị khoa học cao và làm rõ thực trạng, nét đặc trưng của phương ngữ Trung. Đặc điểm chung của các công trình nghiên cứu đã nêu trên là sử dụng phương pháp nghiên cứu ngữ âm học khí cụ dé miêu tả hệ thống ngữ âm cụ thé là hệ thống thanh điệu tại các địa phương vùng Bắc Trung Bộ. Các tiêu chí khu biệt đặc điểm của thanh điệu bao gồm đường nét (F0), âm vực và thức tạo thanh (chất giọng).

Đối với tiêu chí thức tạo thanh (chất giọng) là tiêu chí được nhận diện băng các chương trình phân tích âm thanh như Pratt, Speech Analyze, Cecil, v. Tiêu chi nay giúp khu biệt va chỉ ra rõ đặc điểm của các thanh điệu trong tiếng Việt. Nghiên cứu hệ thong ngữ âm trong phương ngữ Bac Nếu phương ngữ Trung là nhóm phương ngữ mang tính bảo lưu nhiều nét đặc trưng cổ trong tiếng Việt thì phương ngữ Bắc lại mang đặc tính phổ biến và hiện đại, thậm chí có thể coi là ngôn ngữ toàn dân. Ta có thể thấy diện mạo của hệ thống ngữ 4m trong phương ngữ Bắc trong cuốn sách Ngữ âm tiếng Việt của Doan Thiện Thuật, tuy công trình này không dành riêng cho việc khảo luận riêng về 23 phương ngữ Bắc bằng các phương pháp và nguyên tắc của phương ngữ học.

Điều này, chúng tôi đã phân tích và trình bày trong mục nói về đối tượng nghiên cứu của luận án ở phần mở đầu. Trong cuốn sách của mình, Đoàn Thiện Thuật (2016) đã miêu tả hệ thống ngữ âm tiếng Việt gồm phụ âm đầu, vần và thanh điệu. Đồng thời tác giả còn bàn luận và nhận xét về chữ Quốc ngữ và vấn đề cải tiến chữ Quốc ngữ. Theo kết quả nghiên cứu của tác giả, tiếng Việt (Tiếng Việt toàn dân) có 22 phụ âm đầu, bao gồm: /b, m, f, v, t",t, d,n,s, z, 1, t 8, % C, J, k, 0, x, y, ?, h/, trong đó phương ngữ Bac có 19 phụ âm đầu: /b, m, f, v, t, t, d, n, s, z, 1,c, p, k, n, x, y, ?, h/, không có các phụ âm quặt lưỡi /{, s, z/.

Về phan van, tác giả miêu tả các các nguyên âm và chia chúng thành 2 nhóm: nguyên âm đơn: /1, e, e, š, W, ¥, š, a, ă, u, 0, 9, 3/ và nguyên âm đôi /ie, wy, uo/. Ngoài ra, phương ngữ Bắc là phương ngữ duy nhất xuất hiện đầy đủ 6 thanh điệu tiếng trong Việt, bao gồm: thanh ngang, thanh huyền, thanh hỏi, thanh ngã, thanh sắc và thanh nặng. Phương ngữ Trung chỉ xuất hiện 5 thanh điệu, cụ thê là trong phương ngữ Trung không xuất hiện thanh ngã. Trịnh Cẩm Lan (2017) là một tác giả nghiên cứu về phương ngữ Hà Nội với công trình nghiên cứu “Tiếng Hà Nội - từ hướng tiếp cận Phương ngữ học xã hội”.

Tác giả cho rằng: phương ngữ Hà Nội tiêu biểu cho phương ngữ Bắc có 19 phụ âm đầu /b, m, f, v, th, t, d,n, s, z, L c, ], k, n, x, y, ?, h/, 13 nguyên âm đơn nguyên âm đơn: /1, e, £, š, W, x, š, a, a, u, o, 2, 3⁄, 3 nguyên âm đôi ie, wy, uo/ va 6 thanh diéu tương tự như kết quả nghiên cứu của Doan Thiện Thuật. Công trình nghiên cứu tiếng Hà Nội của Trịnh Câm Lan là công trình nghiên cứu về phương ngữ Hà Nội mới nhất. Tác giả đã đưa ra phương pháp nghiên cứu về phương ngữ học xã hội. Đồng thời, để miêu tả đặc điểm của phụ âm đầu trong tiếng Hà Nội ngoài tiêu chí phương thức cấu âm và vị trí cấu âm, tác giả còn miêu tả thêm về trường độ của hệ thống phụ âm đầu tiếng Hà Nội bằng cách tính “Gid tri trung bình tuyệt doi” và “Giá trị trung bình tương doi” của từng phụ âm.

Cách tính này giúp nhận diện được trường độ của các phụ âm và trở thành một tiêu chí khu biệt đặc điểm của phụ âm trong tiếng Việt. 24 Hoàng Thị Châu (2008) đã miêu tả hệ thống ngữ âm phương ngữ Hà Nội làm đại diện cho phương ngữ Bắc trong cuén “Phương ngữ học tiếng Việt”. Kết quả miêu tả của Hoàng Thị Châu cũng tương tự như kết quả của Đoàn Thiện Thuật. Theo tác giả: phương ngữ Bắc không xuất hiện phụ âm quặt lưỡi /{, s, z/.

Còn phụ âm /c/ (ch) và /t/ (tr) được phát âm như một phụ âm tắc — xát đầu lưỡi — răng /{Ƒ. Về phần van, trong phương ngữ Bac không xuất hiện van [-ưw] và [-ươw] ma biến thành van [-iw] và [-iew]. Về thanh điệu, phương ngữ Bac có day đủ 6 thanh điệu trong tiếng Việt. Ngoài miêu tả về hệ thống ngữ âm của phương ngữ Hà Nội làm đại diện cho phương Bắc, tác giả còn bình luận về một số biến thể đáng quan tâm, trong đó là biến thé của phụ âm /c/ biến thành tắc-xát /{{/.

Van dé này không chỉ Hoàng Thi Châu đã đề cập mà Đoàn Thiện Thuật cũng đề cập đến. Đây là một biến thé xuất hiện trong giới thanh niên và trở nên phổ biến hơn.