Nghiên Cứu Nghệ Thuật Tự Sự Việt Nam Sau 1975

Nghệ thuật tự sự là một phần không thể thiếu của lịch sử loài người, gắn liền với sự hình thành và phát triển xã hội. 330 trang · Đại Học Thái Nguyên · 2014.

• Tác giả: Nguyễn Minh Hậu
• Trường học: Đại Học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Nghệ Thuật Tự Sự
• Đề tài: Nghiên Cứu Về Nghệ Thuật Tự Sự Việt Nam Sau 1975
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Khái luận tình hình nghiên cứu lí thuyết tự sự
• 1.2. Những công trình nghiên cứu về nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Việt Nam sau 1975
• 1.3. Những công trình nghiên cứu về nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn sau 1975 của Nguyễn Minh Châu
• 1.4. Những công trình nghiên cứu về nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn sau 1975 của Nguyễn Khải
• 1.5. Những công trình nghiên cứu về nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn sau 1975 của Ma Văn Kháng
• 2. CHƯƠNG 2: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN CỦA TỰ SỰ HỌC
• 2.1. Khái luận về truyện ngắn Việt Nam sau 1975
• 2.2. Một số vấn đề cơ bản của tự sự học
• 2.3. Giọng điệu trần thuật
• 3. CHƯƠNG 3: NGƯỜI KỂ VÀ ĐIỂM NHÌN TRONG TRUYỆN NGẮN SAU 1975 CỦA NGUYỄN MINH CHÂU, NGUYỄN KHẢI, MA VĂN KHÁNG
• 4. CHƯƠNG 4: GIỌNG ĐIỆU TRẦN THUẬT TRONG TRUYỆN NGẮN SAU 1975 CỦA NGUYỄN MINH CHÂU, NGUYỄN KHẢI, MA VĂN KHÁNG
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Nghệ Thuật Tự Sự Sau 1975

Nghệ thuật tự sự là một phần không thể thiếu của lịch sử loài người, gắn liền với sự hình thành và phát triển xã hội. Tuy nhiên, tự sự học, một bộ môn nghiên cứu đặc thù của lý luận văn học, chỉ thực sự trở thành đối tượng nghiên cứu khoa học vào thế kỷ XX. Các nhà lý luận Pháp những năm 60 đã đề cập và giải quyết các vấn đề liên quan, sau đó lan rộng sang Mỹ, Anh, Trung Quốc. Tại Việt Nam, tự sự học nhanh chóng thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu, trở thành một lĩnh vực học thuật quan trọng. Nhiều công trình đã sử dụng lý thuyết tự sự làm cơ sở để khám phá cấu trúc văn bản truyện kể. Tự sự học không chỉ nghiên cứu các thể loại tự sự văn học mà còn mở rộng sang điện ảnh, nghệ thuật thị giác, và nhiều lĩnh vực phi văn học khác. Theo Mieke Bal, mọi khách thể văn hóa đều ít nhiều liên quan đến tự sự. Trần Đình Sử khẳng định tự sự học là một bộ môn nghiên cứu liên ngành giàu tiềm năng, một thái độ văn hóa, và nghiên cứu tự sự là nghiên cứu văn hóa.

1.1. Lịch Sử Phát Triển Của Lý Thuyết Tự Sự Học

Từ những năm đầu thế kỷ 20, các nhà nghiên cứu như Tomashevski đã đặt nền móng cho lý thuyết tự sự với các khái niệm cơ bản về cấu trúc tác phẩm, cốt truyện, nhân vật và tổ chức thời gian. Tomashevski phân biệt rõ ràng giữa "chuyện kể" (fabula) và "cốt truyện" (sujet), nhấn mạnh rằng cốt truyện liên quan đến cách thức trần thuật. Chủ nghĩa hình thức Nga đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành lý thuyết tự sự. Các nhà cấu trúc luận như Barthes và Todorov tiếp tục phát triển, nghiên cứu cấu trúc sâu xa của các câu chuyện và tìm kiếm các mô hình chung. Sau cấu trúc luận, các nhà tự sự học hậu cấu trúc luận như Uspenski tập trung vào phương thức biểu đạt ý nghĩa của văn bản. Như vậy, lịch sử của lý thuyết tự sự là một quá trình phức tạp, trải qua nhiều giai đoạn phát triển với những quan điểm khác nhau.

1.2. Ứng Dụng Tự Sự Học Trong Nghiên Cứu Văn Học Việt Nam

Ở Việt Nam, hội thảo khoa học về tự sự học năm 2001 đã đánh dấu bước phát triển quan trọng của lĩnh vực này. Trần Đình Sử đã hệ thống hóa và khái lược các vấn đề tự sự từ nhiều trường phái lý luận khác nhau, khẳng định vai trò quan trọng của tự sự học trong nghiên cứu văn học. Trong công trình "Dẫn luận thi pháp học", Trần Đình Sử xác định vị trí của thi pháp học trong khoa nghiên cứu văn học, tập trung hệ thống và cắt nghĩa các vấn đề cơ bản của thi pháp, bao gồm cả tự sự. Việc ứng dụng lý thuyết tự sự vào nghiên cứu văn học Việt Nam giúp các nhà nghiên cứu có cái nhìn sâu sắc hơn về cấu trúc, nghệ thuật và ý nghĩa của các tác phẩm tự sự, từ đó hiểu rõ hơn về truyền thống văn hóa dân tộc.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Nghệ Thuật Tự Sự Hậu 1975

Văn học Việt Nam sau 1975 chứng kiến sự chuyển mình mạnh mẽ, từ những hình mẫu lý tưởng hóa sang hiện thực đời thường với nhiều biểu hiện đa dạng và phức tạp. Sự đổi mới trong quan niệm về hiện thực và con người đã mở rộng biên độ của văn học. Văn học tiếp cận đời sống một cách biện chứng hơn. Các nhà văn không còn áp đặt tư tưởng lên người đọc mà để độc giả tự do lựa chọn tác phẩm phù hợp. Tác giả, nhân vật và người đọc được đặt trong mối quan hệ đa chiều để tranh biện và tìm kiếm chân lý. Người viết không ngại "xé rào" trực tiếp tương tác với bạn đọc. Các điểm nhìn trần thuật gia tăng, giọng điệu trần thuật phong phú hơn. Truyện ngắn chứng tỏ khả năng nắm bắt vấn đề nhanh nhạy, kịp thời mà vẫn chuyển tải được những vấn đề quan trọng của đời sống đương thời.

2.1. Đổi Mới Tư Duy Nghệ Thuật Trong Văn Học Sau 1975

Sau năm 1975, các nhà văn Việt Nam đã thoát khỏi những ràng buộc của các hình mẫu lý tưởng và bắt đầu tập trung vào đời sống thường nhật với tất cả sự phức tạp và đa dạng của nó. Sự đổi mới này thể hiện rõ trong tư duy nghệ thuật, khi các nhà văn không còn cố gắng tạo ra những nhân vật hoàn hảo mà tập trung vào những con người thật với những ưu điểm và khuyết điểm. Điều này đã làm cho văn học trở nên gần gũi và chân thực hơn với đời sống xã hội.

2.2. Vai Trò Của Người Đọc Trong Tiếp Nhận Văn Học

Một trong những thay đổi quan trọng trong văn học sau 1975 là sự gia tăng vai trò của người đọc. Người đọc không còn là đối tượng thụ động tiếp nhận thông tin mà trở thành một chủ thể tích cực tham gia vào quá trình giải mã và đánh giá tác phẩm. Điều này đã tạo ra một mối quan hệ tương tác giữa tác giả, tác phẩm và người đọc, thúc đẩy sự phát triển của văn học.

III. Phương Pháp Phân Tích Nghệ Thuật Tự Sự Hậu 1975

Trong luận án này, tác giả chủ yếu sử dụng các phương pháp tiếp cận tự sự học để phân tích, lý giải những cách tân trong truyện ngắn sau 1975 của Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng. Phương pháp thống kê được áp dụng trong quá trình khảo sát văn liệu để đưa ra những kết luận khoa học về các phương diện của nghệ thuật tự sự. Phương pháp hệ thống giúp nhìn truyện ngắn như một hệ thống và đặt nó trong hệ thống lớn hơn là tiến trình văn học Việt Nam hiện đại. Đồng thời, có thể đưa ra đánh giá về những đóng góp và giới hạn trong nghệ thuật trần thuật một cách khách quan và toàn diện.

3.1. Áp Dụng Lý Thuyết Tự Sự Học Hiện Đại

Luận án vận dụng những thành tựu nghiên cứu tự sự học trên thế giới và ở Việt Nam để mô tả, phân tích sâu một số phương diện cơ bản của nghệ thuật tự sự như: ngôi kể, điểm nhìn, giọng điệu trần thuật trong truyện ngắn sau 1975 của Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng nhằm làm nổi bật giá trị nội dung, nghệ thuật của các tác phẩm. Từ đó, xác định điểm tương đồng và khác biệt trong nghệ thuật tự sự và trong phong cách nghệ thuật của ba tác giả.

3.2. Phương Pháp So Sánh Đối Chiếu Trong Nghiên Cứu

Để có cái nhìn sâu hơn về đối tượng nghiên cứu, luận án so sánh truyện ngắn của ba nhà văn với nhau và với truyện ngắn của các nhà văn khác, đồng thời đối chiếu truyện ngắn của ba nhà văn ở hai giai đoạn sáng tác trước và sau 1975. Từ đó, chỉ ra những vận động về nghệ thuật trần thuật.

3.3. Sử Dụng Phương Pháp Thống Kê Và Tổng Hợp

Luận án sử dụng phương pháp thống kê để khảo sát số lượng và tần suất xuất hiện của các yếu tố tự sự khác nhau trong truyện ngắn của ba nhà văn. Phương pháp tổng hợp giúp đưa ra những khái quát trên cơ sở phân tích ngữ liệu cụ thể.

IV. Ngôi Kể Và Điểm Nhìn Trong Truyện Ngắn Việt Nam Hậu 75

Truyện ngắn kể theo ngôi thứ ba của Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng thường sử dụng người kể chuyện ẩn mình, kể theo điểm nhìn bên ngoài hoặc dịch chuyển điểm nhìn. Truyện ngắn kể theo ngôi thứ nhất của ba tác giả này thường có người kể chuyện xưng "tôi" duy nhất kể theo điểm nhìn đơn tuyến hoặc nhiều người kể chuyện xưng "tôi" kể theo điểm nhìn đa tuyến. Việc sử dụng các ngôi kể và điểm nhìn khác nhau tạo nên sự đa dạng và phong phú trong trần thuật, đồng thời thể hiện sự đổi mới trong tư duy nghệ thuật của các nhà văn.

4.1. Ngôi Kể Thứ Ba Và Sự Khách Quan Trong Trần Thuật

Việc sử dụng ngôi kể thứ ba cho phép người kể chuyện đứng ở một khoảng cách nhất định với các nhân vật, tạo ra sự khách quan trong trần thuật. Tuy nhiên, các nhà văn vẫn có thể sử dụng các kỹ thuật khác nhau để thể hiện quan điểm và cảm xúc của mình.

4.2. Ngôi Kể Thứ Nhất Và Sự Chủ Quan Trong Trần Thuật

Việc sử dụng ngôi kể thứ nhất cho phép người kể chuyện trực tiếp bày tỏ suy nghĩ và cảm xúc của mình, tạo ra sự chủ quan trong trần thuật. Tuy nhiên, các nhà văn vẫn có thể sử dụng các kỹ thuật khác nhau để tạo ra sự đa chiều và phức tạp trong câu chuyện.

V. Giọng Điệu Trần Thuật Trong Truyện Ngắn Việt Nam Sau 1975

Giọng điệu khẳng định, ngợi ca, giọng điệu trào lộng, châm biếm, giọng điệu xót xa, thương cảm, giọng điệu trầm tư, triết lý...Sự kết hợp, đan xen nhiều giọng điệu tạo nên sự phong phú và đa dạng trong giọng điệu trần thuật. Các nhà văn đã sử dụng giọng điệu một cách linh hoạt và sáng tạo để thể hiện quan điểm và cảm xúc của mình về cuộc sống và con người.

5.1. Giọng Điệu Khẳng Định Và Ngợi Ca

Giọng điệu khẳng định và ngợi ca thường được sử dụng để thể hiện những giá trị tốt đẹp trong cuộc sống và con người. Tuy nhiên, các nhà văn cũng có thể sử dụng giọng điệu này một cách phê phán để chỉ ra những hạn chế và bất cập.

5.2. Giọng Điệu Trào Lộng Và Châm Biếm

Giọng điệu trào lộng và châm biếm thường được sử dụng để phê phán những thói hư tật xấu trong xã hội. Tuy nhiên, các nhà văn cũng có thể sử dụng giọng điệu này một cách hài hước để tạo ra tiếng cười.

5.3. Giọng Điệu Trầm Tư Và Triết Lý

Giọng điệu trầm tư và triết lý thường được sử dụng để suy ngẫm về những vấn đề lớn của cuộc sống như ý nghĩa cuộc đời, sự tồn tại của con người.

VI. Đóng Góp Của Nghiên Cứu Và Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo

Luận án vận dụng những thành tựu nghiên cứu tự sự học để mô tả, phân tích sâu một số phương diện cơ bản của nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn sau 1975 của Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng nhằm làm nổi bật giá trị nội dung, nghệ thuật của các tác phẩm. Luận án là công trình đầu tiên nghiên cứu một cách hệ thống về nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Việt Nam sau 1975 của nhóm tác giả đã có vị trí và đóng góp to lớn trong nền văn học Việt Nam hiện đại. Trên cơ sở nghiên cứu đó, khẳng định sự đổi mới và những thành công về tổ chức tự sự trong truyện ngắn sau 1975 của ba nhà văn “gao cội” - tiêu biểu cho thế hệ những nhà văn mở đường của nền văn học Việt Nam từ sau 1975. Luận án góp một tài liệu phục vụ hoạt động nghiên cứu, giảng dạy, học tập về truyện ngắn Việt Nam sau 1975 ở các trường đại học, cao đẳng, trung học.

6.1. Giá Trị Lý Luận Và Thực Tiễn Của Nghiên Cứu

Luận án có giá trị lý luận và thực tiễn trong việc nghiên cứu và giảng dạy văn học Việt Nam hiện đại. Các kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để phân tích và đánh giá các tác phẩm văn học khác, cũng như để phát triển các phương pháp giảng dạy văn học hiệu quả hơn.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Nghệ Thuật Tự Sự

Nghiên cứu này có thể được tiếp tục mở rộng bằng cách khảo sát các yếu tố khác của nghệ thuật tự sự, như cốt truyện, nhân vật, không gian, thời gian. Ngoài ra, có thể so sánh nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn với các thể loại văn học khác như tiểu thuyết, ký sự để có cái nhìn toàn diện hơn.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Bích với đề tài "Nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Việt Nam sau 1975 (Qua truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng)" được thực hiện tại Đại học Thái Nguyên năm 2014, thuộc chuyên ngành Văn học Việt Nam (Mã số: 62.22.01.21), dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Đào Thủy Nguyên.

• Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu: Sau thắng lợi mùa xuân năm 1975, xã hội Việt Nam bước vào quỹ đạo hòa bình với những chuyển biến sâu sắc. Văn học nghệ thuật dịch chuyển từ cảm hứng sử thi, ca ngợi các hình mẫu lý tưởng sang phản ánh đời sống thế sự - đời tư với tính chất đa dạng, phức tạp. Sự thay đổi tư duy nghệ thuật kéo theo yêu cầu đổi mới cách thức tiếp cận hiện thực, tổ chức văn bản và phương thức trần thuật. Trong các thể loại văn xuôi, truyện ngắn thể hiện khả năng nắm bắt nhanh nhạy các biến động đời sống. Tự sự học (Narratology) – phân nhánh quan trọng của thi pháp học hiện đại – cung cấp hệ thống công cụ phân tích cấu trúc văn bản tự sự. Tuy nhiên, các công trình trước đó chủ yếu dừng lại ở các bài viết nghiên cứu lý thuyết chung, hoặc khảo sát đơn lẻ từng tác giả, từng giai đoạn ngắn (1980 - 1986, 1975 - 1985), chưa có công trình nào khảo sát một cách toàn diện và có hệ thống về nghệ thuật tự sự trên các phương diện ngôi kể, điểm nhìn và giọng điệu trần thuật ở nhóm tác giả mở đường tiêu biểu của thế hệ "3X" gồm Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải và Ma Văn Kháng.

• Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu:

  • Mục tiêu nghiên cứu:
    1. Làm rõ nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Việt Nam sau 1975 qua truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng ở các phương diện: ngôi kể, điểm nhìn và giọng điệu trần thuật.
    2. Tìm ra những điểm chung của thế hệ, điểm riêng trong phong cách của từng tác giả và khẳng định đóng góp của ba nhà văn trong sự vận động, đổi mới thể loại truyện ngắn Việt Nam sau 1975.
  • Nhiệm vụ nghiên cứu:
    1. Vận dụng lý thuyết tự sự học hiện đại để tìm hiểu và phân tích truyện ngắn sau 1975 của Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng nhằm làm nổi bật giá trị nghệ thuật và nội dung tư tưởng của các tác phẩm; nhận diện điểm tương đồng và khác biệt giữa ba nhà văn trong dòng chảy truyện ngắn sau 1975.
    2. Tìm hiểu truyện ngắn của ba tác giả trong thế đối sánh với diện mạo truyện ngắn Việt Nam sau 1975 để chỉ ra nét riêng biệt, thành công và giới hạn của thế hệ nhà văn trưởng thành từ chiến tranh.
    3. Thông qua việc tìm hiểu sự đổi mới mô hình tự sự, khẳng định diện mạo tinh thần, vai trò và vị trí của ba tác giả trong sự vận động của truyện ngắn nói riêng và văn học Việt Nam hiện đại nói chung.

• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

  • Đối tượng nghiên cứu: Nghệ thuật tự sự trên các bình diện cơ bản gồm ngôi kể, điểm nhìn và giọng điệu trần thuật trong truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng sau 1975.
  • Phạm vi vấn đề: Tập trung vào cấu trúc ngôi kể, hệ thống dịch chuyển điểm nhìn và các sắc thái giọng điệu trần thuật nghệ thuật.
  • Phạm vi tư liệu: Toàn bộ truyện ngắn của ba tác giả, trọng tâm là các sáng tác sau năm 1975 trong các tuyển tập: Tuyển tập truyện ngắn Nguyễn Minh Châu (2006, NXB Văn học), Tuyển tập truyện ngắn Nguyễn Khải (2007, NXB Hội Nhà văn), Truyện ngắn chọn lọc Ma Văn Kháng (2002, NXB Hội Nhà văn); kết hợp khảo sát, đối sánh với tác phẩm của các nhà văn cùng thời và các thế hệ kế tiếp ("6X", "7X", "8X", "9X").

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tiến hành tổng thuật tư liệu nghiên cứu theo ba nhóm nội dung chính:

• Các hướng nghiên cứu lý thuyết tự sự học:

  • Lý thuyết tự sự quốc tế: Bắt đầu từ Chủ nghĩa hình thức Nga với B. Tomashevski (phân biệt truyện kể - fabula và cốt truyện - sujet, thời gian truyện kể và thời gian trần thuật, các thủ pháp trì hoãn, cốt truyện), V. Shklovsky (kết cấu bậc thang, vòng tròn, thủ pháp đóng khung, xâu chuỗi), B. Eikhenbaum (lý thuyết văn xuôi và bản chất xung đột của truyện ngắn). Giai đoạn Cấu trúc luận và Hậu cấu trúc luận với Roland Barthes (Dẫn luận phân tích tác phẩm tự sự, S/Z), Tzvetan Todorov (Thi pháp văn xuôi, Ngữ pháp "Câu chuyện mười ngày"), Gerard Genette, Mieke Bal, Claude Bremond, M. Bakhtin, B. Uspensky, Manfred Jahn, R. Kellogg, Gerald Prince.
  • Tiếp nhận tự sự học tại Việt Nam: Khởi sắc từ Hội thảo tự sự học năm 2001 tại Đại học Sư phạm Hà Nội. Tiêu biểu là các công trình của Trần Đình Sử (Dẫn luận thi pháp học, Tự sự học - Một số vấn đề lí luận và lịch sử tập 1 và tập 2), các nghiên cứu dịch thuật và ứng dụng của Phan Thu Hiền (về Northrop Frye), Nguyễn Đức Dân (về Greimas), Phương Lựu (phân loại góc nhìn trần thuật), Nguyễn Thị Hải Phương (người kể chuyện), Đặng Anh Đào, Lê Phong Tuyết (về Genette), Lê Huy Bắc (về giọng và giọng điệu).

• Nghiên cứu về nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Việt Nam sau 1975:

  • Các công trình chuyên luận và kỷ yếu: 50 năm - Văn học Việt Nam sau cách mạng tháng Tám (Nguyễn Thị Bình khảo sát quan hệ dân chủ, bình đẳng giữa tác giả - nhân vật - bạn đọc); Văn học Việt Nam thế kỷ XX - Những vấn đề lịch sử và lí luận (Đại học Quốc gia Hà Nội xác định 1975 - 2000 là "thời của truyện ngắn"); Văn học Việt Nam sau 1975 - những vấn đề nghiên cứu và giảng dạy (Phùng Ngọc Kiếm, Nguyễn Thanh Hùng, Nguyễn Văn Hiếu phân tích khuynh hướng cá thể hóa, đối thoại, gián cách của điểm nhìn); Truyện ngắn Việt Nam - Lịch sử, thi pháp, chân dung (Phan Cự Đệ chủ biên, 2007); Giáo trình Văn học Việt Nam hiện đại, tập 2 (Đại học Sư phạm Hà Nội).
  • Hệ thống luận án tiến sĩ liên quan: Luận án của Nguyễn Thị Huệ (1998, khảo sát giai đoạn 1980 - 1986 qua 4 tác giả Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng, Nguyễn Mạnh Tuấn); Nguyễn Thị Thu Thủy (khảo sát phương thức kể và thoại dẫn); Lê Thị Hương Thủy (tiếp cận truyện ngắn từ góc độ thể loại sau 1986); Ngô Thu Thủy (khảo sát văn xuôi thời kỳ 1975 - 1985); các đề tài của Lê Thị Thanh Hà, Trần Thanh Việt.

• Nghiên cứu về truyện ngắn sau 1975 của ba tác giả:

  • Nguyễn Minh Châu: Chuyên luận của Tôn Phương Lan (Phong cách nghệ thuật Nguyễn Minh Châu), Nguyễn Văn Long và Trịnh Thu Tuyết (Nguyễn Minh Châu và công cuộc đổi mới văn học Việt Nam sau 1975), Phạm Thị Thanh Nga (Lời văn nghệ thuật trong sáng tác của Nguyễn Minh Châu), Huỳnh Như Phương, Nguyễn Tri Nguyên, cùng các luận văn của Phạm Thị Hồng, Phạm Văn Dũng, Hồ Thị Thanh, Nguyễn Thúy Hạnh, Nguyễn Việt Hà.
  • Nguyễn Khải: Công trình Nguyễn Khải về tác gia và tác phẩm (tập hợp bài viết của Vương Trí Nhàn, Nguyễn Thị Bình, Bích Thu, Đoàn Trọng Huy, Đào Thủy Nguyên), luận án tiến sĩ của Nguyễn Thị Tuyết Nga (Tìm hiểu phong cách văn xuôi Nguyễn Khải).
  • Ma Văn Kháng: Các tiểu luận, bài viết phê bình của Lã Nguyên và các nhà nghiên cứu về bản thể con người và thi pháp văn xuôi.

• Khoảng trống luận án giải quyết: Phần lớn các công trình trước đây xem xét từng tác giả độc lập, khảo sát thể loại văn xuôi nói chung (bao gồm cả tiểu thuyết), hoặc chỉ dừng lại ở các bài viết chuyên đề ngắn. Luận án đặt ba tác giả cùng thế hệ "3X" (Nguyễn Minh Châu sinh năm 1930, Nguyễn Khải sinh năm 1930, Ma Văn Kháng sinh năm 1936) vào một trục đối sánh đồng bộ để phân tích nghệ thuật tự sự ở cấp độ cấu trúc văn bản, chỉ ra mô hình cách tân trên nền truyền thống của truyện ngắn giai đoạn sau 1975.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

• Khung lý thuyết và hệ thống khái niệm:

  • Lý thuyết tự sự học (Narratology): Khảo sát văn bản truyện kể như một hệ thống cấu trúc động.
  • Hệ thống thuật ngữ và khái niệm công cụ:
    • Người kể chuyện (NKC): Chủ thể phát ngôn, người dẫn dắt câu chuyện (người kể chuyện ẩn mình, người kể chuyện lộ diện xưng "tôi").
    • Ngôi kể: Ngôi thứ nhất (NT1), ngôi thứ hai (NT2), ngôi thứ ba (NT3).
    • Điểm nhìn trần thuật (ĐPNT): Điểm nhìn bên ngoài (ĐPBN), điểm nhìn bên trong (ĐPBT), điểm nhìn đơn tuyến (ĐPĐT), điểm nhìn đa tuyến (ĐPĐaT), điểm nhìn phức hợp (ĐPPh).
    • Giọng điệu trần thuật: Thái độ, lập trường tư tưởng và cảm xúc của chủ thể trần thuật đối với khách thể và người tiếp nhận (giọng ca ngợi, giọng trào lộng, giọng xót xa, giọng trầm tư triết lý, giọng phức điệu/đa thanh).
    • Cốt truyện nghệ thuật (CTNT) và các hình thức kết cấu.

• Phương pháp nghiên cứu:

  1. Phương pháp tiếp cận tự sự học: Vận dụng lý thuyết tự sự để giải mã cấu trúc văn bản nghệ thuật, phân tích mối quan hệ giữa người kể chuyện, điểm nhìn và lời văn trần thuật.
  2. Phương pháp thống kê: Khảo sát, phân loại tần suất xuất hiện của các dạng thức ngôi kể, các kiểu điểm nhìn và các loại giọng điệu trong kho tàng truyện ngắn sau 1975 của ba tác giả.
  3. Phương pháp hệ thống: Đặt sáng tác của ba nhà văn trong hệ thống chỉnh thể phong cách tác giả và hệ thống tiến trình văn học Việt Nam hiện đại.
  4. Phương pháp loại hình và phân tích tác phẩm theo đặc trưng thể loại: Khảo sát các quy luật tổ chức văn bản tự sự đặc thù của thể loại truyện ngắn.
  5. Phương pháp so sánh: So sánh đối chiếu sáng tác của ba nhà văn với nhau; so sánh sáng tác trước và sau năm 1975 của từng tác giả; so sánh với các thế hệ nhà văn trước và sau thời kỳ Đổi mới.
  6. Phương pháp tổng hợp: Khái quát hóa các luận điểm lý thuyết và thực tiễn sáng tác thành quy luật vận động của thi pháp truyện ngắn sau 1975.

• Nguồn tư liệu khảo sát:

  • Văn bản tác phẩm trích từ các tuyển tập truyện ngắn chính thức của Nguyễn Minh Châu (2006), Nguyễn Khải (2007), Ma Văn Kháng (2002).
  • Các tuyển tập truyện ngắn Việt Nam giai đoạn 1975 - 2000 và các sáng tác tiêu biểu của các tác giả thuộc các thế hệ 6X, 7X, 8X, 9X dùng làm ngữ liệu đối chiếu.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về vấn đề nghiên cứu

Chương 1 tổng thuật lịch sử nghiên cứu lý thuyết tự sự học trên thế giới (từ Chủ nghĩa hình thức Nga, Cấu trúc luận Pháp đến Hậu cấu trúc luận và thi pháp học Mỹ) và quá trình tiếp nhận tự sự học tại Việt Nam. Chương này đồng thời rà soát toàn diện các công trình nghiên cứu về truyện ngắn Việt Nam sau 1975, cùng các công trình, bài viết chuyên sâu về thi pháp, phong cách nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng. Từ việc phân tích các thành tựu và giới hạn của tài liệu đi trước, tác giả xác định tính tất yếu và hướng đi riêng của đề tài.

Chương 2: Một số vấn đề cơ bản của tự sự học. Khái lược về truyện ngắn Việt Nam sau 1975

Chương 2 thiết lập hệ thống cơ sở lý thuyết và bức tranh lịch sử văn học:

• Trình bày các phạm trù cơ bản của tự sự học: bản chất của hành vi tự sự, người kể chuyện, ngôi kể, điểm nhìn, thời gian - không gian trần thuật và giọng điệu trần thuật.
• Khái quát quá trình vận động của truyện ngắn Việt Nam từ sau 1975 đến nay qua các mốc chuyển dịch: sự biến đổi của hoàn cảnh lịch sử - xã hội, nhu cầu dân chủ hóa đời sống văn học, sự chuyển biến từ quan niệm con người công cụ/sử thi sang con người cá nhân/thế sự đời tư.
• Xác lập vị trí của Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải và Ma Văn Kháng: Đây là ba gương mặt tiêu biểu thuộc thế hệ "3X", trưởng thành trong kháng chiến, đạt Giải thưởng Hồ Chí Minh, đóng vai trò bản lề mở đường cho công cuộc đổi mới văn học bằng khuynh hướng cách tân vững chắc trên nền tảng truyền thống.

Chương 3: Ngôi kể và điểm nhìn trong truyện ngắn sau 1975 của Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng

Chương 3 đi sâu phân tích hai yếu tố then chốt trong cấu trúc trần thuật:

• Truyện ngắn kể theo ngôi thứ ba (NT3):
  • Người kể chuyện ẩn mình kể theo điểm nhìn bên ngoài (ĐPBN): Giữ khoảng cách khách quan để miêu tả hành động, sự kiện và không gian đời sống.
  • Người kể chuyện ẩn mình dịch chuyển điểm nhìn: Người kể chuyện không duy trì vị trí toàn tri cố định mà thâm nhập vào thế giới nội tâm của nhân vật, chuyển đổi linh hoạt giữa điểm nhìn bên ngoài và điểm nhìn bên trong (ĐPBT), tạo nên tính phức hợp cho bức tranh hiện thực.
• Truyện ngắn kể theo ngôi thứ nhất (NT1):
  • Người kể chuyện xưng "tôi" duy nhất kể theo điểm nhìn đơn tuyến (ĐPĐT): Tạo tính chân thực, tăng cường khả năng tự biểu hiện, tự soi chiếu, sám hối hoặc chiêm nghiệm của cái tôi cá nhân.
  • Nhiều người kể chuyện xưng "tôi" kể theo điểm nhìn đa tuyến (ĐPĐaT): Câu chuyện được thuật lại qua nhiều lăng kính của các nhân vật khác nhau, tạo nên cấu trúc đa thanh, phá vỡ thế độc quyền chân lý của người kể chuyện truyền thống.

Hình thức ngôi kể	Dạng thức điểm nhìn	Đặc điểm chức năng nghệ thuật
Ngôi thứ ba (NT3)	Điểm nhìn bên ngoài (ĐPBN)	Miêu tả khách quan hiện thực đời thường, tạo khoảng cách thẩm mỹ.
Ngôi thứ ba (NT3)	Dịch chuyển điểm nhìn (ĐPBN $\leftrightarrow$ ĐPBT)	Xâm nhập nội tâm nhân vật, tạo cấu trúc trần thuật nhiều tầng bậc.
Ngôi thứ nhất (NT1)	Điểm nhìn đơn tuyến (ĐPĐT)	Thể hiện chiều sâu tự vấn, sám hối, chiêm nghiệm bản thể cá nhân.
Ngôi thứ nhất (NT1)	Điểm nhìn đa tuyến (ĐPĐaT)	Phức hợp hóa sự kiện, tạo đối thoại đa chiều, giải trung tâm hóa chân lý.

Chương 4: Giọng điệu trần thuật trong truyện ngắn sau 1975 của Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng

Chương 4 khảo sát sự đa dạng hóa và phức hợp hóa của hệ thống giọng điệu:

• Giọng điệu khẳng định, ngợi ca: Tiếp nối mạch nguồn nhân văn truyền thống nhưng chuyển từ ngợi ca chủ nghĩa anh hùng sang tôn vinh vẻ đẹp bình dị, phẩm giá và sức sống tiềm tàng của con người trong đời sống thường nhật.
• Giọng điệu trào lộng, châm biếm: Sử dụng tiếng cười hài hước, mỉa mai, châm biếm để phê phán thói giả dối, sự tha hóa đạo đức, cơ chế quan liêu và những mặt trái của xã hội thời hậu chiến.
• Giọng điệu xót xa, thương cảm: Bộc lộ niềm trắc ẩn sâu sắc trước nỗi đau, bi kịch số phận, sự lỡ dở và những mất mát âm thầm của con người đời thường.
• Giọng điệu trầm tư, triết lý: Đưa ra những suy ngẫm sâu sắc về quy luật đời sống, cội nguồn văn hóa, lẽ sinh tồn và bản tính con người.
• Sự kết hợp, đan xen nhiều giọng điệu: Khảo sát hiện tượng phức điệu trong cùng một văn bản truyện ngắn; sự chuyển dịch linh hoạt giữa các sắc thái giọng điệu (ngợi ca đan xen xót xa, triết lý đi liền với trào lộng) tạo nên âm hưởng phong phú cho văn xuôi sau 1975.

Kết quả và những đóng góp mới

• Đóng góp mới về mặt lý luận và khoa học:

  • Vận dụng thành công các thành tựu của tự sự học hiện đại để mô tả, phân tích một cách hệ thống các bình diện cốt lõi của nghệ thuật tự sự (ngôi kể, điểm nhìn, giọng điệu) trong truyện ngắn Việt Nam sau 1975.
  • Là công trình chuyên biệt khảo sát toàn diện nghệ thuật tự sự ở nhóm ba tác giả "gạo cội" cùng thế hệ 3X (Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng), chỉ ra những điểm tương đồng về tư duy thế hệ và nét độc đáo trong phong cách nghệ thuật của từng cá nhân.
  • Làm sáng tỏ quy luật chuyển biến của truyện ngắn từ thi pháp sử thi sang thi pháp đời tư - thế sự thông qua sự đổi mới cấu trúc trần thuật.

• Đóng góp thực tiễn và ứng dụng:

  • Cung cấp nguồn tư liệu học thuật có hệ thống và phương pháp phân tích văn bản cho công tác nghiên cứu văn học sử Việt Nam hiện đại.
  • Phục vụ trực tiếp cho hoạt động giảng dạy, học tập chuyên đề về thể loại truyện ngắn và văn học Việt Nam sau 1975 tại các trường đại học, cao đẳng và hệ thống trường trung học phổ thông.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế:

  • Do tập trung chuyên sâu vào ba tác giả tiêu biểu thuộc thế hệ 3X (Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng), luận án chưa thể bao quát toàn bộ các hiện tượng truyện ngắn của các thế hệ nhà văn trẻ hơn xuất hiện trong thời kỳ Đổi mới.
  • Về bình diện thi pháp tự sự, luận án khu biệt trọng tâm vào ngôi kể, điểm nhìn và giọng điệu trần thuật, chưa đi sâu khai thác trọn vẹn các yếu tố tự sự khác như thời gian nghệ thuật, không gian nghệ thuật và tổ chức cốt truyện chi tiết.

• Hướng nghiên cứu tiếp:

  • Mở rộng phạm vi khảo sát tự sự học sang các thế hệ nhà văn "6X", "7X", "8X", "9X" để nhận diện đầy đủ sự vận động liên tục của truyện ngắn đương đại.
  • Kết hợp phân tích tự sự học với các lý thuyết liên ngành khác (như phê bình sinh thái, thi pháp văn hóa, lý thuyết tiếp nhận) nhằm tiếp tục giải mã các chiều kích thẩm mỹ mới của văn xuôi Việt Nam.

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng:

  • Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên ngành Ngữ văn: Tham khảo khung lý thuyết tự sự học ứng dụng, phương pháp phân tích văn bản tự sự và thao tác nghiên cứu so sánh tác gia.
  • Giảng viên, giáo viên Ngữ văn các cấp: Cung cấp tư liệu chuyên sâu phục vụ thiết kế bài giảng về tác gia Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng và tiến trình văn học Việt Nam sau 1975.
  • Các nhà nghiên cứu văn học sử và lý luận phê bình: Sử dụng dữ liệu đối sánh thi pháp thể loại giữa văn học trước và sau 1975.

• Nội dung giá trị nhất:

  • Phần phân tích chi tiết các mô hình tổ chức ngôi kể và cơ chế dịch chuyển điểm nhìn trong Chương 3.
  • Bảng tổng hợp và hệ thống phân loại các sắc thái giọng điệu trần thuật trong Chương 4.

Câu hỏi thường gặp

1. Ba tác giả được lựa chọn khảo sát trong luận án có điểm chung gì về bối cảnh thế hệ? Nguyễn Minh Châu (sinh 1930), Nguyễn Khải (sinh 1930) và Ma Văn Kháng (sinh 1936) đều thuộc thế hệ nhà văn "3X", có cùng khởi điểm sáng tác và trưởng thành trong kháng chiến, cùng đạt Giải thưởng Hồ Chí Minh và đều là những cây bút tiên phong thực hiện cách tân nghệ thuật trên nền tảng truyền thống sau năm 1975.

2. Luận án phân loại các dạng thức điểm nhìn trần thuật theo những tiêu chí nào? Luận án phân loại điểm nhìn gắn liền với hai mô hình ngôi kể chính: Ở ngôi thứ ba gồm điểm nhìn bên ngoài của người kể chuyện ẩn mình và điểm nhìn dịch chuyển (kết hợp bên ngoài và bên trong); Ở ngôi thứ nhất gồm điểm nhìn đơn tuyến (qua một người kể chuyện xưng "tôi") và điểm nhìn đa tuyến (kể qua nhiều nhân vật xưng "tôi").

3. Những sắc thái giọng điệu trần thuật chủ yếu nào được xác định trong truyện ngắn của ba tác giả sau 1975? Luận án xác định 5 dạng thức giọng điệu chính: giọng điệu khẳng định - ngợi ca; giọng điệu trào lộng - châm biếm; giọng điệu xót xa - thương cảm; giọng điệu trầm tư - triết lý; và sự đan xen, phức hợp nhiều giọng điệu trong cùng một tác phẩm.

4. Nguồn ngữ liệu truyện ngắn chính được khảo sát trong luận án lấy từ những ấn bản nào? Ngữ liệu cốt lõi trích từ 3 tuyển tập: Tuyển tập truyện ngắn Nguyễn Minh Châu (2006, NXB Văn học), Tuyển tập truyện ngắn Nguyễn Khải (2007, NXB Hội Nhà văn), và Truyện ngắn chọn lọc Ma Văn Kháng (2002, NXB Hội Nhà văn).

Kết luận

Luận án của Nguyễn Thị Bích là công trình nghiên cứu chuyên sâu về nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Việt Nam sau 1975 qua sáng tác của ba nhà văn Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải và Ma Văn Kháng. Bằng việc vận dụng hệ thống lý thuyết tự sự học hiện đại, luận án đã làm sáng tỏ sự đổi mới mô hình trần thuật trên các phương diện ngôi kể, điểm nhìn và giọng điệu. Công trình khẳng định vai trò cầu nối của thế hệ nhà văn "3X" trong quá trình hiện đại hóa thể loại truyện ngắn, đồng thời cung cấp tài liệu tham khảo có giá trị học thuật cho nghiên cứu và giảng dạy văn học Việt Nam.