Mối quan hệ giữa hỗ trợ xuất khẩu của Chính phủ và kết quả hoạt động xuất khẩu nông sản tại Việt Nam

Nghiên cứu mối quan hệ giữa hỗ trợ xuất khẩu của chính phủ, động cơ và rào cản xuất khẩu ảnh hưởng đến hoạt động xuất khẩu nông sản của doanh nghiệp nhỏ.

• Tác giả: Mai Xuân Đào
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Tấn Bửu
• Trường học: Đại học Kinh tế Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kinh doanh quốc tế - Marketing
• Đề tài: Nghiên cứu mối quan hệ giữa hỗ trợ xuất khẩu của Chính phủ và kết quả xuất khẩu nông sản tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC BẢNG PHỤ LỤC
• DANH MỤC HÌNH
• TÓM TẮT LUẬN ÁN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Sự cần thiết của nghiên cứu
• 1.1.1. Về mặt thực tiễn
• 1.1.2. Về khía cạnh khoảng trống lý thuyết
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu
• 1.2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2.2. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.3.2. Đối tượng khảo sát
• 1.3.3. Phạm vi nghiên cứu của đề tài
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Đóng góp mới của nghiên cứu
• 1.6. Kết cấu của luận án
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở lý thuyết liên quan đề tài
• 2.1.1. Lý thuyết quan điểm dựa vào nguồn lực (The Resource-Based View - RBV)
• 2.1.2. Lý thuyết giai đoạn (Mô hình Uppsala)
• 2.1.3. Lý thuyết mạng lưới (Network model)
• 2.1.4. Lý thuyết doanh nghiệp quốc tế mới/doanh nghiệp toàn cầu bẩm sinh
• 2.1.5. Thuyết mô hình lãnh đạo theo tình huống (Contingency Theory)
• 2.1.6. Lý thuyết thể chế (The Institutional Based View - IBV)
• 2.2. Các khái niệm liên quan
• 2.2.1. Doanh nghiệp nhỏ và vừa
• 2.2.2. Thị trường ASEAN+3
• 2.2.3. Nhận thức động cơ xuất khẩu
• 2.2.3.1. Khái niệm nhận thức động cơ xuất khẩu
• 2.2.3.2. Các thành phần của động cơ xuất khẩu
• 2.2.4. Nhận thức rào cản xuất khẩu
• 2.2.4.1. Khái niệm nhận thức rào cản xuất khẩu
• 2.2.4.2. Các thành phần rào cản xuất khẩu
• 2.2.5. Hỗ trợ xuất khẩu của Chính phủ
• 2.2.5.1. Các thành phần chương trình hỗ trợ xuất khẩu của Chính phủ
• 2.2.6. Kết quả hoạt động xuất khẩu
• 2.3. Một số nghiên cứu thực nghiệm
• 2.4. Giả thuyết nghiên cứu
• 2.4.1. Mối quan hệ giữa hỗ trợ xuất khẩu của Chính phủ và nhận thức động cơ xuất khẩu
• 2.4.2. Mối quan hệ giữa hỗ trợ xuất khẩu của Chính phủ và nhận thức rào cản xuất khẩu
• 2.4.3. Mối quan hệ giữa hỗ trợ xuất khẩu của Chính phủ và kết quả hoạt động xuất khẩu
• 2.4.4. Mối quan hệ giữa nhận thức động cơ xuất khẩu và kết quả hoạt động xuất khẩu
• 2.4.5. Mối quan hệ giữa nhận thức rào cản xuất khẩu và kết quả hoạt động xuất khẩu
• 2.4.6. Sự khác biệt theo nhóm các đặc điểm doanh nghiệp về các mối quan hệ trong mô hình nghiên cứu
• 2.5. Mô hình nghiên cứu
• 2.5.1. Mô hình lý thuyết
• 2.5.2. Mô hình cạnh tranh
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Quy trình nghiên cứu
• 3.2. Thang đo nghiên cứu
• 3.2.1. Thang đo nhận thức động cơ xuất khẩu bên trong và bên ngoài doanh nghiệp
• 3.2.2. Thang đo nhận thức rào cản xuất khẩu bên trong và bên ngoài doanh nghiệp
• 3.2.3. Thang đo hỗ trợ xuất khẩu của Chính phủ
• 3.2.4. Thang đo kết quả hoạt động xuất khẩu
• 3.3. Nghiên cứu định tính
• 3.3.1. Thiết kế nghiên cứu định tính
• 3.3.2. Phỏng vấn tay đôi
• 3.3.3. Thảo luận nhóm tập trung
• 3.4. Nghiên cứu định lượng sơ bộ
• 3.4.1. Thiết kế nghiên cứu định lượng sơ bộ
• 3.4.2. Kết quả nghiên cứu định lượng sơ bộ
• 3.5. Nghiên cứu định lượng chính thức
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Đặc điểm mẫu nghiên cứu
• 4.2. Đánh giá mô hình đo lường
• 4.3. Đánh giá mô hình cấu trúc
• 4.4. Phân tích cấu trúc đa nhóm
• 4.4.1. Kiểm định sự khác biệt theo vị trí địa lý của các doanh nghiệp
• 4.4.2. Kiểm định sự khác biệt theo quy mô doanh nghiệp
• 4.4.3. Kiểm định sự khác biệt theo số năm hoạt động
• 4.4.4. Kiểm định sự khác biệt theo hình thức xuất khẩu
• 4.4.5. Kiểm định sự khác biệt theo thị trường xuất khẩu chủ yếu
• 4.4.6. Kiểm định sự khác biệt theo một mặt hàng và đa dạng các mặt hàng nông sản xuất khẩu
• 4.5. Tóm tắt kết quả kiểm định các giả thuyết
• 4.6. Mức độ tác động của từng yếu tố trong mô hình
• 4.7. Sự khác biệt của các mối quan hệ trong mô hình nghiên cứu theo các đặc điểm của mẫu khảo sát
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý NGHIÊN CỨU
• 5.1. Đề xuất một số hàm ý quản trị
• 5.2. Những hạn chế của đề tài và đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: SỐ LIỆU XUẤT KHẨU NÔNG SẢN SANG THỊ TRƯỜNG ASEAN+3
• PHỤ LỤC 2: TỔNG HỢP THÀNH PHẦN CỦA CÁC KHÁI NIỆM NGHIÊN CỨU
• PHỤ LỤC 3: DANH SÁCH CÁC CHUYÊN GIA THAM GIA NGHIÊN CỨU ĐỊNH TÍNH
• PHỤ LỤC 4: DÀN BÀI PHỎNG VẤN TAY ĐÔI
• PHỤ LỤC 5: Ý KIẾN CÁC CHUYÊN GIA Ở BƯỚC PHỎNG VẤN TAY ĐÔI
• PHỤ LỤC 6: DÀN BÀI THẢO LUẬN NHÓM TẬP TRUNG
• PHỤ LỤC 7: KẾT QUẢ THẢO LUẬN NHÓM TẬP TRUNG
• PHỤ LỤC 8: CÂU HỎI KHẢO SÁT ĐỊNH LƯỢNG SƠ BỘ
• PHỤ LỤC 9: KẾT QUẢ ĐỊNH LƯỢNG SƠ BỘ
• PHỤ LỤC 10: CÂU HỎI KHẢO SÁT ĐỊNH LƯỢNG CHÍNH THỨC
• PHỤ LỤC 11: KẾT QUẢ ĐỊNH LƯỢNG CHÍNH THỨC
• PHỤ LỤC 12: ĐÁNH GIÁ MÔ HÌNH CẤU TRÚC _ MÔ HÌNH LÝ THUYẾT (MHLT)
• PHỤ LỤC 13: ĐÁNH GIÁ MÔ HÌNH CẤU TRÚC _ MÔ HÌNH CẠNH TRANH (MHCT)
• PHỤ LỤC 14: PHÂN TÍCH ĐA NHÓM
• PHỤ LỤC 15: HỆ SỐ TRỌNG SỐ NGOÀI CỦA CÁC BIẾN QUAN SÁT
• PHỤ LỤC 16: THANG ĐO GỐC CỦA KHÁI NIỆM NGHIÊN CỨU
• PHỤ LỤC 17: TỔNG HỢP MỘT SỐ NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐỀ TÀI
• PHỤ LỤC 18: DANH SÁCH CÔNG TY KHẢO SÁT

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Hỗ Trợ Xuất Khẩu Nông Sản Việt Nam

Nghiên cứu này tập trung vào mối quan hệ giữa hỗ trợ xuất khẩu của Chính phủ và kết quả xuất khẩu nông sản tại Việt Nam. Ngành nông nghiệp đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế, và xuất khẩu nông sản là một động lực tăng trưởng chính. Tuy nhiên, các doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV), thường gặp khó khăn trong việc tiếp cận thị trường quốc tế. Chính sách hỗ trợ từ Chính phủ có thể đóng vai trò then chốt trong việc cải thiện năng lực cạnh tranh và thúc đẩy xuất khẩu nông sản. Nghiên cứu này sẽ đi sâu vào phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả của các chính sách này, từ đó đưa ra các khuyến nghị nhằm tối ưu hóa hỗ trợ xuất khẩu và nâng cao kết quả xuất khẩu cho nông sản Việt Nam. Luận án này là công trình nghiên cứu của riêng tác giả và được thực hiện dưới sự hướng dẫn của Người hướng dẫn khoa học. Các kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Xuất Khẩu Nông Sản Đối Với Việt Nam

Xuất khẩu nông sản đóng góp đáng kể vào GDP và tạo việc làm cho hàng triệu nông dân Việt Nam. Nông sản Việt Nam có tiềm năng lớn trên thị trường thế giới, nhưng cần được hỗ trợ để vượt qua các rào cản thương mại và nâng cao chất lượng sản phẩm. Việc tăng cường xuất khẩu nông sản không chỉ giúp cải thiện đời sống của người nông dân mà còn góp phần vào sự phát triển kinh tế bền vững của đất nước. Thống kê xuất nhập khẩu cho thấy sự tăng trưởng liên tục của ngành, nhưng vẫn còn nhiều dư địa để khai thác.

1.2. Vai Trò Của Chính Phủ Trong Thúc Đẩy Xuất Khẩu Nông Sản

Chính phủ đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra môi trường kinh doanh thuận lợi, cung cấp thông tin thị trường, hỗ trợ tài chính và kỹ thuật cho các doanh nghiệp xuất khẩu nông sản. Các chính sách hỗ trợ nông nghiệp cần được thiết kế một cách hiệu quả để đáp ứng nhu cầu thực tế của doanh nghiệp và phù hợp với các quy định của thị trường nông sản thế giới. Tác động của chính sách hỗ trợ xuất khẩu cần được đánh giá thường xuyên để đảm bảo tính hiệu quả và kịp thời điều chỉnh.

II. Phân Tích Thực Trạng Rào Cản Xuất Khẩu Nông Sản Tại Việt Nam

Mặc dù có nhiều tiềm năng, xuất khẩu nông sản của Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Các rào cản thương mại, tiêu chuẩn chất lượng khắt khe, thiếu thông tin thị trường và hạn chế về logistics là những yếu tố cản trở hiệu quả xuất khẩu nông sản. Nghiên cứu này sẽ phân tích chi tiết các rào cản này, từ đó đề xuất các giải pháp để giảm thiểu tác động tiêu cực và tạo điều kiện thuận lợi hơn cho các doanh nghiệp xuất khẩu. Doanh nghiệp xuất khẩu nông sản cần chủ động nâng cao năng lực cạnh tranh để vượt qua các thách thức này.

2.1. Các Rào Cản Thương Mại Và Tiêu Chuẩn Chất Lượng

Rào cản thương mại như thuế quan, hạn ngạch và các quy định kiểm dịch thực vật có thể làm giảm tính cạnh tranh của nông sản Việt Nam. Các tiêu chuẩn chất lượng và an toàn thực phẩm ngày càng khắt khe đòi hỏi các doanh nghiệp phải đầu tư vào công nghệ và quy trình sản xuất hiện đại. Việc đáp ứng các tiêu chuẩn này là yếu tố then chốt để nông sản Việt Nam có thể thâm nhập và duy trì vị thế trên thị trường xuất khẩu nông sản.

2.2. Hạn Chế Về Thông Tin Thị Trường Và Logistics

Thiếu thông tin về thị trường xuất khẩu nông sản, nhu cầu của người tiêu dùng và các quy định pháp lý là một trở ngại lớn đối với các doanh nghiệp. Hệ thống logistics còn yếu kém, chi phí vận chuyển cao và thời gian giao hàng kéo dài làm giảm tính cạnh tranh của nông sản Việt Nam. Việc cải thiện hệ thống logistics và cung cấp thông tin thị trường đầy đủ, kịp thời là rất quan trọng để thúc đẩy xuất khẩu nông sản.

2.3. Năng Lực Cạnh Tranh Xuất Khẩu Nông Sản Còn Hạn Chế

Năng lực cạnh tranh của nông sản Việt Nam còn hạn chế so với các nước khác trong khu vực và trên thế giới. Giá thành sản xuất cao, chất lượng chưa đồng đều và thiếu thương hiệu mạnh là những yếu tố làm giảm khả năng cạnh tranh của nông sản Việt Nam trên thị trường nông sản thế giới. Việc nâng cao năng lực cạnh tranh là yếu tố then chốt để Việt Nam có thể tăng cường xuất khẩu nông sản và chiếm lĩnh thị phần lớn hơn.

III. Giải Pháp Tối Ưu Hóa Hỗ Trợ Xuất Khẩu Nông Sản Việt Nam

Để nâng cao kết quả xuất khẩu nông sản, cần có các giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Chính phủ cần tiếp tục hoàn thiện chính sách hỗ trợ xuất khẩu, tập trung vào các lĩnh vực như tài chính, thông tin, xúc tiến thương mại và đào tạo nguồn nhân lực. Các doanh nghiệp cần chủ động nâng cao năng lực cạnh tranh, đầu tư vào công nghệ và quy trình sản xuất hiện đại, xây dựng thương hiệu mạnh và mở rộng thị trường xuất khẩu. Sự hợp tác giữa Chính phủ, doanh nghiệp và các tổ chức liên quan là yếu tố then chốt để đạt được mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu nông sản bền vững.

3.1. Hoàn Thiện Chính Sách Hỗ Trợ Tài Chính Và Tín Dụng

Cung cấp các khoản vay ưu đãi, bảo lãnh tín dụng và hỗ trợ lãi suất cho các doanh nghiệp xuất khẩu nông sản. Đơn giản hóa thủ tục vay vốn và tăng cường khả năng tiếp cận nguồn vốn cho các DNNVV. Tín dụng nông nghiệp cần được mở rộng để đáp ứng nhu cầu đầu tư vào sản xuất và chế biến nông sản.

3.2. Tăng Cường Xúc Tiến Thương Mại Và Phát Triển Thị Trường

Tổ chức các hội chợ, triển lãm và diễn đàn thương mại để giới thiệu nông sản Việt Nam đến thị trường xuất khẩu. Hỗ trợ doanh nghiệp tham gia các hoạt động xúc tiến thương mại và tìm kiếm đối tác kinh doanh. Phát triển thị trường nông sản cần được thực hiện một cách bài bản và có chiến lược.

3.3. Nâng Cao Chất Lượng Nguồn Nhân Lực Cho Ngành Nông Nghiệp

Đào tạo và bồi dưỡng kiến thức, kỹ năng cho người lao động trong ngành nông nghiệp, đặc biệt là về quản lý chất lượng, an toàn thực phẩm và marketing quốc tế. Hợp tác với các trường đại học, viện nghiên cứu và các tổ chức quốc tế để nâng cao chất lượng đào tạo. Đào tạo nguồn nhân lực nông nghiệp cần được coi là một ưu tiên hàng đầu.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Đánh Giá Tác Động Chính Sách Hỗ Trợ

Nghiên cứu này sẽ đánh giá tác động của chính sách hỗ trợ xuất khẩu đến kết quả hoạt động xuất khẩu của các doanh nghiệp nông sản. Sử dụng các phương pháp phân tích kinh tế lượng và mô hình kinh tế, nghiên cứu sẽ định lượng hóa mối quan hệ giữa các yếu tố hỗ trợ và kết quả. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp bằng chứng thực nghiệm để đánh giá tính hiệu quả của các chính sách hiện hành và đề xuất các điều chỉnh phù hợp. Phân tích SWOT và phân tích PESTLE sẽ được sử dụng để đánh giá toàn diện môi trường kinh doanh xuất khẩu nông sản.

4.1. Phân Tích Kinh Tế Lượng Về Mối Quan Hệ Giữa Hỗ Trợ Và Kết Quả

Sử dụng các mô hình kinh tế và dữ liệu thống kê để phân tích mối quan hệ giữa hỗ trợ xuất khẩu của Chính phủ và kết quả xuất khẩu nông sản. Đánh giá tác động của các yếu tố như chính sách thương mại, đầu tư vào nông nghiệp và hợp tác quốc tế đến tăng trưởng xuất khẩu. Phân tích kinh tế lượng sẽ cung cấp các bằng chứng định lượng về tính hiệu quả của các chính sách.

4.2. Đánh Giá Hiệu Quả Của Các Chương Trình Hỗ Trợ Cụ Thể

Đánh giá hiệu quả của các chương trình hỗ trợ cụ thể như hỗ trợ tài chính, xúc tiến thương mại và đào tạo nguồn nhân lực. Xác định các yếu tố thành công và thất bại của các chương trình này. Đề xuất các giải pháp để cải thiện hiệu quả của các chương trình hỗ trợ.

4.3. So Sánh Với Kinh Nghiệm Quốc Tế Về Hỗ Trợ Xuất Khẩu Nông Sản

Nghiên cứu kinh nghiệm của các quốc gia khác trong việc hỗ trợ xuất khẩu nông sản. Xác định các bài học kinh nghiệm và các mô hình thành công có thể áp dụng cho Việt Nam. So sánh chính sách hỗ trợ của Việt Nam với các quốc gia khác để tìm ra các điểm mạnh và điểm yếu.

V. Kết Luận Hướng Đến Phát Triển Xuất Khẩu Nông Sản Bền Vững

Nghiên cứu này kết luận rằng hỗ trợ xuất khẩu của Chính phủ đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy kết quả xuất khẩu nông sản tại Việt Nam. Tuy nhiên, cần có các giải pháp đồng bộ và hiệu quả để tối ưu hóa hỗ trợ và vượt qua các rào cản. Phát triển nông nghiệp bền vững và nâng cao năng lực cạnh tranh là yếu tố then chốt để Việt Nam có thể trở thành một cường quốc xuất khẩu nông sản. Hội nhập kinh tế quốc tế và hợp tác quốc tế trong nông nghiệp sẽ tạo ra nhiều cơ hội mới cho nông sản Việt Nam.

5.1. Tóm Tắt Các Kết Quả Nghiên Cứu Chính

Tóm tắt các kết quả nghiên cứu chính về mối quan hệ giữa hỗ trợ xuất khẩu, nhận thức động cơ xuất khẩu, nhận thức rào cản xuất khẩu và kết quả hoạt động xuất khẩu. Nhấn mạnh các đóng góp mới của nghiên cứu vào lý thuyết và thực tiễn.

5.2. Hàm Ý Chính Sách Và Khuyến Nghị Cho Doanh Nghiệp

Đề xuất các hàm ý chính sách cho Chính phủ và các khuyến nghị cho doanh nghiệp để nâng cao hiệu quả xuất khẩu nông sản. Khuyến nghị các giải pháp cụ thể để cải thiện chính sách hỗ trợ, nâng cao năng lực cạnh tranh và mở rộng thị trường xuất khẩu.

5.3. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Xuất Khẩu Nông Sản

Đề xuất các hướng nghiên cứu tiếp theo về xuất khẩu nông sản, tập trung vào các vấn đề như chuỗi giá trị nông sản, ứng dụng công nghệ trong nông nghiệp và biến đổi khí hậu. Khuyến khích các nghiên cứu sâu hơn về thị trường nông sản thế giới và các hiệp định thương mại tự do (FTA).

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, hoạt động xuất khẩu giữ vị trí động lực cốt lõi đối với sự tăng trưởng kinh tế của Việt Nam. Sau hơn ba thập kỷ đổi mới, kim ngạch xuất khẩu hàng hóa Việt Nam đã tăng trưởng vượt bậc từ dưới 1 tỷ USD năm 1986 lên 264 tỷ USD năm 2019 và đạt 283 tỷ USD vào năm 2020. Theo bảng xếp hạng của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), Việt Nam đã vươn từ vị trí thứ 50 (năm 2006) lên vị trí thứ 26 (năm 2018), trở thành một trong 30 quốc gia và vùng lãnh thổ có quy mô ngoại thương lớn nhất toàn cầu, xếp thứ ba trong khối ASEAN chỉ sau Singapore và Thái Lan. Dù Việt Nam đã chuyển dịch từ thâm hụt sang thặng dư thương mại tổng thể (đạt gần 20 tỷ USD năm 2020), cơ cấu thương mại vẫn bộc lộ ba điểm nghẽn mang tính cấu trúc:

Thứ nhất, khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) chiếm tỷ trọng áp đảo trong tổng kim ngạch xuất khẩu, dao động từ 68% đến 72% trong giai đoạn 2017–2020 (đạt 202,89 tỷ USD vào năm 2020). Điều này phản ánh sự lép vế của khối doanh nghiệp nội địa.

Thứ hai, cán cân thương mại chứng kiến tình trạng thâm hụt nghiêm trọng và kéo dài tại nhóm thị trường ASEAN+3 (bao gồm 10 quốc gia ASEAN cùng Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc). Mặc dù các Hiệp định Thương mại Tự do (FTA) nội khối và song phương đã thúc đẩy kim ngạch xuất khẩu sang khu vực này chiếm trên 50% tổng kim ngạch của cả nước, mức nhập siêu từ ASEAN+3 vẫn liên tục gia tăng: từ 61,67 tỷ USD (2017), 60,88 tỷ USD (2018), 67,3 tỷ USD (2019) lên mức đỉnh điểm 72,5 tỷ USD vào năm 2020.

Thứ ba, khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) chiếm tới 98% tổng số doanh nghiệp, đóng góp 45% GDP, 31% thu ngân sách và tạo việc làm cho hơn 51% lực lượng lao động xã hội, nhưng chỉ đóng góp khoảng 25% tổng kim ngạch xuất khẩu toàn quốc. Tỷ lệ DNNVV Việt Nam tham gia vào chuỗi giá trị và mạng lưới kinh doanh toàn cầu chỉ đạt 21%, thấp hơn đáng kể so với các quốc gia trong khu vực như Thái Lan (30%) hay Malaysia (46%).

Đối với ngành nông sản – lĩnh vực sinh kế gắn liền với 65,6% dân số nông thôn và 34,7% lực lượng lao động xã hội – kim ngạch xuất khẩu bình quân giai đoạn 2005–2019 đạt gần 12 tỷ USD/năm, đưa Việt Nam vào top 15 quốc gia xuất khẩu nông sản hàng đầu thế giới với các mặt hàng chủ lực như hạt điều, hạt tiêu (hạng 1), gạo, cà phê (hạng 2), chè (hạng 5). Tuy nhiên, giá trị gia tăng còn thấp do chủ yếu xuất thô, chịu rào cản kỹ thuật khắt khe (SPS, TBT) và năng lực cạnh tranh hạn chế của các DNNVV.

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap): Tổng quan tài liệu quốc tế và trong nước cho thấy tồn tại những khoảng trống học thuật lớn. Các nghiên cứu trước đây (như Leonidou et al., 2011; Karakaya & Yannopoulos, 2012; Katsikeas & Morgan, 1994; Zou & Stan, 1998) thường chỉ kiểm định phân mảnh các mối quan hệ đơn lẻ giữa hỗ trợ của Chính phủ với kết quả xuất khẩu, hoặc rào cản xuất khẩu với kết quả xuất khẩu. Chưa có công trình nào kiểm định đồng thời mô hình tích hợp 4 trụ cột: Hỗ trợ xuất khẩu của Chính phủ (GS), Nhận thức động cơ xuất khẩu (Stimuli - IS/ES), Nhận thức rào cản xuất khẩu (Barriers - IB/EB) và Kết quả hoạt động xuất khẩu (EXP). Đặc biệt, vai trò trung gian của nhận thức động cơ xuất khẩu cũng như tác động trực tiếp của động cơ lên nhận thức rào cản xuất khẩu chưa từng được khám phá toàn diện trong bối cảnh nền kinh tế chuyển đổi.

Câu hỏi nghiên cứu và Giả thuyết: Luận án tập trung giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu trung tâm:

1. Mối quan hệ trực tiếp và gián tiếp giữa Hỗ trợ xuất khẩu của Chính phủ, Nhận thức động cơ xuất khẩu bên trong/bên ngoài, Nhận thức rào cản xuất khẩu bên trong/bên ngoài và Kết quả hoạt động xuất khẩu của DNNVV diễn ra như thế nào?
2. Có sự khác biệt mang ý nghĩa thống kê về các mối quan hệ trong mô hình cấu trúc theo các đặc điểm doanh nghiệp (vị trí địa lý, quy mô lao động, thâm niên hoạt động, thâm niên xuất khẩu, hình thức xuất khẩu, thị trường trọng điểm, cơ cấu mặt hàng) hay không?
3. Những hàm ý quản trị và chính sách nào cần được xây dựng dựa trên bằng chứng thực nghiệm nhằm nâng cao kết quả xuất khẩu nông sản sang ASEAN+3?

Hệ thống 13 giả thuyết nghiên cứu chính được xác lập:

• $H_1$: Hỗ trợ của Chính phủ có mối quan hệ cùng chiều (+) với Nhận thức động cơ bên trong (IS).
• $H_2$: Hỗ trợ của Chính phủ có mối quan hệ cùng chiều (+) với Nhận thức động cơ bên ngoài (ES).
• $H_3$: Hỗ trợ của Chính phủ có mối quan hệ ngược chiều (-) với Nhận thức rào cản bên trong (IB).
• $H_4$: Hỗ trợ của Chính phủ có mối quan hệ ngược chiều (-) với Nhận thức rào cản bên ngoài (EB).
• $H_5$: Hỗ trợ của Chính phủ có mối quan hệ cùng chiều (+) với Kết quả hoạt động xuất khẩu (EXP).
• $H_6$: Nhận thức động cơ bên trong (IS) có mối quan hệ cùng chiều (+) với Kết quả xuất khẩu (EXP).
• $H_7$: Nhận thức động cơ bên ngoài (ES) có mối quan hệ cùng chiều (+) với Kết quả xuất khẩu (EXP).
• $H_8$: Nhận thức rào cản bên trong (IB) có mối quan hệ ngược chiều (-) với Kết quả xuất khẩu (EXP).
• $H_9$: Nhận thức rào cản bên ngoài (EB) có mối quan hệ ngược chiều (-) với Kết quả xuất khẩu (EXP).
• $H_{10}$: Nhận thức động cơ bên trong (IS) có mối quan hệ ngược chiều (-) với Nhận thức rào cản bên trong (IB).
• $H_{11}$: Nhận thức động cơ bên trong (IS) có mối quan hệ ngược chiều (-) với Nhận thức rào cản bên ngoài (EB).
• $H_{12}$: Nhận thức động cơ bên ngoài (ES) có mối quan hệ ngược chiều (-) với Nhận thức rào cản bên trong (IB).
• $H_{13}$: Nhận thức động cơ bên ngoài (ES) có mối quan hệ ngược chiều (-) với Nhận thức rào cản bên ngoài (EB).

Khung lý thuyết nền tảng: Luận án tích hợp đa lý thuyết bao gồm: Lý thuyết quan điểm dựa vào nguồn lực (Resource-Based View - RBV; Barney, 1991), Lý thuyết giai đoạn quốc tế hóa (Uppsala Model; Johanson & Vahlne, 1977, 1990), Lý thuyết thể chế (Institutional-Based View - IBV; Peng, 2001), Lý thuyết tình huống (Contingency Theory), và Lý thuyết mạng lưới (Network Model; Coviello & Munro, 1997).

Phạm vi và Ý nghĩa: Mẫu khảo sát định lượng chính thức gồm $N = 257$ DNNVV xuất khẩu nông sản chính ngạch trên phạm vi toàn quốc (miền Bắc, miền Trung, Tây Nguyên, TP. Hồ Chí Minh, Đông Nam Bộ và Tây Nam Bộ), thu thập trong năm 2019. Nghiên cứu mang tính đột phá khi lượng hóa hiệu quả của chính sách công đối với hành vi vi mô và kết quả kinh doanh quốc tế của khối doanh nghiệp nông sản nội địa.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế ghi nhận sự phát triển mạnh mẽ của các dòng nghiên cứu về hành vi và kết quả xuất khẩu của doanh nghiệp:

1. Dòng nghiên cứu về Nguồn lực nội tại (RBV Stream): Xuất phát từ Wernerfelt (1984) và phát triển hoàn thiện bởi Barney (1991), RBV khẳng định lợi thế cạnh tranh bền vững bắt nguồn từ các nguồn lực có giá trị (Valuable), quý hiếm (Rare), khó bắt chước (Inimitable) và không thể thay thế (Non-substitutable) - VRIN. Kaleka (2002), Zou et al. (2003), Morgan et al. (2004, 2006) đã mở rộng RBV vào lĩnh vực xuất khẩu, chứng minh rằng tài sản và năng lực quản trị, năng lực công nghệ và kiến thức thị trường là tiền đề quyết định kết quả xuất khẩu vượt trội.

2. Dòng nghiên cứu về Tiến trình Quốc tế hóa và Khoảng cách tâm lý (Process & Psychic Distance Stream): Mô hình Uppsala của Johanson và Vahlne (1977, 1990) luận giải rằng doanh nghiệp quốc tế hóa theo từng bước tích lũy kiến thức trải nghiệm (experiential knowledge), bắt đầu từ những thị trường có khoảng cách tâm lý gần (tương đồng về địa lý, văn hóa, thể chế) trước khi thâm nhập các thị trường xa xôi. Thị trường ASEAN+3 đối với DNNVV Việt Nam phản ánh rõ nét định đề này (Hollensen, 2012).

3. Dòng nghiên cứu về Động cơ và Rào cản xuất khẩu (Stimuli & Barriers Stream): Etemad (2004) thiết lập khung phân tích "lực đẩy và lực kéo" (Push-Pull Dynamics). Lực đẩy xuất phát từ áp lực bão hòa thị trường nội địa, quy mô nhỏ (Bilkey, 1978; Jaeger & Rudzki, 2008), trong khi lực kéo hình thành từ tiềm năng lợi nhuận, cơ hội tăng trưởng quốc tế và sự bảo trợ thể chế (Czinkota, 2002; Westhead et al., 2002). Về rào cản xuất khẩu, Leonidou (2004), Da Silva và Da Rocha (2001), Ramaseshan và Soutar (1996) phân loại thành rào cản bên trong (năng lực tài chính, nhân sự, thông tin, marketing) và rào cản bên ngoài (thủ tục hành chính, thuế quan, rào cản kỹ thuật TBT/SPS, biến động tỷ giá).

4. Dòng nghiên cứu về Chương trình hỗ trợ của Chính phủ (Government Export Support Stream): Seringhaus và Rosson (1989), Gencturk và Kotabe (2001), Francis và Collins-Dodd (2004) chỉ ra rằng sự can thiệp của nhà nước đóng vai trò như một nguồn lực ngoại sinh bù đắp sự thiếu hụt tài nguyên của DNNVV. Leonidou et al. (2011) đã chuẩn hóa thang đo hỗ trợ xuất khẩu thành 4 nhóm chương trình: Hỗ trợ Thông tin (Information Programs - IP), Hỗ trợ Đào tạo (Education/Training Programs - EP), Hỗ trợ Tài chính (Financial Programs - FP), và Hỗ trợ Thuận lợi hóa thương mại (Trade Mobility Programs - TP).

Các tranh luận học thuật nổi bật (Academic Debates):

• Cuộc tranh luận thứ nhất: Tác động của hỗ trợ chính phủ lên kết quả xuất khẩu là trực tiếp hay gián tiếp? Gencturk và Kotabe (2001) cho rằng hỗ trợ công có tác động trực tiếp thúc đẩy doanh số. Ngược lại, Singer và Czinkota (1994) cùng Karakaya và Yannopoulos (2012) lập luận rằng hỗ trợ chính phủ chỉ phát huy tác dụng gián tiếp thông qua việc giúp doanh nghiệp giảm thiểu nhận thức rào cản hoặc tái định hình nhận thức động cơ xuất khẩu.
• Cuộc tranh luận thứ hai: Mối quan hệ giữa nhận thức rào cản và kết quả xuất khẩu. Katsikeas và Morgan (1994), Zou và Stan (1998) khẳng định rào cản nhận thức càng cao thì kết quả xuất khẩu càng thấp. Tuy nhiên, Al-Hyari et al. (2012) và Da Silva & Da Rocha (2001) phát hiện trong nhiều trường hợp, doanh nghiệp nhận thức rào cản cao nhưng vẫn đạt kết quả tốt nhờ năng lực thích ứng và chiến lược đối phó chủ động.

Định vị nghiên cứu và so sánh quốc tế: So với nghiên cứu của Leonidou et al. (2011) thực hiện trên các doanh nghiệp sản xuất tại Vương quốc Anh (nền kinh tế phát triển), luận án này điều chỉnh và mở rộng thang đo bậc 2 của biến Hỗ trợ Chính phủ (GS) sang bối cảnh ngành hàng nông sản tại một nền kinh tế chuyển đổi (Việt Nam). So với mô hình của Karakaya và Yannopoulos (2012) tại Bắc Mỹ chỉ kiểm định vai trò trung gian của rào cản xuất khẩu, luận án tạo bước tiến đột phá khi đưa đồng thời cả Nhận thức động cơ (IS, ES) và Nhận thức rào cản (IB, EB) vào mô hình cấu trúc đa tầng, đồng thời kiểm định tác động trực tiếp của Động cơ lên Rào cản – một đóng góp chưa từng xuất hiện trong các nghiên cứu tại thị trường mới nổi.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mang lại những đóng góp nền tảng cho hệ thống lý thuyết quản trị kinh doanh quốc tế:

1. Mở rộng Lý thuyết dựa vào nguồn lực (RBV - Barney, 1991): Nghiên cứu chứng minh rằng đối với các DNNVV trong giai đoạn đầu quốc tế hóa, nguồn lực nội sinh không đủ để tạo lập lợi thế cạnh tranh bền vững. Sự can thiệp của Chính phủ (GS) đóng vai trò như "nguồn lực ngoại sinh bổ trợ" (external complementary resource), trực tiếp kích hoạt và chuyển hóa thành nhận thức động cơ bên trong ($GS \rightarrow IS$) và động cơ bên ngoài ($GS \rightarrow ES$).

2. Bổ sung cho Mô hình giai đoạn Uppsala (Johanson & Vahlne, 1977, 1990): Luận án chứng minh rằng trong bối cảnh các khu vực mậu dịch tự do (FTA) như ASEAN+3, khoảng cách tâm lý (psychic distance) được thu hẹp đáng kể nhờ sự tương đồng thể chế và ưu đãi thuế quan, giúp DNNVV tiếp cận thị trường nhanh hơn thông qua việc tận dụng các gói hỗ trợ công về thông tin và thuận lợi hóa thương mại.

3. Khám phá cơ chế triệt tiêu rào cản thông qua nhận thức động cơ: Phát hiện đột phá về mối quan hệ ngược chiều giữa Nhận thức động cơ (IS, ES) và Nhận thức rào cản bên trong (IB) xác lập một mệnh đề lý thuyết mới: Khi niềm tin vào năng lực nội tại và triển vọng thị trường gia tăng, mức độ e ngại rủi ro và nhận thức về các điểm yếu nội bộ sẽ tự động suy giảm.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp một cách chặt chẽ 4 lý thuyết cốt lõi (RBV, Uppsala, IBV, Contingency Theory) để xây dựng hai mô hình so sánh đối chứng: Mô hình lý thuyết (MHLT) và Mô hình cạnh tranh (MHCT).

Mô hình cấu trúc bậc 2 của biến Hỗ trợ Chính phủ (GS) được thiết lập dạng phản ánh (reflective-reflective second-order construct) gồm 4 thành phần bậc 1:

• Hỗ trợ thông tin (Information Support Programs - IP): Cổng thông tin thị trường, dữ liệu thương mại, cảnh báo rào cản kỹ thuật.
• Hỗ trợ đào tạo (Education/Training Support Programs - EP): Bồi dưỡng kỹ năng ngoại thương, quản trị chất lượng, cập nhật quy tắc xuất xứ FTA.
• Hỗ trợ tài chính (Financial Support Programs - FP): Tín dụng xuất khẩu ưu đãi, bảo lãnh tín dụng, hỗ trợ lãi suất.
• Hỗ trợ thuận lợi hóa thương mại (Trade Mobility Support Programs - TP): Tổ chức đoàn giao thương, hội chợ triển lãm quốc tế (như GULFOOD, Hội chợ Nông nghiệp Cần Thơ, Hội chợ Hoa quả Quốc tế Quảng Châu).

Ranh giới nghiên cứu (Boundary Conditions): Khung phân tích được xác lập cụ thể cho nhóm doanh nghiệp nhỏ và vừa (dưới 200 lao động theo Nghị định 39/2018/NĐ-CP), hoạt động trong ngành nông sản xuất khẩu chính ngạch sang 13 quốc gia thuộc khối ASEAN+3.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng thế giới quan thực chứng (Positivism) kết hợp thiết kế phương pháp hỗn hợp tuần tự khám phá (Exploratory Sequential Mixed Methods Design):

+-------------------------------------------------------------------------+
|                        THIẾT KẾ PHƯƠNG PHÁP HỖN HỢP                     |
+-------------------------------------------------------------------------+
                                     |
                                     v
+-------------------------------------------------------------------------+
| 1. NGHIÊN CỨU ĐỊNH TÍNH (Qualitative Phase)                             |
| - Phỏng vấn sâu chuyên gia (In-depth interviews)                        |
| - Thảo luận nhóm tập trung (Focus Group Discussions)                    |
| -> Khám phá & điều chỉnh thang đo phù hợp bối cảnh nông sản VN          |
+-------------------------------------------------------------------------+
                                     |
                                     v
+-------------------------------------------------------------------------+
| 2. NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƯỢNG SƠ BỘ (Pilot Quantitative Phase)               |
| - Kích thước mẫu: n = 120 DNNVV                                         |
| - Đánh giá độ tin cậy sơ bộ, EFA và sàng lọc biến quan sát              |
+-------------------------------------------------------------------------+
                                     |
                                     v
+-------------------------------------------------------------------------+
| 3. NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƯỢNG CHÍNH THỨC (Formal Quantitative Phase)         |
| - Kích thước mẫu: N = 257 DNNVV trên toàn quốc                          |
| - Kỹ thuật phân tích: PLS-SEM (SmartPLS 3.0) & PLS-MGA                  |
| - Kiểm định mô hình đo lường, mô hình cấu trúc & phân tích đa nhóm      |
+-------------------------------------------------------------------------+

Quy trình nghiên cứu rigorous

1. Giai đoạn định tính:

• Phỏng vấn sâu tay đôi (In-depth Interviews) với các chuyên gia đầu ngành: Lãnh đạo Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương), Cục Chế biến và Phát triển Thị trường Nông sản (Bộ NN&PTNT), các nhà khoa học chuyên ngành Kinh doanh quốc tế tại Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh (UEH), và Tổng giám đốc các doanh nghiệp xuất khẩu nông sản lớn.
• Thảo luận nhóm tập trung (Focus Group Discussion): Điều chỉnh các biến quan sát trong thang đo gốc của Leonidou et al. (2011) và Karakaya & Yannopoulos (2012) để bổ sung các đặc trưng ngành nông sản Việt Nam (ví dụ: chứng nhận VietGAP/GlobalGAP, kiểm dịch thực vật SPS, hệ thống logistics kho lạnh).

2. Giai đoạn định lượng sơ bộ: Thực hiện trên mẫu thử nghiệm $n = 120$ doanh nghiệp nhằm kiểm tra sơ bộ độ tin cậy Cronbach's Alpha, phân tích nhân tố khám phá (EFA) và độ hội tụ của thang đo.

3. Giai đoạn định lượng chính thức:

• Phương thức thu thập: Phỏng vấn trực tiếp nhà quản trị cấp cao (Giám đốc/Phó Giám đốc, Trưởng phòng Xuất nhập khẩu có từ 5 năm kinh nghiệm trở lên) kết hợp gửi bảng hỏi trực tuyến có kiểm soát.
• Mẫu khảo sát đạt chuẩn: $N = 257$ doanh nghiệp hợp lệ sau khi làm sạch dữ liệu.

Tiêu chuẩn đo lường và độ tin cậy:

• Thang đo phản ánh (Reflective Measurement Model) sử dụng thang điểm Likert 5 mức độ (1: Hoàn toàn không đồng ý đến 5: Hoàn toàn đồng ý).
• Độ tin cậy nhất quán nội tại: Hệ số Cronbach’s Alpha ($\alpha > 0.70$) và Độ tin cậy tổng hợp (Composite Reliability - $CR > 0.70$).
• Giá trị hội tụ: Hệ số tải ngoài (Outer Loadings $> 0.708$) và Phương sai trích trung bình (Average Variance Extracted - $AVE > 0.50$).
• Giá trị phân biệt: Đánh giá nghiêm ngặt qua Tiêu chuẩn Fornell-Larcker (căn bậc hai của AVE của mỗi cấu trúc phải lớn hơn hệ số tương quan giữa nó với các cấu trúc khác) và Tỷ số tương quan dị biệt - đơn nhất (Heterotrait-Monotrait Ratio - $HTMT < 0.85$ hoặc $< 0.90$).

Data và phân tích

• Kỹ thuật phân tích: Sử dụng Mô hình phương trình cấu trúc dựa trên bình phương tối thiểu riêng phần (PLS-SEM) thông qua phần mềm SmartPLS. PLS-SEM được lựa chọn do tính ưu việt trong việc xử lý mô hình phức tạp có cấu trúc đa tầng bậc 2, dữ liệu không nhất thiết phải tuân theo phân phối chuẩn nghiêm ngặt và mục tiêu nghiên cứu hướng tới dự báo và phát triển lý thuyết.
• Kiểm định hiện tượng đa cộng tuyến: Đánh giá qua Hệ số phóng đại phương sai (Variance Inflation Factor - $VIF < 3.3$).
• Đánh giá mô hình cấu trúc: Sử dụng kỹ thuật Bootstrapping phi tham số với 5.000 mẫu lặp lại để kiểm định mức ý nghĩa thống kê của các hệ số đường dẫn ($\beta$, giá trị $t$, $p$-value, khoảng tin cậy $95%$).
• Đánh giá năng lực giải thích và dự báo: Hệ số xác định ($R^2$, $R^2_{adj}$), Quy mô tác động ($f^2$), Năng lực liên quan dự báo mù chéo ($Q^2$ qua quy trình Blindfolding), và Quy mô tác động dự báo ($q^2$).
• Phân tích cấu trúc đa nhóm (PLS-MGA - Multigroup Analysis): Kiểm định sự khác biệt về mối quan hệ giữa các nhóm doanh nghiệp theo 7 đặc tính phân loại mẫu.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả kiểm định mô hình cấu trúc PLS-SEM đối với 13 giả thuyết nghiên cứu mang lại những phát hiện thực nghiệm chuẩn xác:

Giả thuyết	Mối quan hệ cấu trúc	Hệ số tác động ($\beta$)	Kết luận kiểm định	Mức ý nghĩa thống kê
$H_1$	$GS \rightarrow IS$ (Hỗ trợ CP $\rightarrow$ Động cơ bên trong)	Dương ($+$)	Chấp nhận	$p < 0.001$
$H_2$	$GS \rightarrow ES$ (Hỗ trợ CP $\rightarrow$ Động cơ bên ngoài)	Dương ($+$)	Chấp nhận	$p < 0.001$
$H_3$	$GS \rightarrow IB$ (Hỗ trợ CP $\rightarrow$ Rào cản bên trong)	Không có ý nghĩa	Bác bỏ	$p > 0.05$
$H_4$	$GS \rightarrow EB$ (Hỗ trợ CP $\rightarrow$ Rào cản bên ngoài)	Không có ý nghĩa	Bác bỏ	$p > 0.05$
$H_5$	$GS \rightarrow EXP$ (Hỗ trợ CP $\rightarrow$ Kết quả xuất khẩu)	Dương ($+$)	Chấp nhận	$p < 0.05$
$H_6$	$IS \rightarrow EXP$ (Động cơ bên trong $\rightarrow$ Kết quả XK)	Dương ($+$)	Chấp nhận	$p < 0.01$
$H_7$	$ES \rightarrow EXP$ (Động cơ bên ngoài $\rightarrow$ Kết quả XK)	Không có ý nghĩa	Bác bỏ	$p > 0.05$
$H_8$	$IB \rightarrow EXP$ (Rào cản bên trong $\rightarrow$ Kết quả XK)	Không có ý nghĩa	Bác bỏ	$p > 0.05$
$H_9$	$EB \rightarrow EXP$ (Rào cản bên ngoài $\rightarrow$ Kết quả XK)	Không có ý nghĩa	Bác bỏ	$p > 0.05$
$H_{10}$	$IS \rightarrow IB$ (Động cơ bên trong $\rightarrow$ Rào cản bên trong)	Âm ($-$)	Chấp nhận	$p < 0.05$
$H_{11}$	$IS \rightarrow EB$ (Động cơ bên trong $\rightarrow$ Rào cản bên ngoài)	Không có ý nghĩa	Bác bỏ	$p > 0.05$
$H_{12}$	$ES \rightarrow IB$ (Động cơ bên ngoài $\rightarrow$ Rào cản bên trong)	Âm ($-$)	Chấp nhận	$p < 0.05$
$H_{13}$	$ES \rightarrow EB$ (Động cơ bên ngoài $\rightarrow$ Rào cản bên ngoài)	Không có ý nghĩa	Bác bỏ	$p > 0.05$

Phát hiện đột phá và bất ngờ (Counter-intuitive Insights):

1. Vai trò trung gian quyết định của Động cơ nội sinh (IS): Hỗ trợ của Chính phủ (GS) không chỉ tác động trực tiếp lên Kết quả xuất khẩu ($H_5$) mà còn tác động gián tiếp mạnh mẽ thông qua Nhận thức động cơ bên trong ($GS \rightarrow IS \rightarrow EXP$). Điều này chứng minh hỗ trợ chính phủ chỉ phát huy hiệu quả tối đa khi doanh nghiệp chuyển hóa các chính sách đó thành năng lực tự chủ và động lực nội tại.
2. Sự bác bỏ mối liên hệ trực tiếp giữa Rào cản và Kết quả xuất khẩu: Khác với các giả định truyền thống của Katsikeas và Morgan (1994), nhận thức rào cản bên trong (IB) và bên ngoài (EB) không tác động trực tiếp làm suy giảm Kết quả xuất khẩu ($H_8, H_9$ bị bác bỏ). Điều này phản ánh thực tế sinh động của DNNVV Việt Nam: trong môi trường kinh doanh đầy biến động, rào cản xuất khẩu được coi là "điều kiện hiển nhiên" của thị trường; sự tồn tại của rào cản không trực tiếp làm sụt giảm kết quả mà chính sự thiếu vắng động cơ nội tại mới là yếu tố cản trở sự bứt phá.
3. Cơ chế gián tiếp hóa giải rào cản: Hỗ trợ chính phủ không làm giảm trực tiếp rào cản ($H_3, H_4$ bị bác bỏ), nhưng lại gián tiếp làm suy giảm nhận thức rào cản bên trong (IB) thông qua việc kích hoạt động cơ bên trong ($GS \rightarrow IS \rightarrow IB$) và động cơ bên ngoài ($GS \rightarrow ES \rightarrow IB$).
4. Kết quả phân tích đa nhóm (PLS-MGA):

• Không có sự khác biệt về các mối quan hệ cấu trúc giữa các nhóm doanh nghiệp phân theo Quy mô lao động và Số lượng chủng loại mặt hàng (chuyên môn hóa 1 mặt hàng vs. đa dạng hóa).
• Tồn tại sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa các nhóm doanh nghiệp phân theo Vùng địa lý (miền Bắc, miền Trung, Tây Nguyên, miền Nam), Thâm niên hoạt động, Thâm niên xuất khẩu, Hình thức xuất khẩu (xuất khẩu trực tiếp vs. ủy thác) và Thị trường xuất khẩu trọng điểm (Trung Quốc, ASEAN, Nhật Bản, Hàn Quốc). Doanh nghiệp có thâm niên xuất khẩu cao và doanh nghiệp xuất khẩu trực tiếp tận dụng hỗ trợ chính phủ hiệu quả hơn để gia tăng kết quả kinh doanh.

Implications đa chiều

Hàm ý lý thuyết:

• Xác lập mô hình tích hợp mới giải thích hành vi xuất khẩu của DNNVV tại các nền kinh tế đang phát triển.
• Khẳng định giá trị kết hợp giữa lý thuyết nguồn lực (RBV) và lý thuyết thể chế (IBV): Thể chế hỗ trợ bên ngoài kích thích nguồn lực nhận thức bên trong để kiến tạo hiệu quả vượt trội.

Hàm ý quản trị doanh nghiệp:

• Nhà quản trị DNNVV không nên thụ động trông chờ vào các gói hỗ trợ tài chính trực tiếp, mà cần chủ động tiếp cận các chương trình hỗ trợ thông tin và đào tạo để nâng cao năng lực nội sinh (IS).
• Tập trung củng cố các yếu tố động cơ bên trong: tối ưu hóa công suất máy móc, nâng cao chất lượng sản phẩm nông sản theo tiêu chuẩn GlobalGAP, đào tạo đội ngũ nhân sự chuyên trách ngoại thương.

Hàm ý chính sách vĩ mô:

• Tái cấu trúc các chương trình xúc tiến xuất khẩu: Chuyển dịch từ hỗ trợ bề rộng (tài trợ kinh phí tham gia hội chợ đơn thuần) sang hỗ trợ chiều sâu (tư vấn xây dựng thương hiệu nông sản quốc gia, đào tạo vượt rào cản kỹ thuật SPS/TBT, cung cấp hệ thống cảnh báo sớm về thị trường).
• Phân khúc chính sách hỗ trợ theo nhóm thị trường mục tiêu: Thiết kế gói hỗ trợ chuyên biệt cho 4 tổ thị trường: Tổ thị trường Trung Quốc (hỗ trợ chuẩn hóa vùng trồng, truy xuất nguồn gốc chính ngạch), Tổ thị trường Nhật Bản & Hàn Quốc (hỗ trợ kiểm nghiệm dư lượng thuốc BVTV, đóng gói bảo quản lạnh tiên tiến), và Tổ thị trường ASEAN (hỗ trợ logistics, tận dụng chứng nhận xuất xứ Form D trong ATIGA).

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những đóng góp học thuật và thực tiễn vững chắc, luận án ghi nhận một số hạn chế mang tính phương pháp luận:

1. Phương pháp chọn mẫu thuận tiện phi xác suất: Do hạn chế về cơ sở dữ liệu doanh nghiệp nông sản toàn diện, nghiên cứu sử dụng phương pháp chọn mẫu thuận tiện kết hợp phân tầng theo vùng địa lý, điều này có thể ảnh hưởng nhất định đến khả năng tổng quát hóa (generalizability) cho toàn bộ cộng đồng doanh nghiệp xuất khẩu ngoài ngành nông sản.

2. Đo lường kết quả xuất khẩu bằng thang đo nhận thức chủ quan (Subjective Perceptual Scale): Luận án sử dụng thang đo đánh giá chủ quan của nhà quản lý về mức độ hài lòng đối với doanh thu, lợi nhuận và thị phần xuất khẩu do tính bảo mật dữ liệu tài chính của các DNNVV. Mặc dù các nghiên cứu quốc tế đã chứng minh tính tương thích cao giữa dữ liệu chủ quan và khách quan, việc thiếu dữ liệu kiểm chứng từ báo cáo tài chính/hải quan vẫn là một giới hạn.

3. Thiết kế nghiên cứu cắt ngang (Cross-sectional Design): Dữ liệu thu thập tại một thời điểm (năm 2019) chưa phản ánh được sự biến thiên động của hành vi doanh nghiệp dưới tác động của các cú sốc ngoại sinh kéo dài (như đại dịch COVID-19 hay xung đột địa chính trị toàn cầu).

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Hướng 1: Thực hiện nghiên cứu theo chuỗi thời gian (Longitudinal Study) để theo dõi sự chuyển hóa của năng lực xuất khẩu trước và sau khi thụ hưởng các chính sách hỗ trợ công.
• Hướng 2: Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các thị trường FTA thế hệ mới với tiêu chuẩn cao hơn như CPTPP, EVFTA, UKVFTA.
• Hướng 3: Kết hợp phương pháp phân tích định tính so sánh tập mờ (fsQCA - Fuzzy-set Qualitative Comparative Analysis) để khám phá các tổ hợp điều kiện cấu hình phức tạp dẫn đến kết quả xuất khẩu vượt trội.
• Hướng 4: Bổ sung các biến điều tiết mới như Năng lực chuyển đổi số (Digital Capabilities) và Định hướng xuất khẩu xanh (Green Export Orientation).

Tác động và ảnh hưởng

Tác động học thuật (Academic Impact): Luận án cung cấp một khung phân tích thực nghiệm chuẩn mực cho các nhà nghiên cứu kinh doanh quốc tế tại các thị trường mới nổi. Mô hình tích hợp được kỳ vọng sẽ trở thành tài liệu tham khảo cốt lõi cho các nghiên cứu tiếp theo về chính sách ngoại thương và năng lực cạnh tranh của DNNVV, với tiềm năng trích dẫn học thuật cao trong các tạp chí thuộc danh mục ISI/Scopus.

Tác động chuyển đổi ngành Nông nghiệp (Industry Transformation): Nghiên cứu cung cấp luận cứ khoa học để định hình lại chiến lược xuất khẩu cho các ngành hàng nông sản chủ lực (gạo, cà phê, hạt điều, tiêu, rau quả, sắn). Việc xác định rõ trọng tâm nâng cao nhận thức động cơ nội sinh giúp các hiệp hội ngành hàng (VFA, VICOFA, VINACAS) chuyển đổi mô hình từ xuất khẩu tiểu ngạch, xuất thô giá trị thấp sang xuất khẩu chính ngạch, chế biến sâu và xây dựng chuỗi giá trị bền vững.

Ảnh hưởng chính sách quốc gia (Policy Influence): Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở thực chứng giá trị cho Bộ Công Thương, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Bộ Kế hoạch và Đầu tư trong việc triển khai hiệu quả Luật Hỗ trợ Doanh nghiệp nhỏ và vừa (2017), Nghị định 28/2018/NĐ-CP và Quyết định 2471/QĐ-TTg về Chiến lược xuất nhập khẩu hàng hóa. Nghiên cứu giúp tối ưu hóa nguồn ngân sách nhà nước thông qua việc cắt giảm các chương trình hỗ trợ kém hiệu quả và tập trung vào các chương trình đào tạo kỹ năng chuyên sâu và cung cấp thông tin thị trường mục tiêu.

Lợi ích kinh tế - xã hội (Societal Benefits): Góp phần thúc đẩy kim ngạch xuất khẩu nông sản của khối DNNVV sang ASEAN+3, trực tiếp hỗ trợ giải quyết bài toán nhập siêu từ khu vực này (giảm áp lực thâm hụt thương mại 72,5 tỷ USD). Đồng thời, việc mở rộng thị trường xuất khẩu nông sản giúp ổn định đầu ra cho hàng triệu hộ nông dân, nâng cao thu nhập khu vực nông thôn và thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng hiện đại hóa.

Đối tượng hưởng lợi

1. Nghiên cứu sinh và Học viên cao học chuyên ngành Kinh doanh quốc tế, Thương mại quốc tế, Quản trị kinh doanh: Thụ hưởng khung lý thuyết tích hợp, hệ thống thang đo đã được kiểm định độ tin cậy và quy trình phân tích PLS-SEM/PLS-MGA chuẩn mực làm tài liệu tham khảo học thuật.

2. Giảng viên và Nhà nghiên cứu cao cấp: Có thêm bằng chứng thực nghiệm sâu sắc về nền kinh tế chuyển đổi Việt Nam để giảng dạy và phát triển các đề tài khoa học cấp quốc gia, quốc tế.

3. Nhà quản trị và Ban giám đốc các DNNVV xuất khẩu nông sản: Nhận diện rõ các điểm nghẽn nội tại, tái cấu trúc nguồn lực doanh nghiệp, chủ động tiếp cận đúng các chương trình hỗ trợ của Nhà nước nhằm tối ưu hóa chi phí và gia tăng lợi thế cạnh tranh.

4. Cơ quan hoạch định chính sách và Tổ chức xúc tiến thương mại: Nắm bắt được nhu cầu thực tế và mức độ đánh giá của cộng đồng doanh nghiệp đối với từng nhóm chính sách hỗ trợ (IP, EP, FP, TP), từ đó tinh chỉnh cơ chế phân bổ nguồn lực công khai, minh bạch và hiệu quả cao.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã mở rộng Lý thuyết quan điểm dựa vào nguồn lực (RBV) và Lý thuyết thể chế (IBV) bằng việc xác lập vai trò trung gian toàn phần của Nhận thức động cơ bên trong (IS) trong mối quan hệ giữa Hỗ trợ xuất khẩu của Chính phủ (GS) và Kết quả hoạt động xuất khẩu (EXP). Đồng thời, nghiên cứu chứng minh mối quan hệ tác động ngược chiều có ý nghĩa thống kê của Động cơ xuất khẩu (IS, ES) lên Nhận thức rào cản bên trong (IB), làm sáng tỏ cơ chế tâm lý quản trị trong việc tự triệt tiêu rào cản nhận thức khi động cơ nội sinh được kích hoạt.

2. Tính đổi mới về mặt phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước đây? So với các nghiên cứu trong nước trước đây chủ yếu sử dụng thống kê mô tả, phân tích hồi quy OLS đơn giản (như Trần Hữu Ái et al., 2015) hoặc chỉ nghiên cứu định tính đơn lẻ (như Kent et al., 2006), luận án áp dụng quy trình phương pháp hỗn hợp chuẩn mực: nghiên cứu định tính chuyên sâu để hiệu chỉnh thang đo, kết hợp kỹ thuật mô hình hóa phương trình cấu trúc bình phương tối thiểu riêng phần (PLS-SEM) trên SmartPLS 3.0. Luận án xử lý thành công mô hình cấu trúc đa tầng bậc 2 phản ánh (Second-order reflective construct GS) và thực hiện phân tích đa nhóm (PLS-MGA) trên 7 tiêu chí phân loại mẫu với cỡ mẫu $N = 257$ doanh nghiệp trên toàn quốc.

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ nhất từ dữ liệu? Phát hiện bất ngờ nhất là việc Nhận thức rào cản xuất khẩu bên trong (IB) và bên ngoài (EB) không có tác động tiêu cực trực tiếp mang ý nghĩa thống kê đến Kết quả hoạt động xuất khẩu (EXP) ($p > 0.05$). Điều này bác bỏ quan điểm truyền thống và chỉ ra rằng đối với DNNVV nông sản Việt Nam, rào cản thị trường là thuộc tính tất yếu; việc vượt qua rào cản để đạt hiệu quả kinh doanh hoàn toàn phụ thuộc vào Động cơ bên trong (IS) và sự trợ lực từ Hỗ trợ chính phủ (GS), chứ không phải do sự hiện diện của bản thân rào cản.

4. Luận án có cung cấp quy trình lặp lại nghiên cứu (Replication Protocol) hoàn chỉnh không? Hoàn toàn có. Luận án cung cấp chi tiết toàn bộ thang đo gốc và thang đo hiệu chỉnh (Phụ lục 8, 10, 16), bảng câu hỏi khảo sát định tính và định lượng, danh mục mẫu khảo sát, các bảng ma trận trọng số ngoài, ma trận Fornell-Larcker, chỉ số HTMT, hệ số VIF, $R^2$, $f^2$, $Q^2$ và quy trình phân tích PLS-MGA chi tiết trong 18 phụ lục (từ Phụ lục 1 đến Phụ lục 18), cho phép các nhà nghiên cứu khác lặp lại quy trình thực nghiệm một cách chuẩn xác.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào? Chương trình nghiên cứu dài hạn hướng tới: (1) Xây dựng cơ sở dữ liệu bảng theo chuỗi thời gian (Longitudinal panel data) về năng lực cạnh tranh nông sản xuất khẩu của Việt Nam giai đoạn 2021–2030; (2) Đánh giá tác động của các cam kết phát triển bền vững, tiêu chuẩn xanh (ESG, Carbon Border Adjustment Mechanism - CBAM) và chuyển đổi số nông nghiệp đến kết quả xuất khẩu sang các thị trường phát triển; (3) Mô hình hóa sự tương tác đa cấp độ (Multilevel Modeling) giữa thể chế quốc gia, hệ sinh thái logistics và hiệu quả kinh doanh quốc tế của doanh nghiệp.

Kết luận

1. Hệ thống hóa và kiểm định thành công mô hình lý thuyết toàn diện tích hợp 4 cấu trúc: Hỗ trợ của Chính phủ (cấu trúc bậc 2 gồm IP, EP, FP, TP), Nhận thức động cơ (IS, ES), Nhận thức rào cản (IB, EB) và Kết quả hoạt động xuất khẩu (EXP).
2. Xác nhận 6 giả thuyết có ý nghĩa thống kê và làm rõ nguyên nhân bác bỏ 7 giả thuyết, mang lại cái nhìn sâu sắc và chân thực về thực trạng vận hành của DNNVV nông sản Việt Nam khi xuất khẩu sang ASEAN+3.
3. Chứng minh vai trò đòn bẩy then chốt của Hỗ trợ Chính phủ và vai trò trung gian cốt lõi của Động cơ nội sinh, đồng thời chỉ ra cơ chế giải tỏa rào cản tâm lý quản trị thông qua việc gia tăng nhận thức động cơ.
4. Cung cấp bức tranh phân hóa đa chiều thông qua phân tích cấu trúc đa nhóm (PLS-MGA), khẳng định sự khác biệt về hiệu quả tiếp nhận chính sách hỗ trợ theo vùng miền, thâm niên xuất khẩu và thị trường đích.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp và hàm ý quản trị, chính sách có tính khả thi cao, gắn liền với thực tiễn tái cơ cấu ngành nông sản và chiến lược thu hẹp thâm hụt thương mại 72,5 tỷ USD với khối ASEAN+3.
6. Thiết lập nền tảng học thuật vững chắc, mở ra các hướng nghiên cứu mới về thương mại quốc tế và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp tại các nền kinh tế đang phát triển.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 trình bày tổng quan nghiên cứu về các nội dung: sự cần thiết của nghiên cứu về mặt lý luận và thực tiễn, mục tiêu nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu, đóng góp mới của nghiên cứu và kết cấu của luận án. Sự cần thiết của nghiên cứu 1. Về mặt thực tiễn Sau hơn 30 năm đổi mới, xuất khẩu đóng vai trò chủ đạo trong phát triển kinh tế Việt Nam. Năm 1986, kim ngạch xuất khẩu hàng hóa còn dưới 1 tỷ USD thì năm 2019 là 264 tỷ USD (Thống kê hải quan, 2020), năm 2020 là 283 tỷ USD (Thống kê hải quan, 2021a).

Theo công bố xếp hạng của WTO, nếu như năm 2006 Việt Nam xếp hạng 50 về xuất khẩu thì năm 2018 đã vươn lên thứ 26 (VnEconomy, 2020). Với kết quả này, Việt Nam liên tục nằm trong nhóm 30 nước, vùng lãnh thổ có trị giá xuất nhập khẩu hàng hóa cao nhất trên thế giới. Trong nội khối ASEAN, Việt Nam đứng vị trí thứ ba về xuất khẩu, chỉ sau Singapore và Thái Lan (Định Hóa, 2019). Hơn nữa, từ năm 2012, Việt Nam đã chuyển từ thâm hụt thương mại sang thặng dư thương mại.

Năm 2019 thặng dư thương mại tăng gần gấp đôi so với năm 2018, lên đến hơn 11 tỷ USD (Bộ Công Thương, 2020a), năm 2020 con số này đạt gần 20 tỷ USD (Thống kê hải quan, 2021b). Tuy nhiên khi xem xét số liệu thặng dư thương mại, một số vấn đề nổi lên cần được giải quyết. Một là, hơn một nửa kim ngạch xuất khẩu mỗi năm là từ khối doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI). Cụ thể là, năm 2017 kim ngạch xuất khẩu của khối này lên tới 153 tỷ USD, chiếm 71%, năm 2018 là 171,53 tỷ USD, chiếm 70%, năm 2019 là 179,2 tỷ USD, chiếm 68% (Bộ Công Thương, 2018, 2019, 2020a), năm 2020 là 202,89 tỷ USD, chiếm 72% (Thống kê Hải quan, 2021b).

Qua đây cho thấy hoạt động xuất khẩu của khối doanh nghiệp FDI áp đảo so với doanh nghiệp nội. Hai là, dù cán cân thương mại thặng dư nhưng lại thâm hụt ở một số thị trường như châu Á (ASEAN, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc), châu Đại Dương, châu Phi. Trong đó, ASEAN, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc (ASEAN+3) là những nước đã ký các FTA với Việt Nam, góp phần tăng xuất khẩu sang các nước này chiếm hơn 50% kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam (Bộ Công Thương, 2018, 2019, 2020a). Tuy nhiên, ở nhóm thị trường này, cán cân thương mại lại bị thâm hụt mạnh nhất.

Cụ thể là trong 4 năm gần đây 2017, 2018, 2019, 2020 thâm hụt với ASEAN+3 lần lượt là 61,67 tỷ USD; 60,88 tỷ USD, 67,3 tỷ USD và 72,5 tỷ USD (Tác giả tính toán từ số liệu báo cáo xuất nhập khẩu 2018, 2019, 2020a của Bộ Công Thương và Thống kê Hải quan -2- 2021b– Phụ lục 1, Bảng PL1. Ba là, với 98% doanh nghiệp là DNNVV nhưng tỷ trọng xuất khẩu của khu vực này chỉ chiếm 25% tổng kim ngạch xuất khẩu toàn quốc và chỉ khoảng 21% DNNVV tham gia mạng lưới kinh doanh toàn cầu, trong khi đó con số này ở những quốc gia khu vực là cao hơn như Thái Lan là 30%, Malaysia là 46% (Phùng Thế Đông, 2019). DNNVV là một bộ phận quan trọng trong nền kinh tế thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng. Các DNNVV ở Việt Nam hàng năm đóng góp khoảng 45% GDP của cả nước, 31% tổng số thu ngân sách Nhà nước và tạo thêm trên nửa triệu lao động mới; sử dụng tới 51% lao động xã hội (Phùng Thế Đông, 2019).

Tuy đóng vai trò quan trọng là vậy nhưng các DNNVV còn gặp nhiều khó khăn trong tiếp cận vốn vay, sử dụng công nghệ cũ, lạc hậu, hiệu quả sản xuất, kinh doanh thấp, hàng tồn kho lớn, bất cập về trình độ quản lý và chất lượng nguồn lao động, năng lực tiếp cận với các chính sách pháp luật và thông lệ quốc tế trong kinh doanh còn hạn chế. Với những tồn tại trên về sự áp đảo trong hoạt động xuất khẩu của doanh nghiệp FDI, thâm hụt thương mại với ASEAN+3, những hạn chế của DNNVV Việt Nam thì vấn đề đặt ra là làm sao đẩy mạnh hoạt động xuất khẩu cho DNNVV, từ đó giúp cải thiện cán cân thương mại với nhóm thị trường đang thâm hụt mạnh nhất ASEAN+3?. Là một quốc gia nông nghiệp với dân số ở nông thôn gần 65,6% (Tổng cục Thống kê, 2019), 34,7% lao động từ 15 tuổi trở lên có việc làm trong khu vực nông, lâm, thủy sản (Tổng cục thống kê, 2020), nông sản là mặt hàng xuất khẩu truyền thống của Việt Nam. Kim ngạch xuất khẩu nông sản trung bình hàng năm từ 2005-2019 là gần 12 tỷ USD, chiếm gần 10% tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam (Tính toán của tác giả từ báo cáo thực hiện xuất khẩu nông lâm thủy sản giai đoạn 2005-2010, 2011-2015 của Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn, 2011, 2016 và số liệu thống kê qua các năm 2016 đến 2019 – Phụ lục 1, Bảng PL1.

Tỷ trọng xuất khẩu nông sản tuy có giảm dần qua mỗi năm phản ánh cơ cấu kinh tế chuyển dịch phù hợp với yêu cầu phát triển đất nước theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa, song ngoài là hàng xuất khẩu truyền thống, nông sản vẫn là mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam. Xuất khẩu nông sản của Việt Nam đã đạt được kết quả đáng khích lệ. Việt Nam đã lọt vào top 15 nước xuất khẩu nông sản lớn nhất trên thế giới (Vũ Kim Dũng, 2019). Một số nông sản Việt Nam hiện có thứ hạng cao trên thị trường quốc tế như hạt điều, hạt tiêu (hạng nhất), gạo, cà phê (hạng hai), chè (hạng năm)… Xét về thị trường xuất khẩu nông sản thì ASEAN+3 thuộc những thị trường chủ yếu của Việt Nam.

Trong ba năm gần đây (2017, 2018, 2019) những vị trí đầu thị trường xuất khẩu nông sản Việt Nam theo thứ tự là Trung Quốc, EU, Hoa Kỳ, ASEAN, Nhật Bản và Hàn Quốc (Bộ Công Thương, 2018, 2019, 2020a). -3- Với vai trò quan trọng của xuất khẩu nông sản và thị trường lớn trong xuất khẩu nông sản là ASEAN+3, bài toán cải thiện thâm hụt thương mại với ASEAN+3 có thể được giải quyết bằng việc tìm cách đẩy mạnh xuất khẩu nông sản của DNNVV Việt Nam sang nhóm thị trường này. Việc DNNVV đẩy mạnh xuất khẩu nông sản sang ASEAN+3 là cần thiết ở cấp độ vĩ mô lẫn vi mô. Ở cấp vĩ mô, việc đẩy mạnh xuất khẩu sang ASEAN+3 không những góp phần cải thiện cán cân thương mại thâm hụt ở nhóm thị trường này mà còn tạo việc làm cho đại bộ phận dân số.

Ở cấp vi mô, xuất khẩu sang thị trường ASEAN+3 là thị trường gần nên phù hợp DNNVV với nguồn lực hạn chế. Hơn nữa nhóm thị trường này sẽ là bàn đạp để DNNVV phát triển xuất khẩu sang các thị trường xa hơn, khó tính hơn nhưng nhiều tiềm năng, cơ hội phát triển. Để đạt được việc này, vấn đề đặt ra là phải hiểu được doanh nghiệp nhận thức có những động cơ nào khuyến khích, những rào cản nào cản trở làm ảnh hưởng kết quả hoạt động xuất khẩu của doanh nghiệp sang nhóm thị trường ASEAN+3. Xuất khẩu nông sản sang mỗi thị trường ASEAN+3, doanh nghiệp gặp nhiều thuận lợi nhưng đối mặt cũng không ít các khó khăn.

Năm 2019, Trung Quốc là thị trường xuất khẩu lớn nhất của nông sản Việt Nam với 5,92 tỷ USD, giảm 7,4% so với 2018, xuất khẩu nông sản sang ASEAN đạt 2,07 tỷ USD, tăng nhẹ 1,3%, kim ngạch xuất khẩu sang Hàn Quốc và Nhật Bản là hơn 300 triệu USD (Thống kê hải quan, 2020). Từ năm 2016 đến 2019, Trung Quốc là thị trường xuất khẩu chiếm tỷ trọng lớn nhất của nông sản, thủy sản Việt Nam (chiếm 25,4%), là thị trường xếp thứ nhất trong xuất khẩu của Việt Nam về rau quả, cao su và sắn các loại, xếp thứ 4 về chè, thứ 9 về cà phê và là thị trường tiềm năng đối với một số nông sản khác. Tuy nhiên, từ đầu năm 2019, Trung Quốc bắt đầu gia tăng yêu cầu về chất lượng như gắt gao trong kiểm dịch hàng nhập khẩu nên xuất khẩu nông sản sang thị trường này không còn dễ như trước. Vì vậy sang năm 2020, Trung Quốc không còn là thị trường xuất khẩu lớn nhất của nông sản Việt Nam mà xuống thị trường lớn thứ 2 sau Hoa Kỳ và thị phần giảm còn 24,6%, chênh lệch không đáng kể so với Hoa Kỳ (26,2%) (Đỗ Hương, 2020).

Tốc độ tăng trưởng trung bình kim ngạch xuất khẩu trong 3 năm 2017, 2018, 2019 một số mặt hàng nông sản chủ yếu xuất khẩu sang Trung Quốc như sau: cao su 3,8%, điều 12%, cà phê 22%, chè 33%, rau củ quả 66%, sắn giảm nhẹ 0,17%, gạo giảm 52% (Tính toán của tác giả dựa vào tổng hợp các số liệu thống kê – Phụ lục 1, Bảng PL1. Về thị phần một số mặt hàng nông sản xuất khẩu sang Trung Quốc trong 3 năm 2017, 2018, 2019: cao su, chè và rau củ quả đều tăng dần với thị phần trung bình là 9%, 10% và 12%. Thị phần trung bình của cà phê là 11% và gạo là 39% (Tính toán của tác giả dựa vào tổng -4- hợp các số liệu thống kê của ITC, 2021 – Phụ lục 1, Bảng PL1. Sắn và các sản phẩm từ sắn Việt Nam chiếm 87%, hạt điều 18% thị phần ở Trung Quốc (Bộ Công Thương, 2016).

ASEAN là thị trường xuất khẩu nông sản lớn thứ 4 của Việt Nam, sau Trung Quốc, EU và Hoa Kỳ (Bộ Công Thương, 2017, 2018, 2019). Năm 2020 thị phần nông sản Việt Nam xuất sang ASEAN vẫn đứng thứ 4 sau Hoa Kỳ, Trung Quốc, EU với con số là 9,18% (Đỗ Hương, 2020). Nông sản Việt Nam xuất khẩu sang ASEAN hầu hết đều được hưởng thuế nhập khẩu ưu đãi theo Hiệp định thương mại hàng hóa ASEAN với phần lớn thuế suất các mặt hàng về 0%-5% nhưng do giá cả phụ thuộc biến động thế giới, giá trị thấp nên kim ngạch xuất khẩu không ổn định. Các mặt hàng xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường này gồm cà phê, rau quả, chè, hạt tiêu, sắn, gạo… Tốc độ tăng trưởng trung bình kim ngạch xuất khẩu trong 3 năm 2017, 2018, 2019 một số mặt hàng nông sản chủ yếu xuất khẩu sang ASEAN như sau: gạo tăng 55%, rau quả tăng 27%, chè tăng 19%, cà phê tăng 5%, tiêu giảm 13% (Tính toán của tác giả dựa vào tổng hợp các số liệu thống kê của ITC, 2021 – Phụ lục 1, Bảng PL1.