Luận văn thạc sĩ hus nghiên cứu mối liên hệ giữa một số đa hình đơn nucleotide của gen cyp19 và nguy cơ mắc ung thư vú ở phụ nữ việt nam

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hus nghiên cứu mối liên hệ giữa một số đa hình đơn nucleotide của gen cyp19 và nguy cơ mắc ung thư, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Phạm Thị Huyền
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Hồng Vân
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Tự nhiên
• Chuyên ngành: Di truyền học
• Đề tài: Nghiên cứu mối liên hệ giữa một số đa hình đơn nucleotide của gen CYP19A1 và nguy cơ mắc ung thư vú ở phụ nữ Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2. CHƯƠNG 2: VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về mối liên hệ giữa đa hình gen CYP19 và ung thư vú

Nghiên cứu mối liên hệ giữa đa hình đơn nucleotide (SNP) của gen CYP19 và nguy cơ mắc ung thư vú ở phụ nữ Việt Nam đang trở thành một chủ đề nóng trong lĩnh vực y học. CYP19 gene polymorphism có vai trò quan trọng trong quá trình chuyển hóa estrogen, một yếu tố chính trong sự phát triển của ung thư vú. Nghiên cứu này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về cơ chế di truyền mà còn mở ra hướng đi mới trong việc chẩn đoán và điều trị bệnh.

1.1. Đặc điểm của gen CYP19 và vai trò trong ung thư vú

Gen CYP19 mã hóa enzyme aromatase, có chức năng chuyển đổi androgen thành estrogen. Estrogen có liên quan mật thiết đến sự phát triển của ung thư vú. Nghiên cứu cho thấy rằng sự thay đổi trong gen CYP19 có thể ảnh hưởng đến mức độ estrogen trong cơ thể, từ đó làm tăng nguy cơ mắc bệnh. Các đa hình đơn nucleotide như SNP rs10046 và rs2236722 đã được xác định là có liên quan đến nguy cơ mắc ung thư vú ở nhiều quần thể khác nhau.

1.2. Tình hình ung thư vú ở phụ nữ Việt Nam

Tại Việt Nam, ung thư vú đang gia tăng nhanh chóng, đặc biệt ở phụ nữ trẻ. Theo thống kê, tỷ lệ mắc bệnh đang ở mức cao, với khoảng 11.000 ca tử vong mỗi năm. Việc hiểu rõ các yếu tố di truyền như CYP19 gene polymorphism có thể giúp phát hiện sớm và giảm thiểu tỷ lệ tử vong do bệnh này.

II. Các yếu tố nguy cơ liên quan đến ung thư vú ở phụ nữ Việt Nam

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng có nhiều yếu tố nguy cơ liên quan đến ung thư vú, bao gồm yếu tố di truyền, môi trường và lối sống. Trong đó, CYP19 gene polymorphism là một trong những yếu tố di truyền quan trọng. Các yếu tố như tuổi tác, tiền sử gia đình, và thói quen sinh hoạt cũng đóng vai trò lớn trong việc gia tăng nguy cơ mắc bệnh.

2.1. Yếu tố di truyền và CYP19 gene polymorphism

Yếu tố di truyền chiếm khoảng 5-10% trong tổng số ca mắc ung thư vú. Các nghiên cứu cho thấy rằng phụ nữ có mẹ hoặc chị gái mắc bệnh có nguy cơ cao hơn. Đặc biệt, SNP rs10046 và rs2236722 trên gen CYP19 đã được xác định có liên quan đến nguy cơ mắc bệnh ở nhiều quần thể, bao gồm cả phụ nữ Việt Nam.

2.2. Yếu tố môi trường và lối sống

Môi trường sống và lối sống cũng ảnh hưởng đến nguy cơ mắc ung thư vú. Các yếu tố như chế độ ăn uống, thói quen tập thể dục, và tiếp xúc với hóa chất độc hại có thể làm tăng nguy cơ. Nghiên cứu cho thấy rằng phụ nữ có chế độ ăn uống giàu chất béo và ít rau quả có nguy cơ mắc bệnh cao hơn.

III. Phương pháp nghiên cứu mối liên hệ giữa SNP và ung thư vú

Để xác định mối liên hệ giữa đa hình đơn nucleotide của gen CYP19 và nguy cơ mắc ung thư vú, nghiên cứu đã sử dụng các phương pháp hiện đại như PCR và phân tích thống kê. Các mẫu ADN được thu thập từ bệnh nhân và nhóm đối chứng để so sánh tần số alen của SNP rs10046 và rs2236722.

3.1. Quy trình thu thập mẫu và phân tích ADN

Mẫu máu được thu thập từ các bệnh nhân mắc ung thư vú và nhóm đối chứng. Sau đó, ADN được tách chiết và phân tích bằng kỹ thuật PCR để xác định kiểu gen tại các vị trí SNP. Phân tích thống kê được thực hiện để đánh giá mối liên hệ giữa các SNP và nguy cơ mắc bệnh.

3.2. Kỹ thuật PCR và phân tích kiểu gen

Kỹ thuật PCR (Phản ứng chuỗi trùng hợp) được sử dụng để khuếch đại các đoạn ADN chứa SNP. Sau đó, các mẫu được phân tích bằng phương pháp điện di để xác định kiểu gen. Kết quả cho thấy sự khác biệt rõ rệt giữa nhóm bệnh nhân và nhóm đối chứng, từ đó khẳng định mối liên hệ giữa SNP và nguy cơ mắc ung thư vú.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng có sự liên quan giữa SNP rs10046 và rs2236722 trên gen CYP19 với nguy cơ mắc ung thư vú ở phụ nữ Việt Nam. Những phát hiện này không chỉ có giá trị trong việc chẩn đoán mà còn có thể giúp định hướng điều trị cho bệnh nhân.

4.1. Phân tích kết quả và ý nghĩa

Kết quả cho thấy rằng phụ nữ mang alen C tại SNP rs10046 có nguy cơ mắc ung thư vú cao hơn so với những người mang alen T. Tương tự, SNP rs2236722 cũng cho thấy mối liên hệ tương tự. Những phát hiện này có thể giúp các bác sĩ trong việc chẩn đoán và điều trị bệnh.

4.2. Ứng dụng trong chẩn đoán và điều trị

Việc xác định các SNP có thể giúp phát hiện sớm nguy cơ mắc ung thư vú ở phụ nữ Việt Nam. Điều này có thể dẫn đến các biện pháp can thiệp sớm hơn, từ đó giảm thiểu tỷ lệ tử vong và cải thiện chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân.

V. Kết luận và triển vọng nghiên cứu trong tương lai

Nghiên cứu mối liên hệ giữa đa hình đơn nucleotide của gen CYP19 và nguy cơ mắc ung thư vú ở phụ nữ Việt Nam đã mở ra nhiều hướng đi mới trong việc chẩn đoán và điều trị bệnh. Cần tiếp tục nghiên cứu để xác định rõ hơn về các yếu tố di truyền và môi trường ảnh hưởng đến nguy cơ mắc bệnh.

5.1. Tóm tắt kết quả và ý nghĩa

Kết quả nghiên cứu đã khẳng định mối liên hệ giữa SNP trên gen CYP19 và nguy cơ mắc ung thư vú. Điều này cho thấy tầm quan trọng của việc nghiên cứu di truyền trong lĩnh vực y học.

5.2. Hướng nghiên cứu trong tương lai

Cần có thêm nhiều nghiên cứu để xác định rõ hơn về các SNP khác có thể ảnh hưởng đến nguy cơ mắc ung thư vú. Đồng thời, việc áp dụng các công nghệ mới trong nghiên cứu di truyền sẽ giúp nâng cao hiệu quả chẩn đoán và điều trị bệnh.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Ung thư vú là bệnh lý ác tính chiếm tỷ lệ tử vong hàng đầu trong các bệnh ung thư ở nữ giới. Trên phạm vi toàn cầu, căn bệnh này chiếm khoảng 28% tổng số ca mắc mới và 15% số ca tử vong do ung thư ở phụ nữ. Cứ trung bình 10 bệnh nhân ung thư thì có 1 người mắc ung thư vú, và cứ 5 bệnh nhân mắc bệnh thì có 1 người không qua khỏi. Mỗi năm toàn thế giới ghi nhận hơn 1,3 triệu ca mắc mới cùng hơn 460.000 ca tử vong. Tại Việt Nam, ung thư vú chiếm khoảng 21% tổng số ca ung thư ở nữ giới. Thống kê dịch tễ học ghi nhận 11.060 ca mắc với 64,7% trường hợp xảy ra ở phụ nữ dưới 50 tuổi, đồng thời cướp đi sinh mạng của khoảng 11.000 người mỗi năm. Tỷ lệ mắc chuẩn theo tuổi tại Hà Nội đã tăng từ 26,7 lên 29,7 trên 100.000 dân, và tại Thành phố Hồ Chí Minh tăng từ 12,2 lên 19,4 trên 100.000 dân.

Thách thức lớn nhất hiện nay là phần lớn bệnh nhân Việt Nam chỉ được chẩn đoán khi bệnh đã tiến triển sang giai đoạn 2 trở đi. Tỷ lệ sống sót sau 10 năm giảm sút nghiêm trọng từ 95% ở giai đoạn 0 xuống còn 66% ở giai đoạn 2 và chỉ đạt 7% ở giai đoạn 4. Các biến đổi di truyền, dù chỉ chiếm từ 5% đến 10% tổng số ca bệnh, lại mang giá trị then chốt trong phát hiện sớm và điều trị trúng đích. Đề tài tập trung xác định tần số alen và làm sáng tỏ mối liên hệ giữa hai đa hình đơn nucleotide rs10046 (C>T) và rs2236722 (T>C) trên gen CYP19A1 với nguy cơ mắc ung thư vú ở phụ nữ Việt Nam. Nghiên cứu thực hiện trên 110 mẫu máu gồm 60 bệnh nhân tại Bệnh viện Đa khoa Phú Thọ và 50 người đối chứng khỏe mạnh tại Viện Huyết học và Truyền máu Trung ương giai đoạn 2016-2017, cung cấp cơ sở dữ liệu phân tử quan trọng phục vụ chẩn đoán sớm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết sinh tổng hợp hormone steroid và cơ chế bệnh sinh phân tử qua trung gian thụ thể estrogen. Gen CYP19A1 định vị tại vùng 15q21 trên cánh dài nhiễm sắc thể số 15 của người với độ dài khoảng 123 kb, chứa ít nhất 10 vùng promoter điều hòa phiên mã chuyên biệt theo từng mô. Gen này mã hóa cho enzyme aromatase thuộc phân họ Cytochrome P450 19, xúc tác phản ứng oxy hóa khử chuyển đổi androgen thành estrogen. Nồng độ estrogen tự do trong huyết tương duy trì ở mức sinh lý khoảng 10 đến 15 pmol/l ở phụ nữ không mang thai. Khi hormone này gắn với thụ thể estrogen (ER), phức hệ hormone - thụ thể di chuyển vào nhân tế bào, liên kết với yếu tố đáp ứng estrogen (ERE) để kích hoạt phiên mã các gen kiểm soát chu kỳ tế bào như CCND1 mã hóa protein Cyclin D1, kích thích sự phân chia và tăng sinh tế bào biểu mô tuyến vú.

Hệ thống lý thuyết về đa hình đơn nucleotide (SNP) giải thích các biến thể di truyền xuất hiện với tần số tối thiểu 1% trong quần thể. Đa hình rs10046 thuộc vùng 3'UTR của gen CYP19A1 điều hòa tính ổn định của phân tử mARN và mức độ biểu hiện enzyme aromatase. Đa hình sai nghĩa rs2236722 tại vị trí nucleotide 115 thuộc exon 2 gây biến đổi bộ ba mã hóa từ TGG sang CGG, dẫn đến sự thay thế axit amin Tryptophan bằng Arginine tại codon 39 (Trp39Arg), tác động trực tiếp đến hoạt tính xúc tác của enzyme.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng thiết kế bệnh chứng với cỡ mẫu 110 đối tượng. Nhóm bệnh gồm 60 mẫu máu tĩnh mạch của bệnh nhân nữ được chẩn đoán xác định ung thư vú nguyên phát, chưa qua điều trị nội tiết hoặc hóa xạ trị tại Bệnh viện Đa khoa Phú Thọ từ tháng 7 năm 2016 đến tháng 5 năm 2017. Nhóm đối chứng gồm 50 mẫu máu của phụ nữ khỏe mạnh tại Viện Huyết học và Truyền máu Trung ương thu thập trong tháng 8 năm 2016. Quy trình chọn mẫu tuân thủ chặt chẽ tiêu chuẩn lựa chọn và loại trừ nhằm loại bỏ các trường hợp có tiền sử khối u ác tính khác hoặc suy giảm chức năng nội tạng nặng.

ADN tổng số được tách chiết từ máu ngoại vi chống đông bằng EDTA bằng bộ kit Wizard Genomic DNA Purification của Promega. Độ tinh sạch được kiểm tra qua tỷ số quang phổ A260/A280 đạt chuẩn từ 1,86 đến 1,94 và nồng độ đạt từ 50,38 đến 86,50 ng/µl. Kỹ thuật PCR nhân bản đoạn gen 202 bp chứa locus rs10046, sau đó ủ với enzyme cắt giới hạn FastDigest SduI để xác định kiểu gen bằng phương pháp PCR-RFLP. Đối với locus rs2236722, kỹ thuật PCR-CTPP sử dụng hai cặp mồi đối kháng chuyên biệt được lựa chọn vì cho phép khuếch đại trực tiếp các đoạn đặc hiệu alen dài 200 bp (alen T), 264 bp (alen C) và băng chung 427 bp mà không cần bước cắt enzyme tốn kém. Sản phẩm được kiểm chứng bằng giải trình tự chuỗi tự động tại hãng 1st BASE Malaysia. Dữ liệu được xử lý bằng phần mềm Stata 12 với kiểm định Chi-square đánh giá trạng thái cân bằng Hardy-Weinberg và tính toán tỷ suất chênh Odds Ratio (OR) kèm khoảng tin cậy 95%.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực nghiệm mang lại bốn phát hiện khoa học cụ thể:

Thứ nhất, 100% mẫu tách chiết đạt độ tinh sạch cao với vệt điện di ADN tổng số đậm nét, không lẫn tạp chất protein hay ARN. Phản ứng PCR nhân bản phân đoạn 202 bp cho sản phẩm đặc hiệu duy nhất trên gel agarose 2% ở toàn bộ 60 mẫu bệnh và 50 mẫu đối chứng.

Thứ hai, phương pháp PCR-RFLP tại vị trí rs10046 đã xác định chính xác ba kiểu gen: kiểu gen đồng hợp CC phân cắt thành hai đoạn 172 bp và 30 bp; kiểu gen đồng hợp TT giữ nguyên kích thước 202 bp; kiểu gen dị hợp CT xuất hiện đầy đủ các băng 202 bp, 172 bp và 30 bp. Kết quả giải trình tự ADN tự động trên các mẫu đại diện 38B (kiểu gen CC), 9C (kiểu gen TT) và 8C (kiểu gen CT) trùng khớp tuyệt đối với kết quả điện di cắt giới hạn.

Thứ ba, kỹ thuật PCR-CTPP tại locus rs2236722 đã phân tách rõ ràng băng 200 bp đặc trưng cho alen T, băng 264 bp đặc trưng cho alen C cùng băng chuẩn 427 bp, ghi nhận sự xuất hiện của alen hiếm biến đổi cấu trúc protein Trp39Arg trong quần thể nghiên cứu.

Thứ tư, tỷ lệ phân bố kiểu gen và tần số alen tại cả hai vị trí rs10046 và rs2236722 đều phù hợp với định luật cân bằng Hardy-Weinberg ở cả nhóm bệnh và nhóm đối chứng với giá trị p > 0,05. Chỉ số tỷ suất chênh OR phản ánh sự khác biệt về nguy cơ mắc bệnh giữa các nhóm mang kiểu gen biến thể so với kiểu gen kiểu dại.

Thảo luận kết quả

Về mặt sinh học phân tử, sự thay thế nucleotide Cytosine thành Thymine tại vùng 3'UTR của locus rs10046 làm biến đổi vị trí liên kết của các yếu tố điều hòa mARN, từ đó làm thay đổi lượng enzyme aromatase được tổng hợp và gián tiếp gia tăng nồng độ estrogen nội sinh. Đối với đột biến sai nghĩa rs2236722, việc thay đổi Tryptophan thành Arginine tại chuỗi polypeptide làm biến đổi điện tích và cấu trúc không gian ba chiều của enzyme, làm thay đổi vận tốc chuyển hóa androgen thành estrogen tại mô vú.

So sánh với các công bố quốc tế, kết quả này có nét tương đồng với các nghiên cứu trên phụ nữ châu Á tại Nhật Bản của Hirose và cộng sự, đồng thời phản ánh sự khác biệt tần số alen so với các nghiên cứu trên phụ nữ da trắng Caucasian tại Mỹ hoặc phụ nữ Thổ Nhĩ Kỳ. Yếu tố chủng tộc kết hợp với môi trường tạo nên sự khác biệt rõ nét: phụ nữ gốc Á sống tại phương Tây có nguy cơ mắc ung thư vú cao hơn 60% so với người sinh sống tại bản địa do chế độ ăn nhiều chất béo, trong khi phụ nữ duy trì cho con bú từ 2 năm trở lên giảm được 40% nguy cơ mắc bệnh.

Để phục vụ công tác báo cáo chuyên môn, dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa thông qua bảng phân bố tần số alen hai nhóm, biểu đồ cột so sánh tỷ số chênh OR cùng khoảng tin cậy 95%, và sơ đồ đối chiếu bản ảnh gel điện di với đồ thị giải trình tự huỳnh quang.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả thực nghiệm, bốn nhóm giải pháp hành động cụ thể được đề xuất:

Một là, chuẩn hóa và chuyển giao quy trình kỹ thuật PCR-RFLP cho locus rs10046 và PCR-CTPP cho locus rs2236722 thành quy trình xét nghiệm thường quy tại các khoa sinh học phân tử của bệnh viện chuyên khoa ung bướu. Mục tiêu rút ngắn 25% thời gian chẩn đoán xác định kiểu gen nguy cơ trong vòng 12 đến 18 tháng, do Bộ Y tế phối hợp với các bệnh viện đầu ngành chủ trì thực hiện.

Hai là, xây dựng cơ sở dữ liệu di truyền quần thể về các đa hình gen CYP19A1 trên quy mô mở rộng tối thiểu 5.000 phụ nữ Việt Nam trong giai đoạn 2024-2027. Đơn vị thực hiện là Viện Di truyền Y học và Trường Đại học Khoa học Tự nhiên nhằm thiết lập giá trị tham chiếu chuẩn quốc gia.

Ba là, ứng dụng phân tích kiểu gen rs10046 vào cá thể hóa phác đồ điều trị nội tiết bậc một bằng thuốc ức chế aromatase như Letrozole hoặc Anastrozole. Đích đến là nâng cao 15% tỷ lệ đáp ứng thuốc và kiểm soát biến chứng chuyển hóa lipid máu trong thời gian 2 năm, do các bác sĩ ung bướu và Hội Ung thư học Việt Nam phối hợp triển khai.

Bốn là, đẩy mạnh chương trình truyền thông y tế cộng đồng hướng dẫn tự khám vú và khám sàng lọc định kỳ bằng chụp nhũ ảnh cho phụ nữ từ 35 đến 50 tuổi. Phấn đấu nâng tỷ lệ chẩn đoán bệnh ở giai đoạn sớm (giai đoạn 0 và giai đoạn 1) lên trên 40% trước năm 2030, do Trung tâm Kiểm soát bệnh tật (CDC) các tỉnh thành và Hội Phụ nữ phối hợp thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn mang lại giá trị học thuật và thực tiễn thiết thực cho bốn nhóm đối tượng chính:

Một là, các bác sĩ chuyên khoa Ung bướu, Sản phụ khoa và Nội tiết học. Các bác sĩ có thể ứng dụng các thông số về đa hình gen CYP19A1 và chỉ số tỷ suất chênh OR để phân tầng nguy cơ bệnh nhân, xây dựng phác đồ dự phòng cá thể hóa và tối ưu hóa việc chỉ định thuốc ức chế aromatase.

Hai là, học viên cao học, nghiên cứu sinh và sinh viên các chuyên ngành Di truyền học, Sinh học phân tử, Công nghệ sinh học y dược. Tài liệu cung cấp khung lý thuyết mẫu mực về thiết kế nghiên cứu bệnh chứng, kỹ thuật xử lý mẫu máu lâm sàng và phân tích di truyền quần thể.

Ba là, các kỹ thuật viên và chuyên viên phòng xét nghiệm y sinh học. Nhóm đối tượng này có thể tham khảo trực tiếp các thông số kỹ thuật tối ưu hóa chu trình nhiệt PCR, thành phần phản ứng cắt enzyme FastDigest SduI và kỹ thuật điện di PCR-CTPP để ứng dụng vào công tác kiểm chuẩn xét nghiệm.

Bốn là, các nhà quản lý y tế và chuyên gia dịch tễ học cộng đồng. Luận văn cung cấp số liệu thực chứng về thực trạng ung thư vú tại Việt Nam, hỗ trợ xây dựng chiến lược sàng lọc bệnh sớm và hoạch định chính sách bảo vệ sức khỏe phụ nữ.

Câu hỏi thường gặp

Đa hình gen CYP19A1 đóng vai trò gì trong cơ chế phát sinh ung thư vú? Gen CYP19A1 nằm tại vị trí 15q21 mã hóa enzyme aromatase xúc tác quá trình sinh tổng hợp estrogen. Các biến thể nucleotide như rs10046 làm biến đổi nồng độ enzyme, dẫn đến tăng lượng estrogen vượt ngưỡng sinh lý 10 đến 15 pmol/l, kích thích thụ thể ER hoạt hóa gen Cyclin D1 gây tăng sinh mất kiểm soát ở biểu mô tuyến vú.

Phương pháp PCR-CTPP có ưu thế gì so với kỹ thuật PCR-RFLP? Phương pháp PCR-CTPP sử dụng hai cặp mồi đối kháng giúp khuếch đại trực tiếp các phân đoạn đặc hiệu alen dài 200 bp và 264 bp cùng băng chuẩn 427 bp mà không cần bước ủ enzyme cắt giới hạn. Kỹ thuật này giúp tiết kiệm 50% thời gian thao tác, giảm chi phí hóa chất và rất thích hợp cho các nghiên cứu dịch tễ di truyền quy mô lớn.

Tại sao phụ nữ Việt Nam cần chú trọng tầm soát đột biến gen gây ung thư vú? Thống kê cho thấy 64,7% bệnh nhân ung thư vú tại Việt Nam ở độ tuổi dưới 50 và phần lớn được phát hiện ở giai đoạn 2 trở đi. Việc tầm soát các chỉ thị di truyền giúp phát hiện nguy cơ sớm trước khi khối u biểu hiện lâm sàng, nâng tỷ lệ sống 10 năm từ 7% ở giai đoạn muộn lên tới 95% ở giai đoạn sớm.

Chỉ số tỷ suất chênh Odds Ratio phản ánh điều gì trong nghiên cứu di truyền? Tỷ suất chênh OR thể hiện tỷ số giữa xác suất xuất hiện alen hoặc kiểu gen đột biến ở nhóm bệnh nhân so với nhóm đối chứng khỏe mạnh. Giá trị OR lớn hơn 1 với khoảng tin cậy 95% có ý nghĩa thống kê khẳng định biến thể di truyền là yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh, hỗ trợ đánh giá nguy cơ lâm sàng.

Đột biến rs2236722 gây ảnh hưởng như thế nào đến chức năng của enzyme aromatase? Đa hình rs2236722 tại vị trí nucleotide 115 exon 2 làm biến đổi codon từ TGG sang CGG, thay thế axit amin Tryptophan bằng Arginine tại vị trí 39. Sự thay thế này làm thay đổi cấu trúc không gian và tính phân cực của chuỗi polypeptide, trực tiếp tác động đến hoạt tính xúc tác tổng hợp estrogen của enzyme aromatase.

Kết luận

Luận văn đã hoàn thành toàn diện các mục tiêu nghiên cứu với năm kết luận trọng tâm:

• Xây dựng và chuẩn hóa thành công quy trình kỹ thuật PCR-RFLP và PCR-CTPP có độ đặc hiệu cao để xác định chính xác kiểu gen tại hai locus SNP rs10046 và rs2236722 trên gen CYP19A1.
• Cung cấp bộ số liệu thực nghiệm đầu tiên về phân bố kiểu gen và tần số alen của gen CYP19A1 trên 110 mẫu máu phụ nữ Việt Nam, bảo đảm độ tin cậy và tuân theo cân bằng Hardy-Weinberg.
• Xác lập mối liên hệ giữa các biến thể di truyền điều hòa sinh tổng hợp estrogen và nguy cơ mắc ung thư vú thông qua chỉ số tỷ suất chênh Odds Ratio.
• Khẳng định tính ưu việt và khả năng ứng dụng thực tiễn của kỹ thuật PCR-CTPP trong sàng lọc di truyền phân tử với chi phí hợp lý.
• Đóng góp luận cứ khoa học quan trọng cho việc định hướng điều trị đích và ứng dụng y học cá thể hóa tại các cơ sở y tế trong nước.

Đóng góp lớn nhất của công trình là thiết lập hệ thống chỉ thị phân tử phục vụ tầm soát sớm ung thư vú ở phụ nữ Việt Nam. Hướng nghiên cứu tiếp theo sẽ mở rộng cỡ mẫu lên trên 1.000 bệnh nhân kết hợp phân tích đa locus trong giai đoạn 2 đến 3 năm tới. Các đơn vị y tế và viện nghiên cứu chuyên ngành có thể tham khảo, ứng dụng quy trình kỹ thuật của luận văn để nâng cao hiệu quả chẩn đoán và điều trị bệnh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tình hình ung thư vú Ung thư vú là căn bệnh chủ yếu gặp ở phụ nữ. Trên thế giới, trong số các loại ung thư thì ung thư vú có tỷ lệ tử vong đứng thứ hai, chỉ sau ung thư phổi. Ước tính trên toàn cầu, cứ 22 giây thì có 1 người bị chẩn đoán mắc bệnh, và mỗi 5 phút, có 3 phụ nữ qua đời vì ung thư vú.

Trung bình mỗi năm, trên toàn thế giới có trên 1,3 triệu phụ nữ được chẩn đoán mắc ung thư vú, trong đó có hơn 460.000 người tử vong vì căn bệnh này. Đặc biệt là tại châu Á, số bệnh nhân ung thư vú tăng đột biến. Số ca mắc ung thư vú tăng hàng năm ở châu Á là 3% trong khi ở các châu lục khác chỉ là 0,5% [77]. Tại Việt Nam, ung thư vú hiện chiếm đến 21% trường hợp ung thư xảy ra ở phụ nữ, hiện nằm trong top 5 các bệnh ung thư thường gặp và dự đoán sẽ vươn lên đứng đầu.

Trong đó, thành phố Hồ Chí Minh và Hà Nội là những nơi có tỷ lệ ung thư vú cao nhất nước.000 phụ nữ ở Hà Nội thì có 30 người mắc ung thư vú, tại thành phố Hồ Chí Minh con số này là 20 [74]. So sánh tỷ lệ mắc ung thư vú /100.000 dân ở Việt Nam tại thành phố Hồ Chí Minh và Hà Nội năm 1996 và 2008: tại thành phố Hồ Chí Minh tỷ lệ này là 12,2 (năm1996) đã tăng lên đến 19,4 (năm 2008); tại Hà Nội tỷ lệ này là 26,7 (năm 1996) đã tăng lên đến 29,7 (năm 2008). Mỗi năm, Việt Nam có khoảng 11.000 ca tử vong do ung thư vú [74]. So sánh với các nước, tỉ lệ mắc ung thư vú tại Việt Nam thấp hơn (23/100.000 dân) nhưng xu hướng gia tăng lại nhanh hơn, giai đoạn phát hiện bệnh trễ hơn (thường đến ở giai đoạn muộn) và lứa tuổi thường gặp cũng trẻ hơn.

Thường độ tuổi mắc bệnh ung thư vú nhiều là trên 60 tuổi, còn dưới 40 chỉ chiếm khoảng 3,2% như Canada hay 4,5% như Mỹ (bởi ung thư vốn là bệnh lý liên quan đến lão hóa). Trong khi, theo nghiên cứu của bệnh viện Ung bướu 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Trường Đại học Khoa học Tự nhiên – Đại học Quốc gia Hà Nội Phạm Thị Huyền – Cao học K24 thành phố Hồ Chí Minh, độ tuổi mắc ung thư vú dưới 40 là 11,9%, thấp hơn Hàn Quốc (12,5%) [74]. Bên cạnh đó, tình trạng phát hiện trễ tại Việt Nam do nhiều yếu tố như trở ngại tâm lý, kinh tế khó khăn, thiếu kiến thức về bệnh dẫn đến khó khan trong chẩn đoán và điều trị. Nếu phát hiện trễ, chỉ 1 trong 5 phụ nữ bị ung thư vú đã di căn sống thêm được 5 năm sau chẩn đoán.

Các yếu tố nguy cơ Hiện nay, những yếu tố nguy cơ ảnh hưởng tới ung thư vú vẫn chưa được hiểu biết đầy đủ. Trong đó, yếu tố do tiểu sử gia đình chiếm xấp xỉ 5 đến 7% số trường hợp ung thư vú [31]. Phụ nữ có mẹ, chị hoặc con gái mắc ung thư vú có nguy cơ mắc bệnh cao gấp hai đến bốn lần người bình thường [30]. Hầu hết các trường hợp di truyền đều liên quan đến hai gen BRCA1 và BRCA2.

Ngoài ra còn một số gen khác khi bị sai hỏng cũng gây nguy cơ cao mắc ung thư vú như ATM, P53, CHEK2, PTEN, CDH1. Đặc biệt, bệnh nhân ung thư vú mang đột biến ở gen BRCA1, BRCA2 có nguy cơ bị tử vong cao hơn so với những bệnh nhân ung thư vú không có đột biến [50]. Bên cạnh đó, các nghiên cứu dịch tễ học đã xác định được một số yếu tố nguy cơ ung thư vú có liên quan tới tiền sử kinh nguyệt và sinh sản, cho thấy vai trò của estrogen trong quá trình phát sinh ung thư vú. Cứ xuất hiện kinh nguyệt lần đầu chậm một năm thì giảm được 5% nguy cơ ung thư vú [42].

Ngoài ra, phụ nữ mãn kinh muộn có nguy cơ mắc ung thư vú cao hơn phụ nữ mãn kinh sớm, với nguy cơ mắc tăng 3% cho mỗi năm còn có kinh nguyệt [51]. Có kinh nguyệt sớm (<12 tuổi), tuổi mãn kinh muộn (>55 tuổi), vô sinh hay có con đầu lòng muộn đều làm tăng nguy cơ mắc ung thư vú. Hơn hai phần ba số bệnh nhân mắc ung thư vú sử dụng liệu pháp hormone trong quá trình điều trị càng cho thấy rõ mối liên quan giữa estrogen và nguy cơ mắc ung thư vú. Tiếp xúc với môi trường chứa hợp chất tương tự estrogen (chẳng hạn như thuốc bảo vệ thực vật clo hữu cơ) cũng có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh ở phụ nữ [11].

4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Trường Đại học Khoa học Tự nhiên – Đại học Quốc gia Hà Nội Phạm Thị Huyền – Cao học K24 Ở những nước công nghiệp phát triển thì tỷ lệ mắc ung thư vú cao hơn so với những nước công nghiệp chưa phát triển. Nguyên nhân chính là do sự tiếp xúc với các chất thải công nghiệp có khả năng tăng nguy cơ mắc ung thư ở phụ nữ [55]. Các yếu tố môi trường (tiếp xúc với chất gây ung thư, chế độ ăn uống, thói quen uống rượu bia, hút thuốc lá và béo phì) cũng được biết đến làm gia tăng nguy cơ mắc ung thư vú. Tỷ lệ mắc ung thư vú cao ở các nước phương Tây có thể được giải thích một phần do chế độ ăn không hợp lý.

Chế độ ăn quá nhiều chất béo, ít rau quả và trái cây kèm theo thiếu sự luyện tập thể dục, thể thao. Trong thực tế, phụ nữ gốc châu Á sinh sống ở phương Tây có nguy cơ mắc ung thư vú cao hơn 60% so với người gốc châu Á sinh sống ngay tại Châu Á, do nguyên nhân chủ yếu là sự khác biệt về lối sống. Một nghiên cứu khác cho thấy rằng phụ nữ ở Trung Quốc có chế độ ăn uống giàu chất béo thì nguy cơ mắc ung thư vú cao gấp hai lần so với phụ nữ Trung Quốc có chế độ ăn ít chất béo và nhiều rau xanh [72]. Bên cạnh đó, một nhân tố khác có thể làm giảm nguy cơ mắc ung thư vú, đó là cho con bú bằng sữa mẹ.

Một nghiên cứu rộng rãi với 4.500 phụ nữ ở Mỹ cho thấy những phụ nữ cho con bú trong 2 năm hoặc lâu hơn sẽ có nguy cơ mắc ung thư vú thấp hơn tới 40% so với những phụ nữ không bao giờ cho con bú. Ngoài ra, một số nhân tố khác cũng làm tăng nguy cơ ung thư vú như đặt vòng tránh thai, chế độ ăn giàu chất béo hay sử dụng cồn [55]. Các dữ liệu cho thấy chủng tộc là một yếu tố quan trọng trong việc làm gia tăng nguy cơ mắc ung thư vú (Bảng 1). Phụ nữ Hoa Kỳ, Châu Âu, Hawaii, và phụ nữ Mỹ gốc Phi có tỷ lệ mắc ung thư vú xâm lấn cao gấp bốn lần so với phụ nữ Hàn Quốc, Ấn Độ và Việt Nam.

Ngoài ra, phụ nữ Mỹ gốc Phi có tỷ lệ 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Trường Đại học Khoa học Tự nhiên – Đại học Quốc gia Hà Nội Phạm Thị Huyền – Cao học K24 tử vong cao nhất do ung thư vú và thường được chẩn đoán ở giai đoạn sau của bệnh hơn là phụ nữ da trắng [55]. Tỷ lệ mắc và tử vong do ung thư vú ở các chủng tộc khác nhau [55] Tỷ lệ mắc Tỷ lệ chết Chủng tộc (/100.000 dân) Trung bình chung 127,8 25,5 Người da trắng 132,5 25,0 Người Mỹ gốc Phi 118,3 33,8 Châu Á 89,0 12,6 Người Mỹ gốc Ấn/ 69,8 16,1 Người Mỹ bản địa Người Nam Mỹ 89,3 16,1 1. Các giai đoạn ung thư vú Ung thư được phân chia theo các giai đoạn phát triển dựa vào kích thước, vị trí của khối u nguyên phát, mức độ xâm lấn cũng như khả năng di căn [17]. Hiện nay, hệ thống phân loại giai đoạn ung thư vú đang được sử dụng phổ biến nhất là hệ thống TNM, dựa trên kích thước khối u (Tumor), số hạch nách phát sinh (Node) và mức độ di căn (Metastasized).

Theo hệ thống phân loại này, ung thư vú, tiến triển của ung thư có thể chia thành các giai đoạn từ 0 đến IV. Giai đoạn 0 tương ứng với ung thư vú không xâm lấn, ví dụ như ung thư biểu mô ống dẫn sữa tại chỗ. Giai đoạn này, các tế bào ung thư chỉ khu trú, không hề xuất hiện bất cứ một tế bào ung thư hay tế bào dị thường nào xuất hiện ngoài vùng vú, hay có biểu hiện tấn công các vùng mô lành xung quanh. Giai đoạn I tương ứng với ung thư vú xâm lấn, các tế bào ung thư bắt đầu lan tỏa và tấn công các phần mô lành của vú.

Ở giai đoạn này, sự xâm lấn 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Trường Đại học Khoa học Tự nhiên – Đại học Quốc gia Hà Nội Phạm Thị Huyền – Cao học K24 mới chỉ diễn ra rất ít, chủ yếu tại các đường ống dẫn sữa. Giai đoạn I được chia làm IA, IB, trong đó, IA tương ứng với tình trạng hạch lympho không xuất hiện tế bào ung thư, IB tương ứng với tình trạng hạch lympho xuất hiện tế bào ung thư. Giai đoạn II được chia ra làm IIA và IIB. IIA mô tả ung thư xâm lấn dưới dạng khối u có kích thước nhỏ hơn 2cm, di căn hạch nách hoặc khối u có kích thước lớn hơn 2cm, không di căn hạch nách.

IIB mô tả ung thư xâm lấn dưới dạng khối u có kích thước lớn hơn 2cm và nhỏ hơn 5cm, có di căn hạch nách; hoặc khối u có kích thước lớn hơn 5cm và không di căn hạch nách. Giai đoạn III tương ứng với ung thư có di căn hạch lympho, các hạch này tập trung thành cụm hoặc gắn lên các cấu trúc khác, hoặc di căn hạch lympho gần xương ức. Giai đoạn III được chia ra làm IIIA, IIIB và IIIC. IIIA mô tả ung thư xâm lấn dưới dạng không có khối u, hoặc khối u với kích thước bất kỳ.

IIIB mô tả ung thư xâm lấn dưới dạng khối u có kích thước bất kỳ và phát triển tới thành ngực và phần da của vú. IIIC mô tả ung thư xâm lấn dưới dạng không hình thành khối u cố định ở vú, hoặc nếu có khối u thì không có kích thước cụ thể, và có thể lan tỏa đến thành ngực và/ hoặc đến da vú, đồng thời di căn hạch lympho trên hoặc dưới xương cổ và có thể di căn hạch nách.