CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ CƠ SỞ LÝ LUẬN CHO VAY TIÊU DÙNG CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. KHÁI QUÁT VỀ CHO VAY TIÊU DÙNG 1. Khái niệm về Cho vay tiêu dùng Trong khi nền kinh tế thị trường đang ngày càng phát triển với đa dạng các mẫu mã, chủng loại hàng hoá, hình thức cho vay tiêu dùng được bắt đầu từ các hãng bán lẻ do yêu cầu đẩy mạnh tiêu thụ hàng hoá. Một số hãng phải vay ngân hàng để bù đắp vốn lưu động thiếu hụt.
Trước tiên, xét về cơ sở để tiến hành cho vay tiêu dùng ta căn cứ trên 2 giác độ: - Trên giác độ người tiêu dùng, nhu cầu vay tiêu dùng càng ngày càng gia tăng mạnh mẽ gắn liền với nhu cầu về hàng tiêu dùng lâu bền càng được mở rộng (nhà cửa, phương tiện đi lại, nội thất hay nhu cầu du lịch). Đồng thời, người tiêu dùng có thu nhập ổn định để trả nợ ngân hàng. Khi mức thu nhập đạt tới mức khá hoặc cao, người tiêu dùng có xu hướng muốn nâng cao mức sống của mình (tiêu dùng các mặt hàng tốt chất lượng cao, ăn ngon, mặc đẹp, cuộc sống đầy đủ tiện nghi, hiện đại) hay là tăng khả năng được đào tạo bản thân để giúp mình có nhiều cơ hội tìm kiếm công việc với mức thu nhập cao hơn hiện tại. - Trên giác độ ngân hàng, nhiều doanh nghiệp, tổ chức tự tài trợ chủ yếu bằng phát hành cổ phiếu và trái phiếu, nhiều công ty tài chính cạnh tranh với ngân hàng trong cho vay làm thị phần cho vay các doanh nghiệp của ngân hàng bị giảm sút.
Điều này đã buộc chính ngân hàng phải mở rộng thị trường cho vay tiêu dùng để tăng thu nhập. Như vậy, người ta đã đưa ra khái niệm cụ thể về hoạt động cho vay tiêu dùng: Cho vay tiêu dùng là hình thức tài trợ cho mục đích chi tiêu của cá nhân hộ gia đình. Các khoản vay tiêu dùng là nguồn tài trợ chính quan trọng giúp cho người tiêu 7 dùng có thể trang trải cho nhu cầu trong cuộc sống: nhà ở, phương tiện đi lại, tiện nghi sinh hoạt, học tập, du lịch…trước khi họ có đủ khả năng tài chính để hưởng thụ. Đặc trưng cơ bản của một món vay tiêu dùng - Đối tượng của các khoản cho vay tiêu dùng là các cá nhân, hộ gia đình.
Nhu cầu vay của họ phụ thuộc vào tình hình tài chính. Đối với các cá nhân, hộ gia đình có mức thu nhập thấp thì nhu cầu tín dụng thường không cao, chỉ nhằm thoả mãn nhu cầu gia đình tạo sự cân đối giữa thu nhập và chi tiêu. Đối với cá nhân, hộ gia đình có mức thu nhập trung bình thì nhu cầu tín dụng tiêu dùng phát triển mạnh do ý muốn vay mượn để mua hàng tiêu dùng lớn hơn khoản tiền dự phòng của mình. Đối với những người có mức thu nhập cao thì nhu cẩu tín dụng tiêu dùng nảy sinh nhằm tăng thêm khả năng thanh toán hoặc một khoản tài trợ rất linh hoạt trong chi tiêu khi mà nguồn vốn của họ đã nằm trong tài khoản đầu tư.
Đồng thời, những cá nhân và hộ gia đình này phải là những người có đầy đủ năng lực pháp lý và mục đích vay rõ ràng. Mục đích vay của khách hàng phải phục vụ cho nhu cầu tiêu dùng của họ, như: xây dựng hoặc sửa chữa nhà cửa, mua sắm vật dụng gia đình… - Một khoản vay tiêu dùng có tính chu kỳ: Nhu cầu cho vay tiêu dùng của khách hàng không chỉ phụ thuộc vào tình hình tài chính mà còn phụ thuộc vào tình hình kinh tế vào những giai đoạn cụ thể. Vào giai đoạn nền kinh tế phát triển, người dân cảm thấy lạc quan vào tương lai, đặc biệt họ kì vọng thu nhập của mình được nâng cao. Vì vậy, điều tất yếu là họ sẽ tăng nhu cầu hưởng thụ nên các khoản vay tiêu dùng có xu hướng tăng thêm.
Vào giai đoạn nền kinh tế rơi vào khủng hoảng, người dân cảm thấy không tin tưởng vào tương lai và tình trạng thất nghiệp tăng lên. Do đó, người dân tất yếu sẽ hạn chế tiêu dùng ở thời điểm hiện tại. - Chi phí một khoản vay tiêu dùng cao: Khoản cho vay tiêu dùng thường không lớn trong khi ngân hàng lại tốn rất nhiều thời gian và nhân lực để điều tra thu thập thông tin của khách hàng vay tiền. Bên cạnh đó, ngân hàng cũng phải quản lý các 8 khoản cho vay nhỏ lẻ chiếm khối lượng khá lớn.
Do đó, chi phí cho vay tiêu dùng có lãi suất thường lớn hơn cho vay thương mại. - Lãi suất của khoản vay tiêu dùng cao và khá cứng nhắc. Lãi suất của một khoản vay tiêu dùng là lãi suất cố định. Khách hàng kém nhạy bén với lãi suất, họ chỉ quan tâm đến khoản lãi phải trả hàng tháng hơn là lãi suất ghi trên hợp đồng.
Tuy nhiên, lãi suất không phải là yếu tố quan trọng để cá nhân, hộ gia đình quan tâm khi quyết đinh vay nhiều hay ít. Yếu tố được coi là quan trọng hơn đó là mức thu nhập và trình độ dân trí, cụ thể: những người có mức thu nhập cao thường có xu hướng vay nhiều hơn mức thu nhập hàng tháng; còn đối với những người có trình độ dân trí cao thì việc vay mượn là để đạt được mức sống mong muốn chứ không phải chỉ là để lựa chọn dùng trong trường hợp khẩn cấp. Chính vì chi phí và rủi ro của các khoản vay tiêu dùng lớn nên hầu hết các ngân hàng thường đặt ra lãi suất áp dụng đối với cho vay tiêu dùng là khá cao. Lãi suất này bao gồm cả phần bù rủi ro đến mức mà chi phí và tỉ lệ tổn thất phải tăng lên đáng kể thì các khoản tín dụng tiêu dùng mới không mang lại lợi nhuận.
- Nguồn trả nợ của khách hàng có thể biến động lớn: Khi khoản vay để kinh doanh, nguồn trả nợ là kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh. Khi khoản vay để tiêu dùng, đó là khoản thu nhập của khách hàng. - Rủi ro cao do chất lượng thông tin tài chính của khách hàng thường không cao, khách hàng gian lận hay rủi ro về lãi suất khi chi phí huy động vốn tăng lên. Trên phương diện rủi ro lãi suất, ta biết lãi suất “cứng nhắc” được áp dụng cho các khoản vay tiêu dùng trong khi các khoản cho vay kinh doanh hiện nay thường áp dụng lãi suất thay đổi theo điều kiện thị trường.
Do đó, một sự tăng lên trong chi phí huy động vốn ngân hàng cúng sẽ gặp rủi ro lãi suất. Trên phương diện rủi ro từ phía khách hàng có thể được chia thành hai loại: rủi ro chủ quan và rủi ro khác quan. Rủi ro chủ quan là khi khách hàng không có thiện chí trả nợ cho ngân hàng, cung cấp thông tin không trung thực, chính xác. Rủi ro khách quan là khi khách hàng bị chết, ốm, mất việc và ngân hàng ngay lập tức sẽ gặp khó khăn trong việc thu hồi được nợ.
9 - Quy mô của các khoản vay tiêu dùng thường nhỏ lẻ nhưng số lượng các khoản vay tiêu dùng này lại rất lớn. Các hình thức cho vay tiêu dùng Cho vay tiêu dùng được phân chia thành nhiều loại theo các chỉ tiêu khác nhau. Căn cứ vào mối quan hệ giữa ngân hàng và khách hàng - Cho vay tiêu dùng trực tiếp là hình thức cho vay trong đó ngân hàng và khách hàng gặp nhau trực tiếp để tiến hành thủ tục vay mượn. Công ty bán 3 lẻ Ngân hàng 5 2 Người tiêu dùng 1 4 Sơ đồ 1.1: Cho vay tiêu dùng trực tiếp 1.
Ngân hàng và người tiêu dùng kí kết hợp đồng vay mượn. Người vay vốn trả trước một phần số tiền mua tài sản cho công ty bán lẻ. Ngân hàng thanh toán nốt số tiền còn thiếu cho công ty bán lẻ. Công ty bán lẻ giao tài sản cho người tiêu dùng.
Người tiêu dùng thanh toán nợ vay cho ngân hàng. - Cho vay tiêu dùng gián tiếp là hình thức cho vay mà trong đó ngân hàng và khách hàng không gặp nhau trực tiếp để tiến hành thủ tục vay mượn mà thông qua một bên thứ ba. Ngân hàng mua các phiếu bán hàng từ những người bán lẻ hàng hoá (thực chất đây là hình thức tài trợ bán trả góp). 10 1 Công ty bán 4 lẻ Ngân hàng 5 2 6 3 Người tiêu dùng Sơ đồ 1.2: Cho vay tiêu dùng gián tiếp 1.
Ngân hàng và công ty bán lẻ kí kết hợp đồng mua bán nợ. Trong hợp đồng ngân hàng thường đưa ra các điều kiện về đối tượng khách hàng được bán chịu, số tiền bán chịu tối đa và loại tài sản được bán chịu. Công ty bán lẻ và người tiêu dùng kí kết hợp đồng mua bán chịu hàng hoá, thông thường người tiêu dùng trả trước một phần giá trị tài sản. Công ty bán lẻ giao tài sản cho người tiêu dùng.
Công ty bán lẻ bán bộ chứng từ bán chịu cho ngân hàng. Ngân hàng thanh toán tiền cho công ty bán lẻ. Người tiêu dùng thanh toán tiền trả góp cho ngân hàng. Căn cứ vào mục đích vay - Cho vay tiêu dùng bất động sản là các khoản cho vay nhằm mục đích dùng vào các khoản bất động sản như mua mới, sửa chữa hoặc xây dựng nhà cửa, đất đai.
Qui mô trung bình của một món vay tiêu dùng bất động sản thường lớn hơn so với qui mô trung bình của một món vay tiêu dùng thông thường, kỳ hạn dài hơn hẳn nên độ rủi ro của món vay tiêu dùng bất động sản cũng lớn hơn. - Cho vay tiêu dùng thông thường là các khoản cho vay nhằm mục đích hỗ trợ tài chính cho các hoạt động thiết yếu, nhu cầu trong cuộc sống của con người, như: cho vay du học, mua xe hơi hay du lịch,… 11 1. Căn cứ vào phương thức hoàn trả - Cho vay tiêu dùng trả góp là hình thức cho vay tiêu dùng trong đó khách hàng trả nợ cho ngân hàng thành nhiều lần (định kỳ trong thời hạn cho vay, phụ thuộc vào quy định của ngân hàng), mỗi lần trả nợ khách hàng sẽ tiến hành trả nợ cả gốc và lãi của kỳ đó. - Cho vay tiêu dùng trả một lần là hình thức cho vay tiêu dùng trong đó khách hàng trả nợ cho ngân hàng một lần duy nhất (thời điểm đáo hạn khoản vay), tất cả gốc và lãi đều được trả khi đến hạn.