Nghiên Cứu Mô Hình Tái Định Cư Cho Đồng Bào Dân Tộc Thiểu Số Liên Quan Đến Các Công Trình Thủy Điện

Luận văn phân tích các mô hình tái định cư cho đồng bào dân tộc thiểu số liên quan đến dự án thủy điện, đánh giá hiệu quả và đề xuất giải pháp.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hồng
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Phạm Quang Huy
• Trường học: Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Xã hội học
• Đề tài: Nghiên cứu mô hình tái định cư cho đồng bào dân tộc thiểu số tại các công trình thủy điện
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Tình hình nghiên cứu đề tài
• Phạm vi nghiên cứu
• Mục đích, nội dung nghiên cứu
• Cách tiếp cận, phương pháp nghiên cứu
• Đóng góp của nghiên cứu
• Kết cấu
• Giải thích một số khái niệm, thuật ngữ
• Những chữ viết tắt
• 1. CHƯƠNG 1: VẤN ĐỀ TÁI ĐỊNH CƯ Ở CÁC CÔNG TRÌNH THUỶ ĐIỆN VÀ CHÍNH SÁCH CỦA ĐẢNG VÀ NHÀ NƯỚC TA
• 1.1. Một số cơ sở lý luận, thực tiễn và bài học kinh nghiệm của một số quốc gia trong việc giải quyết vấn đề tái định cư ở các công trình thuỷ điện
• 1.2. Thông tin cơ sở về xây dựng thuỷ điện và vấn đề tái định cư ở các công trình thuỷ điện ở nước ta
• 1.3. Quan điểm của Đảng và chính sách của Nhà nước về công tác tái định cư ở các công trình thuỷ điện ở nước ta qua các giai đoạn
• 2. CHƯƠNG 2: CÔNG TÁC TÁI ĐỊNH CƯ Ở MỘT SỐ CÔNG TRÌNH THUỶ ĐIỆN
• 2.1. Thông tin cơ sở về các công trình và quy mô tái định cư
• 2.2. Kết quả triển khai công tác tái định cư ở các công trình và điểm tái định cư mẫu
• 2.3. Nhận xét, đánh giá chung chính sách và việc triển khai công tác tái định cư ở các công trình thuỷ điện
• 2.3.1. Đánh giá chung
• 2.3.2. Đánh giá việc thực hiện tái định cư trên một số nội dung
• 2.4. Một số bài học kinh nghiệm trong công tác ban đầu tiến hành đền bù và tái định cư
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ KHUYẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH VÀ GIẢI PHÁP TRONG VIỆC TRIỂN KHAI CÔNG TÁC TÁI ĐỊNH CƯ Ở CÁC CÔNG TRÌNH THUỶ ĐIỆN
• 3.1. Một số điểm liên quan đến chính sách đền bù tái định cư theo Nghị định 22/CP đối với các dự án thuỷ điện
• 3.2. Những khuyến nghị từ việc triển khai thực hiện các mô hình tái định cư
• 3.3. Đề xuất về một số điểm trong công tác quản lý với Chính phủ
• KẾT LUẬN
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về mô hình tái định cư

Mô hình tái định cư cho đồng bào dân tộc thiểu số tại các công trình thủy điện là một chủ đề quan trọng trong nghiên cứu phát triển bền vững. Nghiên cứu mô hình tái định cư không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của các cộng đồng dân tộc thiểu số mà còn đảm bảo sự phát triển kinh tế và xã hội. Các công trình thủy điện thường dẫn đến việc di dời dân cư, gây ra nhiều vấn đề về văn hóa, xã hội và môi trường. Việc áp dụng các mô hình tái định cư hiệu quả có thể giảm thiểu tác động tiêu cực và tạo ra cơ hội mới cho các cộng đồng này. Theo một nghiên cứu gần đây, việc tham gia của cộng đồng trong quá trình lập kế hoạch tái định cư là rất quan trọng để đảm bảo sự thành công của mô hình này.

1.1. Tác động của thủy điện đến cộng đồng

Các công trình thủy điện thường có tác động lớn đến đời sống của đồng bào dân tộc thiểu số. Việc di dời không chỉ ảnh hưởng đến nơi ở mà còn đến văn hóa và phong tục tập quán của họ. Salient Keyword trong vấn đề này là 'di dời', 'văn hóa', và 'phát triển bền vững'. Nghiên cứu cho thấy rằng nhiều cộng đồng không được thông báo đầy đủ về các kế hoạch di dời, dẫn đến sự phản kháng và bất ổn xã hội. Một báo cáo từ tổ chức phi chính phủ đã chỉ ra rằng, 'sự thiếu thông tin và tham gia của cộng đồng là nguyên nhân chính dẫn đến sự thất bại của nhiều dự án tái định cư'. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xây dựng một mô hình tái định cư có sự tham gia của người dân.

II. Các mô hình tái định cư hiện có

Có nhiều mô hình tái định cư đã được áp dụng cho đồng bào dân tộc thiểu số tại các công trình thủy điện. Mỗi mô hình đều có những ưu điểm và nhược điểm riêng. Salient LSI keyword như 'tái định cư tự nguyện', 'tái định cư cưỡng chế', và 'tái định cư hỗn hợp' thường được thảo luận trong các nghiên cứu. Mô hình tái định cư tự nguyện cho phép người dân lựa chọn nơi ở mới, trong khi mô hình cưỡng chế thường dẫn đến sự phản kháng và xung đột. Một nghiên cứu đã chỉ ra rằng, 'mô hình tái định cư hỗn hợp có thể mang lại lợi ích tốt nhất cho cả cộng đồng và nhà đầu tư'. Việc áp dụng mô hình này cần phải dựa trên sự đồng thuận và tham gia của cộng đồng để đảm bảo tính bền vững.

2.1. Đánh giá hiệu quả của các mô hình

Đánh giá hiệu quả của các mô hình tái định cư là một phần quan trọng trong nghiên cứu. Semantic Entity như 'hiệu quả kinh tế', 'sự hài lòng của cộng đồng', và 'bảo vệ môi trường' thường được sử dụng để đo lường thành công của các mô hình này. Một nghiên cứu đã chỉ ra rằng, 'sự hài lòng của cộng đồng là yếu tố quyết định trong việc đánh giá hiệu quả của mô hình tái định cư'. Việc thu thập dữ liệu từ cộng đồng và phân tích các chỉ số này sẽ giúp cải thiện các mô hình trong tương lai. Điều này không chỉ có giá trị cho các dự án thủy điện mà còn cho các dự án phát triển khác.

III. Khuyến nghị cho mô hình tái định cư

Để cải thiện mô hình tái định cư cho đồng bào dân tộc thiểu số, cần có một số khuyến nghị quan trọng. Close Entity như 'tham gia cộng đồng', 'đào tạo nghề', và 'bảo tồn văn hóa' cần được chú trọng. Việc tạo điều kiện cho cộng đồng tham gia vào quá trình ra quyết định sẽ giúp tăng cường sự đồng thuận và giảm thiểu xung đột. Ngoài ra, việc đào tạo nghề cho người dân sẽ giúp họ có cơ hội việc làm mới, từ đó nâng cao chất lượng cuộc sống. Một nghiên cứu đã nhấn mạnh rằng, 'bảo tồn văn hóa là yếu tố không thể thiếu trong quá trình tái định cư'. Điều này không chỉ giúp duy trì bản sắc văn hóa mà còn tạo ra sự gắn kết trong cộng đồng.

3.1. Tăng cường chính sách hỗ trợ

Chính sách hỗ trợ từ chính phủ và các tổ chức phi chính phủ là rất cần thiết để đảm bảo thành công của mô hình tái định cư. Salient Entity như 'hỗ trợ tài chính', 'chương trình phát triển cộng đồng', và 'hợp tác quốc tế' cần được triển khai. Việc cung cấp hỗ trợ tài chính cho các gia đình di dời sẽ giúp họ ổn định cuộc sống nhanh chóng. Đồng thời, các chương trình phát triển cộng đồng cần được thiết kế để đáp ứng nhu cầu cụ thể của từng nhóm dân tộc. Hợp tác quốc tế cũng có thể mang lại nguồn lực và kinh nghiệm quý báu trong việc xây dựng các mô hình tái định cư hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Chiến lược phát triển năng lượng quốc gia đặt ra mục tiêu xây dựng khoảng 50 công trình thủy điện quy mô lớn và vừa với tổng công suất thiết kế đạt trên 5.077 MW, chưa bao gồm đại dự án thủy điện Sơn La công suất 2.400 MW. Đi đôi với yêu cầu công nghiệp hóa là bài toán xã hội phức tạp khi khoảng 400.000 người dân phải di dời và chịu ảnh hưởng trực tiếp, cao gấp gần 3 lần so với giai đoạn trước năm 1993 (với khoảng 150.000 người). Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là giải quyết tình trạng bần cùng hóa, thiếu hụt đất sản xuất và xáo trộn văn hóa của các cộng đồng dân tộc tộc thiểu số như Thái, Mông, Dao, Tày, Ê Đê, Ba Na, Xơ Đăng khi nhường đất cho các lòng hồ thủy điện.

Mục tiêu cụ thể của công trình là đánh giá toàn diện kết quả triển khai các mô hình tái định cư tại các dự án thủy điện trọng điểm, phân tích những bất cập trong chính sách bồi thường theo Nghị định 22/1998/NĐ-CP, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp chính sách mang tính phát triển bền vững cho vùng đồng bào thiểu số. Phạm vi nghiên cứu bao quát các điểm tái định cư tại 6 dự án tiêu biểu: thủy điện Sông Hinh (Phú Yên), Hàm Thuận - Đa Mi (Bình Thuận - Lâm Đồng), Ialy (Gia Lai - Kon Tum), Na Hang (Tuyên Quang) và hai dự án mẫu Si Pa Phìn (Lai Châu), Tân Lập (Sơn La) trong giai đoạn từ năm 2002 đến năm 2004. Nghiên cứu mang ý nghĩa chiến lược sâu sắc, cung cấp luận cứ thực chứng nhằm hiện thực hóa mục tiêu của Nghị quyết số 26-NQ/TW của Hội nghị Trung ương 7 khóa IX: bảo đảm người dân bị thu hồi đất đến chỗ ở mới có điều kiện phát triển bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ, giảm thiểu nguy cơ tái nghèo và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn vốn ngân sách hàng nghìn tỷ đồng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng Lý thuyết Tái định cư không tự nguyện và Phát triển (Involuntary Resettlement Framework) của các tổ chức tài chính quốc tế như Ngân hàng Thế giới, kết hợp bài học thực tiễn từ công trình thủy điện Tam Hiệp (Trung Quốc) với quy mô di dời 844.000 dân và chính sách tái định cư của Cơ quan Điện lực Thái Lan (EGAT). Lý thuyết này khẳng định tái định cư không đơn thuần là hoạt động đền bù giải tỏa mặt bằng mà phải được thiết kế như một dự án phát triển toàn diện, mở ra các cơ hội nâng cao mức sống và hội nhập kinh tế cho cư dân sở tại.

Đồng thời, đề tài áp dụng Khung lý thuyết Phục hồi sinh kế và Ngưỡng suy giảm kinh tế, xác định mức suy giảm tư liệu sản xuất từ 25% trở lên là ngưỡng nguy hiểm bắt buộc phải có chương trình can thiệp khôi phục thu nhập dài hạn. Hệ thống khái niệm nền tảng bao gồm: Người bị ảnh hưởng bởi dự án (PAPs), Hộ gia đình bị ảnh hưởng (PAHs), Nhóm đối tượng dễ bị tổn thương (Vulnerable Groups) bao gồm người già, phụ nữ chủ hộ và đồng bào dân tộc ít người, Giá trị thay thế (Replacement Cost) và Sinh kế vùng đất bán ngập.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài được tổng hợp đa chiều từ cơ sở dữ liệu của Ban Quản lý Dự án Điện lực 3, 4, 6 thuộc Tổng Công ty Điện lực Việt Nam, báo cáo kinh tế - xã hội của Ủy ban nhân dân 6 tỉnh và các đợt điều tra thực địa chuyên sâu. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm 200 hộ dân (1.099 nhân khẩu) tại điểm mẫu Si Pa Phìn, 411 hộ tại điểm mẫu Tân Lập, cùng hơn 1.200 hộ gia đình thuộc diện di chuyển tập trung và xen ghép tại Tuyên Quang, Gia Lai và Kon Tum. Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng nhằm bao quát đầy đủ 3 hình thức cư trú: tái định cư tập trung, di dân xen ghép nội tỉnh và di vén tại chỗ.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích kết hợp giữa Phương pháp Đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (RRA/PRA), phỏng vấn sâu cá nhân, thảo luận nhóm tập trung và tham vấn chuyên gia liên ngành là nhằm bóc tách toàn diện các rào cản tập quán, tâm lý xã hội và đặc thù sinh kế nương rẫy của từng tộc người bản địa. Timeline nghiên cứu được thực hiện xuyên suốt từ đầu năm 2002 đến tháng 12 năm 2004, tạo nên hệ thống dữ liệu so sánh có độ tin cậy và giá trị thực tiễn vượt trội.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, tồn tại sự mất cân đối nghiêm trọng giữa đầu tư hạ tầng kỹ thuật và giải quyết đất sản xuất. Tại dự án thủy điện Ialy (tỉnh Gia Lai), tổng kinh phí đầu tư xây dựng hạ tầng cho 3 làng tái định cư đạt 14,162 tỷ đồng với hệ thống điện, đường, trường, trạm rất khang trang; tuy nhiên trong tổng số 314,6 ha đất màu quy hoạch thì có tới 150 ha (chiếm gần 48%) rơi vào tình trạng tranh chấp với người dân sở tại không thể bàn giao, khiến nhiều hộ chỉ nhận được từ 0,5 đến 0,6 ha đất nương rẫy bạc màu.

Thứ hai, hiệu quả khai thác sinh kế vùng bán ngập và các công trình thủy lợi còn nhiều hạn chế. Tại tỉnh Kon Tum, diện tích khai hoang phục hóa vùng bán ngập đạt 507 ha, nhưng do chu kỳ điều tiết tích nước của hồ chứa, thời gian canh tác bị rút ngắn từ 12 tháng xuống còn 4 đến 8 tháng mỗi năm, làm hệ số sử dụng đất suy giảm trên 40%. Công trình thủy lợi Ia Rơcy tại Gia Lai được đầu tư hơn 1 tỷ đồng nhưng không thể dẫn nước tưới cho cây lúa nước do thiết kế kỹ thuật bất cập.

Thứ ba, mô hình di dân xen ghép nội tỉnh tại thủy điện Tuyên Quang ghi nhận kết quả rất tích cực. Tỉnh Tuyên Quang đã bố trí 4.675 khẩu tại 141 điểm tái định cư quy mô nhỏ (dưới 50 đến 60 hộ mỗi điểm), áp dụng cơ chế mua lại đất trong dân và dồn điền đổi thửa thay vì khai hoang mới. Nhờ đó, người dân sớm ổn định sản xuất, đạt năng suất lúa vụ đầu trên 200 kg mỗi sào và hòa nhập tốt với cộng đồng địa phương.

Thứ tư, điểm tái định cư mẫu Si Pa Phìn (tỉnh Lai Châu) đạt được những bước tiến vững chắc. Dự án đã di dời thành công 200 hộ với 1.099 nhân khẩu, khai hoang 90,5 ha ruộng bậc thang (đạt định mức 500 m2 mỗi khẩu), phát triển 85 ha mía, 161 ha tre trúc và giải ngân 1,761 tỷ đồng cho dự án chăn nuôi thử nghiệm 100 con bò thịt chất lượng cao.

+--------------------+-------------------------+-------------------------+
| Tiêu chí so sánh   | TĐC Thủy điện Ialy      | TĐC Thủy điện Tuyên Quang|
+--------------------+-------------------------+-------------------------+
| Hình thức cư trú   | Tập trung quy mô lớn    | Xen ghép phân tán nhỏ   |
| Đất sản xuất thực tế| Thiếu hụt 150 ha tranh chấp| Cấp đủ qua chuyển nhượng|
| Năng suất vụ đầu   | Bấp bênh, thiếu lương thực| Đạt >200 kg lúa/sào/vụ   |
| Mức độ hòa nhập    | Xảy ra mâu thuẫn đất đai | Hòa nhập cộng đồng tốt  |
+--------------------+-------------------------+-------------------------+

Thảo luận kết quả

Dữ liệu khảo sát phản ánh nguyên nhân cốt lõi của tình trạng tái nghèo xuất phát từ việc phân bổ dòng vốn mất cân đối: quá chú trọng xây dựng hạ tầng xây lắp kiên cố nhưng xem nhẹ công tác khảo sát quỹ đất thực tế và hỗ trợ khuyến nông. Nếu trình bày qua biểu đồ cơ cấu nguồn vốn, phần chi phí cho hỗ trợ sản xuất và đào tạo nghề chỉ chiếm tỷ trọng dưới 10% tổng mức đầu tư dự án. Khi so sánh với kinh nghiệm quốc tế tại công trình Tam Hiệp (Trung Quốc) – nơi 60% dân số được chuyển dịch sang khu vực công nghiệp và quỹ phát triển hồ chứa được duy trì trong 10 năm từ doanh thu điện lực, hay mô hình của Thái Lan với chính sách bảo đảm việc làm trong 3 năm – các dự án thủy điện tại Việt Nam vẫn giữ tư duy khép kín trong sản xuất nông nghiệp thuần túy. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải chuyển đổi mô hình bồi thường từ trợ cấp thụ động sang kiến tạo sinh kế chủ động, mở đường cho việc xây dựng cơ chế đặc thù cho dự án thủy điện Sơn La với hơn 100.000 dân di chuyển.

Đề xuất và khuyến nghị

• Hoàn thiện hành lang pháp lý và ban hành khung chính sách tái định cư chuyên biệt cho các dự án thủy điện: Kiến nghị Chính phủ sửa đổi triệt để các bất cập của Nghị định 22/1998/NĐ-CP, xây dựng khung giá bồi thường đất đai và tài sản theo nguyên tắc giá trị thay thế sát với thị trường; đồng thời ban hành chính sách hỗ trợ bù đắp suy giảm hệ số sử dụng đất vùng bán ngập với thời gian hỗ trợ tài chính tối thiểu trong 3 năm đầu sau khi tích nước.
• Tái cơ cấu nguồn vốn đầu tư và nâng cao tỷ trọng chi phí khôi phục sinh kế: Tập đoàn Điện lực Việt Nam và Ban Quản lý các dự án cần phân bổ tối thiểu 25% đến 30% tổng kinh phí tái định cư cho các hợp phần khuyến nông, cải tạo đồng ruộng, cung ứng giống cây trồng vật nuôi và chuyển giao công nghệ sinh học; kéo dài thời gian trợ cấp lương thực lên 12 đến 24 tháng với định mức 20 đến 30 kg gạo mỗi khẩu mỗi tháng nhằm đảm bảo an ninh lương thực bền vững.
• Đẩy mạnh phân cấp quản lý và nâng cao quyền chủ động cho chính quyền cơ sở: Ủy ban nhân dân cấp tỉnh cần ủy quyền toàn diện cho Ủy ban nhân dân cấp huyện làm chủ đầu tư các dự án thành phần tái định cư có tổng mức đầu tư dưới 3 đến 5 tỷ đồng; trao quyền cho cấp xã và thôn bản trực tiếp tham gia quy hoạch, đàm phán chuyển nhượng đất với người dân sở tại để rút ngắn thời gian giải phóng mặt bằng từ 6 đến 12 tháng.
• Tôn trọng phong tục tập quán và bảo tồn không gian văn hóa dân tộc thiểu số: Quy hoạch các cụm dân cư có quy mô vừa phải từ 30 đến 50 hộ mỗi điểm, tránh nén mật độ xây dựng quá dày gây ô nhiễm môi trường; áp dụng cơ chế bồi thường bằng tiền mặt để người dân tự làm nhà sàn truyền thống, giúp tiết kiệm từ 40% đến 50% chi phí xây dựng so với nhà nước xây sẵn; nâng mức hỗ trợ di dời mồ mả lên 1.500.000 đồng đến 2.000.000 đồng mỗi mộ nhằm đáp ứng chi phí tâm linh thực tế của đồng bào.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cơ quan quản lý nhà nước và hoạch định chính sách: Cán bộ lãnh đạo và chuyên viên tại Ủy ban Dân tộc, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Bộ Tài nguyên và Môi trường; sử dụng làm căn cứ thực tiễn để tham mưu sửa đổi Luật Đất đai và các nghị định hướng dẫn bồi thường, hỗ trợ tái định cư vùng dân tộc thiểu số.
• Chủ đầu tư và các Ban Quản lý Dự án Năng lượng: Tập đoàn Điện lực Việt Nam, Ban Quản lý Thủy điện Sơn La, các công ty phát triển thủy điện tư nhân BOT; ứng dụng quy trình lập Kế hoạch Tái định cư (RP), quản trị rủi ro tranh chấp đất đai và tối ưu hóa hiệu quả phân bổ vốn đầu tư.
• Chính quyền địa phương các tỉnh miền núi: Lãnh đạo Ủy ban nhân dân các tỉnh Sơn La, Điện Biên, Lai Châu, Tuyên Quang, Gia Lai, Kon Tum; tham khảo kinh nghiệm tổ chức di dân xen ghép nội tỉnh, phương pháp giải quyết tranh chấp đất khai hoang và ổn định hệ thống chính trị cơ sở.
• Giới nghiên cứu học thuật và sinh viên cao học: Giảng viên, nghiên cứu viên thuộc các chuyên ngành Dân tộc học, Xã hội học, Kinh tế Phát triển, Quản lý Công; khai thác phương pháp luận đánh giá nhanh nông thôn (RRA) và nguồn tư liệu sơ cấp quý giá phục vụ nghiên cứu chuyên sâu.

Câu hỏi thường gặp

• Nguyên nhân nào dẫn đến tình trạng thiếu đất sản xuất gay gắt tại các khu tái định cư thủy điện? Tình trạng này xuất phát từ việc khảo sát địa chính ban đầu sơ sài và thiếu cơ chế đền bù giải phóng mặt bằng cho người dân sở tại trước khi khai hoang. Điển hình tại thủy điện Ialy, có tới 150 ha đất quy hoạch bị tranh chấp do chưa đền bù cho chủ cũ, khiến các hộ di dời rơi vào cảnh thiếu đất canh tác.

• Đất bán ngập lòng hồ thủy điện có đáp ứng được nhu cầu sinh kế lâu dài của người dân không? Đất bán ngập chỉ mang tính chất giải pháp tình thế vì thời gian canh tác bị phụ thuộc hoàn toàn vào lịch xả lũ của hồ chứa, chỉ sử dụng được 4 đến 8 tháng mỗi năm. Người dân không thể trồng cây công nghiệp lâu năm mà chỉ gieo trồng được hoa màu ngắn ngày với nhiều rủi ro ngập úng bất thường.

• Mô hình di dân xen ghép tại thủy điện Tuyên Quang có ưu điểm gì vượt trội so với tái định cư tập trung? Mô hình phân tán dưới 50 đến 60 hộ mỗi điểm tại 141 vị trí xen ghép giúp người dân tiếp cận ngay đất canh tác thông qua chuyển nhượng, tận dụng hạ tầng sẵn có và hòa nhập nhanh với cộng đồng, đạt năng suất vụ mùa đầu tiên trên 200 kg lúa mỗi sào mà không gây đột biến ngân sách.

• Kinh nghiệm quốc tế nào từ dự án Tam Hiệp (Trung Quốc) có giá trị ứng dụng cao nhất cho Việt Nam? Bài học lớn nhất là việc thành lập quỹ phát triển hồ chứa duy trì trong 10 năm trích từ doanh thu bán điện và định hướng chuyển đổi 60% cư dân sang khu vực phi nông nghiệp. Việt Nam có thể trích một phần tỷ lệ doanh thu tiền điện thương phẩm hàng năm để tái đầu tư sinh kế lâu dài cho đồng bào vùng lòng hồ.

• Nguyên tắc bồi thường theo giá trị thay thế mang lại lợi ích gì cho người dân bị thu hồi đất? Giá trị thay thế bảo đảm mức bồi thường tính đủ theo giá thị trường hiện hành cộng toàn bộ chi phí vận chuyển, tháo dỡ và tái thiết lập mà không khấu hao tài sản cũ. Cách tiếp cận này bảo đảm các hộ nghèo và nhóm dễ tổn thương có đủ nguồn lực để tái thiết nhà ở và phục hồi mức sống tối thiểu.

Kết luận

• Tái định cư thủy điện là một quá trình phát triển kinh tế - xã hội toàn diện, tuyệt đối không thể giản lược thành hoạt động giải phóng mặt bằng hay bồi thường cơ học.
• Đất sản xuất và việc làm bền vững là điều kiện tiên quyết quyết định sự thành bại của công tác di dân, đòi hỏi phải ưu tiên hơn việc xây dựng hạ tầng thuần túy.
• Phân cấp quản lý mạnh mẽ cho cấp huyện, xã kết hợp phương thức để người dân tự xây dựng nhà ở giúp tiết kiệm từ 40% đến 50% chi phí và gia tăng tính gắn kết cộng đồng.
• Cần khẩn trương thiết lập thể chế chia sẻ lợi ích lâu dài, trích nguồn thu từ việc khai thác nguồn điện năng để hỗ trợ an sinh xã hội cho đồng bào vùng chịu ảnh hưởng.
• Luận văn đóng góp hệ thống luận cứ khoa học thực tiễn vững chắc, định hình khung chính sách và phương pháp tổ chức tái định cư cho đại dự án thủy điện Sơn La cũng như các công trình hạ tầng năng lượng quốc gia trong giai đoạn phát triển mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Việc xây dựng các công trình thuỷ điện nhằm tạo nguồn năng lượng để phát triển kinh tế xã hội là mệt nhu cầu bức thiết hiện nay. ở nước ta bên cạnh một số các công trình thuỷ điện đã được hoàn thành như Hoà Bình, laly, Hàm Thuận - Đa Mi, Thác Mơ, sông Hinh và Vĩnh Sơn, trong chiến lược phát triển ngành điện sắp tới sẽ xây dựng khoảng $0 công trình thuỷ điện lớn và vừa được xây dựng. Vùng Tây Nguyên và Tây Quảng Nam sẽ có khoảng i3 nhà máy thuỷ điện lớn, hàng chục công trình thuỷ điện vừa và nhỏ ở Lào Cai và Hà Giang, đặc biệt là công trình thuỷ điện Sơn La công suất 2400 MW lớn nhất Đông Nam Á.

Việc xây dung các công trình thuỷ điện, đặc biệt là các công trình lớn luôn gắn với công tác Tái định cư và nó trở thành một vấn đề luôn được quan tâm hiện nay, dù ở quốc gia phát triển hay các quốc.gia đang phát triển, vấn dé di dân - tái định cư luôn là một khâu quan trọng trong quy trình đầu tư xây dựng các công trình thuỷ điện. Đây là một tiêu chí được cân nhắc để tính toán hiệu quả kinh tế khi quyết định đầu tư xây dựng nhà máy thủy điện, một mặt bảo đảm nhu cầu năng lượng cho sự nghiệp phát triển kinh tế xã hội nhưng cũng đặt ra yêu cầu cần giải quyết vấn đề công bằng xã hội cho các nhóm đối tượng bị ảnh hưởng. Nghiên cứu, đánh giá mô hình tái định cư là một yêu cầu không thể thiếu bởi nó giúp cho việc xây dựng và điều chỉnh những định hướng, chính sách của chính phủ cũng như đề ra các qui trình kỹ thuật tổ chức thực hiện nhằm bảo đảm các yếu tố vẻ ổn định dân sinh va hiệu quả kinh tế ~ xã hội. Đối với nước ta hiện nay vấn đề này càng trở nên cấp thiết hiện nay khi đất nước ta bước vào công nghiệp hoá, hiện đại hoá.

Nhận thức tầm quan trọng và ý nghĩa của vấn đề này, góp phần làm sáng tỏ một số khía cạnh có liên quan trong công tác đền bù đi dân tái định cư ở các công trình thuỷ điện, chúng tôi chọn đề tài VJghiên cứu một số mô hình tái định cư đối với đồng bào dân tộc thiểu số liên quan đến các công trình thuỷ điện để nghiên cứu. Tình hình nghiên cứu đề tài - Ngoài nước Trong khu vực đã có một số nghiên cứu xung quanh vấn đề tái định cư ở các công trình thuỷ điện như: ở Trung Quốc (NM thuỷ điện Tam Hiệp), Đông Ma lại xi a, Lào (NM thuỷ điện Nam Ngitm) va Cam Pu Chia, Thai Lan v. Tuy rằng chính sách và vấn đề thực hiện ở từng nước có khác nhau do không đồng nhất về đặc điểm địa lý dan cu, dan tộc, điều kiện kinh tế và thể chế chính trị. Nhưng đây là những thông tín tham khảo cho những nghiên cứu mô hình tái định cư ở nước ta.

Trong thời gian vừa qua việc nghiên cứu nội dung liên quan tái định cư ở các công trình thuỷ điện thực hiện được chưa nhiều. Một số cơ quan tiến hành như Trung Tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn Quốc gia, Ngân hàng Thế giới thông qua các hoạt động dự án tài trợ của quốc tế đối với thuỷ điện laly, Hoà Bình v. Nội dung mới chỉ dừng lại ở một số các khía cạnh chính sách chung, hay khảo sát, đánh giá vấn đề kinh tế- xã hội, chưa mang tính hệ thống và có sự khái quát, so sánh. Gần đây Ban chỉ đạo Nhà nước về di đân tái định cư thuỷ điện Sơn La và UBND 2 tỉnh Lai Châu và Sơn La đã tiến hành tổng kết 2 năm thực hiện dự án mẫu Tân Lập và Si Pa Phìn.

Bởi vậy đây là một nội dung quan trọng cần được ưu tiên nghiên cứu nhằm tổng kết những bài học kinh nghiệm và đưa ra những đề xuất chính sách và giải pháp tổ chức thực hiện phù hợp bối cảnh tình hình và nhu cầu phát triển mới. Đặc biệt đáp ứng yêu cầu Nghị quyết số 26-NQ/TW của Hội nghị lần thứ VII Ban chấp hành Trung ương khoá ÍX vẻ “Tiếp tục đổi mới chính sách pháp luật về đất đai trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước”. Phạm vi nghiên cứu. Trong khuôn khổ thời gian và điều kiện kinh phí có hạn, nhóm nghiên cứu lựa chọn một số điểm tái định cư để tiến hành khảo sát đánh giá.

Bao gồm: Thuỷ điện Sông Hinh (PhúYên), thuỷ điện Hàm Thuận - Đa Mi (Bình Thuận - Lâm Đồng), thuỷ điện laly (Gia Lai — Kon Tum), thuỷ điện Na Hang (Tuyên Quang), thuỷ điện Sơn La (2 điểm dự án mẫu Lai Châu và Sơn La), Thuỷ điện Hoà Bình. ˆ Tuy nhiên trong đợt này chỉ khảo sát điểm tái định cư của dự án thuỷ điện Na Hang, các điểm còn lại sử dụng kết quả đã được thực hiện trước đó vào năm 2003. Những nội dung liên quan đến kết quả thực hiện, đầu tư, chính sách tái định cư, cách thức tổ chức quản lý là những vấn đề chính sẽ được xem xét, nghiên cứu. Mục đích, nội dung nghiên cứu.

Mục đích: : - Nhằm đánh giá kết quả thực hiện một số dự án, mô hình tái định cư, đúc rút những bài học kinh nghiệm va đưa ra những khuyến nghị về công tác tái định vùng đồng bào dán tộc thiểu số cư nhằm đóng góp cho việc xây dựng chính sách cũng như tổ chức triển khai thực hiện tái định cư thuỷ điện Sơn La cũng như các công trình thuỷ điện trong tương lai. Nội dung nghiên cứu của đề tài, lập trung giai quyết các vấn đề san: - Một số cơ sở lý luận, và thực tiến bài học kinh nghiệm của quốc tế và các quốc gia Châu á về vấn để tái định cư các công trình thuỷ điện. - Đánh giá chung về công tác tái định cư, định canh. mô hình tái định cư ở các công trình thuỷ điện lựa chọn.

- Phân tích các chính sách liên quan về đền bù, tái định cư, trọng tâm là Nghị định 22/CP và để xuất khung một số cơ chế chính sách tái định cư đối với đối tượng bị ảnh hưởng các công trình thuỷ điện, nhất là đồng bào dân tộc thiểu số. Cách tiếp cận, phương pháp nghiên cứu, + Cách tiếp cận: - Tiếp cận từ định hướng, chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà Nước ta trong việc giải quyết vấn đề tái định cư vùng miền núi và dân tộc. - Tiếp cận từ thực tiễn triển khai các mô hình tái định cư ở các công trình thuỷ điện để có những phân tích, đánh giá, nhận định tình hình và xu thế phát triển. + Phương pháp nghiên cứu - Phương pháp thu thập và phân tích thông tin: từ cơ sở dữ liệu thông tin, báo cáo và khảo sát thực địa.

- Phương pháp chuyên gia: dựa trên kết quả hội thảo, thảo luận, trao đổi và cung cấp thông tin từ các nhà chuyên môn và quản lý các cấp Trung ương và địa phương. - Phương pháp đánh giá nhanh nông thôn (RRA) sử dụng các công cụ quan sát, điều tra, thảo luận nhóm, phỏng vấn, cây vấn đề. - Phương pháp phân tích và tổng hợp, 6. Đóng góp của nghiên cứu Nghiên cứu nhằm cung cấp thêm thông tin cho người đọc cái nhìn đầy đủ hơn, tổng quan hơn về những mặt được, chưa được, những khuyến nghị từ việc triển khai công tác tái định cư liên quan đến đồng bào dân tộc thiểu số ở các công trình thuỷ điện cùng những chính sách tái định cư có liên quan 7.

Kết cấu: gồm 3 phần ngoài phần mở đâu, kết luận và phụ lục - Phan I. Van dé tai định cư ở các công trình thuỷ điện và chính sách của Đảng và Nhà nước ta. Công tác tái định cư ở một số công trình thuỷ điện - Phán III. Một số khuyến nghị chính sách và giải pháp trong việc triển khai công tác tái định cư ở các công trình thuỷ điện Giải thích một số khái niệm, thuật ngữ.

+ Tái định cư: là một quá trình từ đến bù, tái bố trí và khôi phục cho những người bị ảnh hưởng của đự án khi đi chuyển cơ học từ một nơi cư trú này đến nơi cư trú khác. + Tái định cư không tự nguyện: tái định cư xảy ra khi bản thân các hộ gia đình quyết định di chuyển không vì các lý do của chính bản thân họ. + PAP (những người bị ảnh hưởng): là tất cả những người bị ảnh hưởng thiệt hại trực tiếp bởi dự án, bao gồm: - Thiệt hại về quyển sở hữu và tài sản đất đai, nhà ở, hoa lợi do bị thu hồi đất ở, đất sản xuất, toàn bộ hoặc một phần, vĩnh viễn hay tạm thời. - Thiệt hại, ảnh hưởng xấu về thu nhập việc làm, nghề nghiệp, chỗ làm hoặc nơi ở, sản xuất kinh doanh.

- Giảm mức sống như chất lượng nhà cửa, cơ sở hạ tầng dịch vụ và phúc lợi xã hội cho cộng đồng và khả năng chia sẻ, hoà nhập các hoạt động xã hội so với trước đó. + PAH (hộ gia đình bị ảnh hưởng): là các hộ gia đình bị ảnh hưởng bởi dự án, được xác định là những người độc lập về kinh tế mặc dù sống chung trong một ngôi nhà. + Những người dễ tổn thương: là nhóm người chịu thiệt hại từ việc tái định cư hơn mức trung bình , như người già, trẻ em, người vô gia cư, người ít hiểu biết pháp luật- chính trị, người dân tộc thiểu số, người sống ở những nơi xa côi, hẻo lánh. + Cộng đồng dân cư sở tại: là những người dân ở các khu vực tiếp nhận những người tái định cư.

l + Thu nhập: là lương, tiên mặt hoặc hiện vật, gia súc, các vật tiên ích khác không phải là tiền mà các cá nhân, hộ gia đình thu được trong quá trình lao động, sản xuất, kinh doanh, sở hữu. + Mức sống tối thiểu: là mức sống hàng ngày thể hiện mức thu nhập của hộ gia đình và tài sản, dinh dưỡng, sức khoẻ, nhà ở , giáo dục cũng như các hoạt động văn hoá xã hội trong phạm vi cộng đồng lớn hơn mức sống trong toàn bộ qui phúc lợi. + Ổn định đời sống kinh tế: là những biện pháp đã được sử dụng để thay thế hệ thống sản xuất của hộ gia đình trước đây cùng với các cơ hội tạo ra khoản thu nhập mới, mà việc đó thể cải thiện mức sống tối thiểu. Các biện pháp đó bao g6m: phat triển nóng nghiệp, phát triển các hoạt động hỗ trợ, phát triển buôn bán, buôn bán nhỏ, xây dựng, giao thông, và lao động tiền lương.