Nghiên Cứu Một Số Mô Hình Sản Xuất Nông Nghiệp Thích Ứng Biến Đổi Khí Hậu Dựa Vào Kiến Thức Bản Địa

Nghiên cứu mô hình sản xuất nông nghiệp thích ứng biến đổi khí hậu tại xã Như Cố, huyện Chợ Mới, tỉnh Bắc Kạn dựa vào kiến thức bản địa.

• Tác giả: Dương Thị Hoạt
• Người hướng dẫn: PGS.TS Đỗ Thị Lan
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Khoa học môi trường
• Đề tài: Nghiên Cứu Mô Hình Sản Xuất Nông Nghiệp Thích Ứng Biến Đổi Khí Hậu Tại Bắc Kạn
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC TỪ, CỤM TỪ VIẾT TẮT
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục đích nghiên cứu
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Yêu cầu của đề tài
• 1.4. Ý nghĩa của đề tài
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Cơ sở khoa học của đề tài
• 2.2. Biến đổi khí hậu
• 2.2.1. Khái niệm
• 2.2.2. Nguyên nhân
• 2.2.3. Một số biểu hiện của biến đổi khí hậu
• 2.3. Thích ứng với biến đổi khí hậu
• 2.3.1. Khái niệm
• 2.3.2. Các hình thức thích ứng với biến đổi khí hậu
• 2.4. Kiến thức bản địa
• 2.4.1. Khái niệm
• 2.4.2. Đặc trưng kiến thức bản địa
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài
• 3.1.1. Đối tượng nghiên cứu của đề tài
• 3.1.2. Phạm vi nghiên cứu của đề tài
• 3.2. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Phương pháp thu thập thông tin
• 3.4.2. Phương pháp xử lý thông tin
• 4. PHẦN 4: DỰ KIẾN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Điều kiện tự nhiên kinh tế - xã hội xã Như Cố
• 4.1.1. Điều kiện tự nhiên và các nguồn tài nguyên
• 4.1.2. Đặc điểm kinh tế - xã hội
• 4.1.3. Đánh giá chung về điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội và môi trường
• 4.1.4. Hiện trạng sử dụng đất
• 4.2. Biểu hiện biến đổi khí hậu tại xã Như Cố
• 4.3. Tác động của BĐKH đến sản xuất nông nghiệp
• 4.4. Hoạt động ứng phó với biến đổi khí hậu trong sản xuất nông nghiệp tại xã Như Cố
• 4.5. Kiến thức bản địa trong sản xuất nông nghiệp tại xã Như Cố
• 4.5.1. Nhóm cây trồng
• 4.5.2. Kiến thức bản địa được sử dụng để sản xuất một số cây trồng nông nghiệp chính
• 4.5.3. Dự báo hiện tượng thời tiết xấu phục vụ sản xuất nông nghiệp
• 4.6. Một số mô hình cây trồng thích ứng với BĐKH dựa vào kiến thức bản địa được xây dựng tại xã Như Cố
• 4.6.1. Mô hình cây trồng thích ứng rét - Cây khoai tây
• 4.6.2. Mô hình cây trồng thích ứng chịu hạn - Cây dưa lê
• 4.6.3. Mô hình canh tác trên đất dốc - Trồng chuối tây xen gừng ta
• 4.7. Đánh giá hiệu quả của cả 3 mô hình
• 4.7.1. Hiệu quả về kinh tế
• 4.7.2. Hiệu quả môi trường
• 4.7.3. Hiệu quả xã hội
• 4.7.4. Tính bền vững và phù hợp của mô hình
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Mô Hình Nông Nghiệp Thích Ứng Bắc Kạn

Miền núi phía Bắc đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế, quốc phòng và cân bằng sinh thái của Việt Nam. Tuy nhiên, đây cũng là khu vực nghèo nhất, chịu ảnh hưởng nặng nề từ biến đổi khí hậu. Các hiện tượng thời tiết cực đoan gây ra nhiều rủi ro cho sản xuất nông lâm nghiệp. Nghiên cứu về mô hình sản xuất nông nghiệp thích ứng biến đổi khí hậu tại Bắc Kạn là cần thiết để giảm thiểu tác động tiêu cực và nâng cao sinh kế cho người dân. Tổ chức CARE quốc tế và các tổ chức phi chính phủ đã triển khai nhiều dự án hỗ trợ Bắc Kạn trong xóa đói giảm nghèo, bảo tồn tài nguyên và giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu. Nghiên cứu này tập trung vào việc khai thác kiến thức bản địa để xây dựng các mô hình sản xuất nông nghiệp bền vững, thích ứng với điều kiện địa phương.

1.1. Tầm quan trọng của nông nghiệp thích ứng biến đổi khí hậu

Nông nghiệp là ngành kinh tế chủ lực của Bắc Kạn, nhưng dễ bị tổn thương bởi tác động của biến đổi khí hậu. Việc nghiên cứu và ứng dụng các giải pháp thích ứng biến đổi khí hậu trong nông nghiệp là rất quan trọng để đảm bảo an ninh lương thực, ổn định kinh tế và cải thiện đời sống cho người dân. Các mô hình sản xuất nông nghiệp thích ứng cần dựa trên nông nghiệp bền vững Bắc Kạn, khai thác tối đa tiềm năng của địa phương và giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường.

1.2. Vai trò của kiến thức bản địa trong thích ứng biến đổi khí hậu

Kiến thức bản địa là kho tàng kinh nghiệm quý báu được tích lũy qua nhiều thế hệ, giúp người dân địa phương ứng phó với các điều kiện tự nhiên khắc nghiệt. Việc kết hợp kiến thức bản địa với khoa học kỹ thuật hiện đại sẽ tạo ra các mô hình sản xuất nông nghiệp thích ứng hiệu quả và bền vững, phù hợp với điều kiện cụ thể của từng vùng. Nghiên cứu này tập trung vào việc tài liệu hóa và phát huy kinh nghiệm nghiên cứu mô hình sản xuất nông nghiệp thích ứng của người dân Bắc Kạn.

II. Tác Động Biến Đổi Khí Hậu Đến Nông Nghiệp Bắc Kạn Phân Tích

Biến đổi khí hậu Bắc Kạn gây ra nhiều tác động tiêu cực đến sản xuất nông nghiệp, bao gồm sự thay đổi về nhiệt độ, lượng mưa, tần suất và cường độ của các hiện tượng thời tiết cực đoan như hạn hán, lũ lụt, rét đậm, rét hại. Theo nghiên cứu, Bắc Kạn là một trong những tỉnh bị thiệt hại nặng nề do các hiện tượng thời tiết cực đoan trong những năm gần đây (CARE international in Viet Nam, 2014). Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất cây trồng, vật nuôi, gây thiệt hại kinh tế cho người dân và đe dọa an ninh lương thực Bắc Kạn. Việc đánh giá chính xác tác động của biến đổi khí hậu đến nông nghiệp Bắc Kạn là cơ sở quan trọng để xây dựng các giải pháp thích ứng hiệu quả.

2.1. Biểu hiện cụ thể của biến đổi khí hậu tại Bắc Kạn

Nghiên cứu cần xác định rõ các biểu hiện cụ thể của biến đổi khí hậu tại Bắc Kạn, bao gồm sự thay đổi về nhiệt độ trung bình, lượng mưa hàng năm, số ngày nắng nóng, số ngày rét đậm, rét hại, tần suất xuất hiện của các hiện tượng thời tiết cực đoan. Dữ liệu về lượng mưa các tháng trong năm ở Bắc Kạn từ 2001-2011 và nhiệt độ trung bình các tháng trong năm tại Bắc Kạn từ 2001-2011 cần được phân tích để đánh giá xu hướng biến đổi khí hậu.

2.2. Ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng cây trồng vật nuôi

Tác động của biến đổi khí hậu ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng của nhiều loại cây trồng và vật nuôi chủ lực của Bắc Kạn. Hạn hán làm giảm năng suất lúa, ngô, rau màu. Rét đậm, rét hại gây chết gia súc, gia cầm. Lũ lụt làm ngập úng đồng ruộng, gây thiệt hại cho sản xuất nông nghiệp. Nghiên cứu cần đánh giá cụ thể mức độ ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến từng loại cây trồng, vật nuôi để có giải pháp ứng phó phù hợp.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Mô Hình Thích Ứng Biến Đổi Khí Hậu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp nhiều phương pháp khác nhau để thu thập và phân tích dữ liệu, bao gồm phương pháp điều tra khảo sát, phỏng vấn sâu, phân tích tài liệu và đánh giá thực địa. Phương pháp điều tra khảo sát được sử dụng để thu thập thông tin về thực hành nông nghiệp tốt (GAP) Bắc Kạn, kiến thức bản địa và kinh nghiệm nghiên cứu mô hình sản xuất nông nghiệp thích ứng của người dân. Phương pháp phỏng vấn sâu được sử dụng để thu thập thông tin chi tiết từ các chuyên gia, cán bộ quản lý và người dân có kinh nghiệm. Phân tích tài liệu được sử dụng để tổng hợp thông tin về chính sách hỗ trợ nông nghiệp thích ứng biến đổi khí hậu Bắc Kạn và các nghiên cứu liên quan. Đánh giá thực địa được sử dụng để đánh giá hiệu quả của các mô hình sản xuất nông nghiệp thích ứng.

3.1. Thu thập thông tin về kiến thức bản địa và kinh nghiệm sản xuất

Việc thu thập thông tin về kiến thức bản địa và kinh nghiệm sản xuất của người dân là rất quan trọng để xây dựng các mô hình sản xuất nông nghiệp thích ứng phù hợp với điều kiện địa phương. Các phương pháp thu thập thông tin bao gồm phỏng vấn người dân, tham gia các buổi họp cộng đồng, quan sát trực tiếp các hoạt động sản xuất nông nghiệp và thu thập các tài liệu liên quan.

3.2. Đánh giá hiệu quả của các mô hình sản xuất nông nghiệp thích ứng

Việc đánh giá hiệu quả của các mô hình sản xuất nông nghiệp thích ứng cần dựa trên các tiêu chí kinh tế, xã hội và môi trường. Các tiêu chí kinh tế bao gồm năng suất, thu nhập, chi phí sản xuất. Các tiêu chí xã hội bao gồm khả năng tiếp cận nguồn lực, sự tham gia của cộng đồng, cải thiện đời sống. Các tiêu chí môi trường bao gồm bảo tồn tài nguyên đất, nước, đa dạng sinh học, giảm thiểu ô nhiễm.

3.3. Phân tích chính sách hỗ trợ và khuyến nghị chính sách

Nghiên cứu cần phân tích các chính sách hỗ trợ nông nghiệp thích ứng biến đổi khí hậu Bắc Kạn hiện hành để đánh giá hiệu quả và đề xuất các giải pháp cải thiện. Các khuyến nghị chính sách cần tập trung vào việc tăng cường đầu tư cho nghiên cứu và phát triển, hỗ trợ kỹ thuật cho người dân, khuyến khích áp dụng các kỹ thuật canh tác thích ứng biến đổi khí hậu và xây dựng chuỗi giá trị nông sản thích ứng biến đổi khí hậu.

IV. Mô Hình Sản Xuất Nông Nghiệp Thích Ứng Biến Đổi Khí Hậu Bắc Kạn

Nghiên cứu tập trung vào việc xây dựng và đánh giá hiệu quả của một số mô hình sản xuất nông nghiệp thích ứng biến đổi khí hậu dựa trên kiến thức bản địa và khoa học kỹ thuật hiện đại. Các mô hình này bao gồm mô hình nông lâm kết hợp Bắc Kạn, mô hình VAC (vườn ao chuồng) thích ứng biến đổi khí hậu, mô hình tưới tiêu tiết kiệm nước, mô hình quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) và các mô hình sử dụng giống cây trồng chịu hạn, chịu úng, giống vật nuôi chịu nhiệt. Các mô hình này được thiết kế để giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu đến sản xuất nông nghiệp, tăng cường khả năng chống chịu của hệ thống nông nghiệp và cải thiện sinh kế cho người dân.

4.1. Mô hình cây trồng thích ứng rét Cây khoai tây

Mô hình trồng khoai tây là một giải pháp thích ứng với rét đậm, rét hại thường xuyên xảy ra ở Bắc Kạn. Nghiên cứu cần xác định các tiêu chí lựa chọn mô hình thích ứng cây khoai tây chịu rét, bao gồm giống khoai tây chịu rét, kỹ thuật trồng và chăm sóc, thời vụ gieo trồng. Việc sử dụng kiến thức bản địa về dự báo thời tiết và kinh nghiệm trồng khoai tây của người dân địa phương là rất quan trọng để đảm bảo thành công của mô hình.

4.2. Mô hình cây trồng thích ứng chịu hạn Cây dưa lê

Mô hình trồng dưa lê là một giải pháp thích ứng với hạn hán, một trong những thách thức lớn đối với sản xuất nông nghiệp ở Bắc Kạn. Nghiên cứu cần xác định các tiêu chí lựa chọn mô hình thích ứng cây dưa lê chịu hạn, bao gồm giống dưa lê chịu hạn, kỹ thuật tưới tiêu tiết kiệm nước, thời vụ gieo trồng. Việc áp dụng mô hình tưới tiêu tiết kiệm nước và sử dụng phân bón hữu cơ là rất quan trọng để giảm thiểu tác động của hạn hán.

4.3. Mô hình canh tác trên đất dốc Trồng chuối tây xen gừng ta

Mô hình trồng chuối tây xen gừng ta là một giải pháp canh tác bền vững trên đất dốc, giúp bảo vệ đất, chống xói mòn và tăng thu nhập cho người dân. Nghiên cứu cần xác định các tiêu chí lựa chọn mô hình trồng chuối tây xen gừng ta, bao gồm kỹ thuật trồng và chăm sóc, lựa chọn giống cây trồng phù hợp, biện pháp bảo vệ đất. Việc áp dụng luân canh cây trồng và sử dụng phân bón hữu cơ là rất quan trọng để duy trì độ phì nhiêu của đất.

V. Đánh Giá Hiệu Quả và Tính Bền Vững Của Mô Hình Thích Ứng

Việc đánh giá hiệu quả và tính bền vững của các mô hình sản xuất nông nghiệp thích ứng là rất quan trọng để đảm bảo tính khả thi và khả năng nhân rộng của các mô hình này. Đánh giá cần dựa trên các tiêu chí kinh tế, xã hội và môi trường. Hiệu quả kinh tế được đánh giá thông qua năng suất, thu nhập, chi phí sản xuất. Hiệu quả xã hội được đánh giá thông qua khả năng tiếp cận nguồn lực, sự tham gia của cộng đồng, cải thiện đời sống. Hiệu quả môi trường được đánh giá thông qua bảo tồn tài nguyên đất, nước, đa dạng sinh học, giảm thiểu ô nhiễm. Tính bền vững của mô hình được đánh giá thông qua khả năng duy trì hiệu quả trong dài hạn, khả năng thích ứng với các điều kiện thay đổi và khả năng nhân rộng.

5.1. Hiệu quả kinh tế của các mô hình thích ứng

Đánh giá hiệu quả kinh tế của các mô hình sản xuất nông nghiệp thích ứng cần dựa trên các chỉ số như năng suất, thu nhập, chi phí sản xuất, lợi nhuận. So sánh hiệu quả kinh tế của các mô hình thích ứng với các mô hình sản xuất truyền thống để đánh giá tính ưu việt của các mô hình thích ứng. Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế của các mô hình thích ứng để đề xuất các giải pháp cải thiện.

5.2. Hiệu quả môi trường và xã hội của các mô hình

Đánh giá hiệu quả môi trường của các mô hình sản xuất nông nghiệp thích ứng cần dựa trên các chỉ số như bảo tồn tài nguyên đất, nước, đa dạng sinh học, giảm thiểu ô nhiễm. Đánh giá hiệu quả xã hội của các mô hình thích ứng cần dựa trên các chỉ số như khả năng tiếp cận nguồn lực, sự tham gia của cộng đồng, cải thiện đời sống, nâng cao nhận thức về biến đổi khí hậu. Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả môi trường và xã hội của các mô hình thích ứng để đề xuất các giải pháp cải thiện.

VI. Kết Luận và Khuyến Nghị Phát Triển Nông Nghiệp Thích Ứng

Nghiên cứu về mô hình sản xuất nông nghiệp thích ứng biến đổi khí hậu tại Bắc Kạn đã cung cấp những thông tin quan trọng về tác động của biến đổi khí hậu đến sản xuất nông nghiệp, kiến thức bản địa và các giải pháp thích ứng hiệu quả. Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các chính sách và chương trình hỗ trợ phát triển nông nghiệp bền vững Bắc Kạn, tăng cường khả năng chống chịu của hệ thống nông nghiệp và cải thiện sinh kế cho người dân. Cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các mô hình sản xuất nông nghiệp thích ứng mới, phù hợp với điều kiện cụ thể của từng vùng và từng loại cây trồng, vật nuôi.

6.1. Tóm tắt kết quả nghiên cứu và bài học kinh nghiệm

Tóm tắt các kết quả nghiên cứu chính về tác động của biến đổi khí hậu đến sản xuất nông nghiệp, kiến thức bản địa và hiệu quả của các mô hình sản xuất nông nghiệp thích ứng. Rút ra các bài học kinh nghiệm về xây dựng và triển khai các mô hình sản xuất nông nghiệp thích ứng hiệu quả và bền vững.

6.2. Khuyến nghị chính sách và giải pháp phát triển nông nghiệp thích ứng

Đề xuất các khuyến nghị chính sách và giải pháp phát triển nông nghiệp thích ứng biến đổi khí hậu tại Bắc Kạn, bao gồm tăng cường đầu tư cho nghiên cứu và phát triển, hỗ trợ kỹ thuật cho người dân, khuyến khích áp dụng các kỹ thuật canh tác thích ứng biến đổi khí hậu, xây dựng chuỗi giá trị nông sản thích ứng biến đổi khí hậu, nâng cao nhận thức về biến đổi khí hậu và tăng cường sự tham gia của cộng đồng.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khu vực miền núi phía Bắc giữ vị trí chiến lược đối với sự phát triển kinh tế, an ninh quốc phòng và duy trì cân bằng hệ sinh thái của Việt Nam. Tuy nhiên, đây cũng là một trong những vùng có tỷ lệ nghèo cao do rào cản địa lý, khó khăn trong tiếp cận dịch vụ công và thị trường. Những năm gần đây, hệ sinh thái đồi núi vốn không đồng nhất và dễ bị tổn thương tại khu vực này đang chịu tác động tiêu cực từ các hiện tượng thời tiết cực đoan và biến đổi khí hậu (BĐKH), biểu hiện qua sự biến động bất thường về nhiệt độ, các đợt mưa lớn cực đoan và sương muối, gây rủi ro lớn cho sản xuất nông - lâm nghiệp.

Tỉnh Bắc Kạn là một trong những địa phương miền núi chịu nhiều thiệt hại trong sản xuất nông nghiệp do thiên tai và thời tiết cực đoan. Tại xã Như Cố, huyện Chợ Mới, đồng bào các dân tộc thiểu số đã tích lũy vốn kiến thức bản địa (KTBĐ) phong phú qua nhiều thế hệ để canh tác thích ứng với điều kiện tự nhiên khắc nghiệt. Nhằm tài liệu hóa và phát huy các giá trị tri thức này, đề tài "Nghiên cứu một số mô hình sản xuất nông nghiệp thích ứng biến đổi khí hậu dựa vào kiến thức bản địa ở xã Như Cố huyện Chợ Mới tỉnh Bắc Kạn" được thực hiện bởi sinh viên Dương Thị Hoạt, chuyên ngành Khoa học Môi trường, Trường Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên (2015).

Mục đích nghiên cứu của đề tài:

• Giảm thiểu các tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu đến sản xuất nông nghiệp của đồng bào dân tộc thiểu số ở tỉnh Bắc Kạn.
• Xác định các biểu hiện của biến đổi khí hậu và tác động của biến đổi khí hậu đến sản xuất nông nghiệp.
• Xây dựng các mô hình cây trồng thích ứng với các hiện tượng thời tiết cực đoan và biến động khí hậu dựa vào kiến thức bản địa của cộng đồng địa phương.

Mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Xác định các biểu hiện của biến đổi khí hậu và tác động của biến đổi khí hậu đến sản xuất nông nghiệp tại địa bàn nghiên cứu.
2. Tài liệu hóa các kiến thức và kỹ thuật bản địa của cộng đồng trong dự đoán, ứng phó và thích ứng với các hiện tượng thời tiết cực đoan (HTTTCĐ) và biến động thời tiết trong sản xuất nông nghiệp.
3. Phân tích sự hỗ trợ của chính quyền các cấp nhằm thích ứng và giảm thiểu biến đổi khí hậu trong sản xuất nông nghiệp thông qua hệ thống chính sách liên quan.
4. Theo dõi và đánh giá khả năng thích ứng của các mô hình cây trồng được lựa chọn.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Cộng đồng các dân tộc thiểu số đang sinh sống trên địa bàn xã và các mô hình sản xuất nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu.
• Phạm vi không gian: Toàn bộ địa bàn xã Như Cố, huyện Chợ Mới, tỉnh Bắc Kạn.
• Thời gian thực hiện: Từ tháng 01/2015 đến ngày 10/05/2015.

---

Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận và khung pháp lý

Nghiên cứu tiếp cận vấn đề dựa trên các khái niệm chuẩn hóa về biến đổi khí hậu của Ủy ban Liên chính phủ về Thay đổi khí hậu (IPCC) và Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO). Đề tài sử dụng phân loại 8 nhóm phương pháp thích ứng theo Báo cáo Đánh giá thứ hai của IPCC (IPCC Nhóm II), bao gồm: chấp nhận tổn thất; chia sẻ tổn thất; làm giảm sự nguy hiểm; ngăn chặn các tác động; thay đổi cách sử dụng; thay đổi địa điểm; nghiên cứu; giáo dục, thông tin và khuyến khích thay đổi hành vi.

Khái niệm và đặc trưng kiến thức bản địa được hệ thống hóa theo phân loại của Viện Khôi phục Nông thôn Quốc tế (IIRR, 1999), bao gồm 9 loại hình tri thức: thông tin, kỹ thuật công nghệ, tín ngưỡng, công cụ, vật liệu, kinh nghiệm, tài nguyên sinh học, tài nguyên nhân lực và giáo dục truyền khẩu.

Căn cứ pháp lý của nghiên cứu dựa trên các văn bản quy phạm và chính sách:

• Quyết định số 158/2008/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình mục tiêu quốc gia ứng phó với biến đổi khí hậu;
• Quyết định số 1890/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội tỉnh Bắc Kạn đến năm 2020;
• Nghị quyết số 35/NQ-CP của Chính phủ về một số vấn đề cấp bách trong lĩnh vực môi trường;
• Các văn bản của UBND tỉnh Bắc Kạn: Quyết định 799/QĐ-UBND (Kế hoạch hành động ứng phó BĐKH tỉnh Bắc Kạn), Quyết định 1113/QĐ-UBND, Quyết định 1114/QĐ-UBND, Quyết định 899/QĐ-UBND, Chỉ thị 02/CT-UBND; Chỉ thị 08/CT-TU của Tỉnh ủy Bắc Kạn và Công văn 3791/BNN-TCLN của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn.

Phương pháp nghiên cứu

Tác giả kết hợp phương pháp thu thập dữ liệu định tính và định lượng:

1. Thu thập tài liệu thứ cấp: Thu thập báo cáo kinh tế - xã hội, báo cáo thống kê đất đai, báo cáo sản xuất nông nghiệp và thiệt hại thiên tai giai đoạn 2012–2014 của UBND xã Như Cố; dữ liệu trạm khí tượng thủy văn tỉnh Bắc Kạn giai đoạn 2001–2011; kịch bản biến đổi khí hậu vùng Đông Bắc Bộ của Bộ Tài nguyên và Môi trường.
2. Thảo luận nhóm tập trung (FGD): Thực hiện tại cộng đồng với 5 nhóm thảo luận định hướng (mỗi nhóm từ 7 đến 10 người), bao gồm: 01 nhóm nam giới; 01 nhóm nữ giới; 01 nhóm người hiểu biết trong xã; 01 nhóm nam dân tộc Dao khó khăn; 01 nhóm nữ dân tộc Dao khó khăn.
3. Phỏng vấn sâu (KII): Thực hiện với 14 cá nhân đại diện tại địa phương, gồm 6 người cao tuổi (3 nam, 3 nữ), 3 người am hiểu địa phương, 2 cán bộ đoàn thể (Hội Nông dân, Hội Phụ nữ) và 3 cá nhân tiêu biểu được chọn từ các nhóm thảo luận.
4. Phương pháp xử lý số liệu: Nhập liệu, mã hóa và phân tích thống kê mô tả bằng phần mềm Microsoft Excel; kết hợp phân tích định tính đối với các nhận thức và kinh nghiệm bản địa.

---

Nội dung chính theo từng phần của khóa luận

Phần 1: Mở đầu

Trình bày tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ thực trạng dễ bị tổn thương của vùng núi phía Bắc và tỉnh Bắc Kạn trước biến đổi khí hậu. Xác định rõ mục đích, 4 mục tiêu nghiên cứu, các yêu cầu kỹ thuật về tính trung thực, khách quan của số liệu và ý nghĩa lý luận, thực tiễn của đề tài trong bảo vệ môi trường nông thôn.

Phần 2: Tổng quan tài liệu

Hệ thống hóa cơ sở khoa học về khí nhà kính ($CO_2, CH_4, N_2O, HFCs, PFCs, SF_6$), các khái niệm thích ứng theo IPCC, Burton (1998) và Thomas (2007). Phân tích tổng quan các mô hình ứng phó BĐKH trên thế giới (công trình đê điều tại Hà Lan, đập chắn sóng Thames Barrier tại Anh, hệ thống phòng lũ tại Nhật Bản; tháp tránh lũ machan ở Ấn Độ, tôn nền nhà vùng cồn cát chars ở Bangladesh, ao tích nước albarradas ở Ecuador). Đánh giá kịch bản BĐKH vùng Đông Bắc Bộ (dự báo nhiệt độ tăng đến 2,5°C vào cuối thế kỷ 21 theo kịch bản B2, lượng mưa mùa khô giảm từ 3–9%) và tổng hợp các văn bản pháp lý chỉ đạo tại tỉnh Bắc Kạn.

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Quy định chi tiết đối tượng khảo sát là cộng đồng các dân tộc (Kinh, Tày, Nùng, Dao) và các mô hình thích ứng; xác định khung nội dung từ điều kiện tự nhiên, tác động BĐKH đến đánh giá mô hình; thiết lập quy trình thu thập dữ liệu thông qua 5 nhóm thảo luận định hướng, 14 mẫu phỏng vấn sâu và phương pháp xử lý dữ liệu thống kê mô tả.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Trình bày kết quả điều tra toàn diện về xã Như Cố trên các mặt:

• Điều kiện tự nhiên và tài nguyên: Xã có địa hình đồi núi dốc phức tạp chia cắt bởi tỉnh lộ 256; độ cao trung bình 400–600 m (cao nhất là núi Mu Tồ 858,8 m, thấp nhất là đồng Khau Chủ 64,8 m); nhiệt độ trung bình năm 21°C; lượng mưa tập trung 75–80% vào tháng 5–10; có 87–88 ngày sương mù và 2–3 ngày sương muối mỗi năm.
• Hiện trạng kinh tế - xã hội: Năm 2014, toàn xã có 637 hộ với 2.603 nhân khẩu thuộc 4 dân tộc; 1.430 lao động (nông - lâm - thủy sản chiếm 65%, công nghiệp - xây dựng 25,2%, thương mại - dịch vụ 9,8%).
• Hiện trạng sử dụng đất và sản xuất nông nghiệp: Đất nông nghiệp chiếm 88,9% (trong đó đất lâm nghiệp chiếm 86,44% diện tích tự nhiên). Sản xuất duy trì cơ cấu 2 vụ lúa và 1 vụ màu.
• Phân tích 3 mô hình cây trồng thích ứng dựa vào KTBĐ:
  1. Mô hình khoai tây chịu rét (vụ đông): Tận dụng đất ruộng sau 2 vụ lúa, áp dụng kỹ thuật làm đất tối thiểu và che phủ rơm rạ truyền thống để giữ ấm chân đất, hạn chế sương muối.
  2. Mô hình dưa lê chịu hạn (vụ mùa 2014): Bố trí trên đất soi bãi, ruộng cạn thiếu nước tưới trong mùa khô, tận dụng khả năng chịu hạn và thời gian sinh trưởng ngắn.
  3. Mô hình chuối tây xen gừng ta trên đất dốc: Trồng xen tầng tán nhằm tạo độ che phủ, hạn chế xói mòn và rửa trôi đất do mưa lớn, kết hợp giữ ẩm bề mặt và nâng cao hiệu quả kinh tế trên một đơn vị diện tích.

Phần 5: Kết luận và kiến nghị

Tóm tắt kết quả nghiên cứu về mức độ phù hợp của 3 mô hình cây trồng dựa trên KTBĐ; khẳng định tính khả thi trong việc kết hợp kinh nghiệm truyền thống với chuyển đổi cơ cấu mùa vụ; đưa ra các kiến nghị đối với chính quyền cấp xã, huyện trong việc hỗ trợ vốn, kỹ thuật và thị trường tiêu thụ để nhân rộng mô hình.

---

Kết quả và đóng góp nghiên cứu

Dữ liệu hiện trạng đất đai và kinh tế nông nghiệp xã Như Cố

Kết quả điều tra năm 2014 ghi nhận tổng diện tích tự nhiên của xã Như Cố là 4.504,43 ha với cơ cấu sử dụng đất như sau:

Loại đất	Diện tích (ha)	Tỷ lệ cơ cấu (%)
Đất nông nghiệp	4.004,30	88,90
Đất phi nông nghiệp	436,10	9,68
Đất chưa sử dụng	64,04	1,42
Tổng diện tích	4.504,43	100,00

Nguồn: Tổng hợp từ báo cáo UBND xã Như Cố trong khóa luận

Tình hình sản xuất các loại cây trồng chính trên địa bàn xã giai đoạn 2012–2014:

STT	Loại cây trồng	Chỉ tiêu	Năm 2012	Năm 2013	Năm 2014
1	Lúa xuân	Diện tích (ha) Năng suất (tạ/ha) Sản lượng (tấn)	65 42 273	65 46 292,65	65 46 299
2	Lúa mùa	Diện tích (ha) Năng suất (tạ/ha) Sản lượng (tấn)	122 45 549	122 46 561,2	122 44 536,8
3	Ngô	Diện tích (ha) Năng suất (tạ/ha) Sản lượng (tấn)	75 39 292,5	76 39 296,4	78 39 304,2
4	Lạc	Diện tích (ha) Năng suất (tạ/ha) Sản lượng (tấn)	3,5 14 4,9	3,2 15 4,8	3,5 15 5,25
5	Sắn	Diện tích (ha) Năng suất (tạ/ha) Sản lượng (tấn)	12 100 120	12 100 120	10 100 100
6	Khoai lang	Diện tích (ha) Năng suất (tạ/ha) Sản lượng (tấn)	5,5 41 22,55	5,0 42 21,0	4,5 42 18,9
7	Mía	Diện tích (ha) Năng suất (tạ/ha) Sản lượng (tấn)	0,5 400 20	1,0 400 40	1,0 400 40
8	Rau các loại	Diện tích (ha) Năng suất (tạ/ha) Sản lượng (tấn)	16 60 96	17 58 98,6	17 60 102
9	Cây chè	Diện tích (ha) Năng suất (tạ/ha) Sản lượng (tấn)	6,0 80 48	8,0 90 72	12,2 90 109,8

Nguồn: UBND xã Như Cố (2015)

Biến động đàn vật nuôi trên địa bàn xã giai đoạn 2012–2014:

STT	Loại vật nuôi	Đơn vị tính	Năm 2012	Năm 2013	Năm 2014	Tốc độ tăng BQ (%)
1	Trâu	Con	554	560	565	100,98
2	Bò	Con	98	80	88	94,75
3	Ngựa	Con	10	12	14	118,31
4	Dê	Con	442	451	460	102,00
5	Lợn	Con	2.970	-	-	100,58
6	Gia cầm	Con	18.500	-	-	96,21

Nguồn: UBND xã Như Cố (2015)

Đóng góp thực tiễn và giải pháp đề xuất

1. Tài liệu hóa tri thức bản địa: Ghi nhận có hệ thống các kinh nghiệm dự báo thời tiết của người Dao và các dân tộc tại chỗ (như quan sát hành vi của trâu rừng chạy về chuồng để đón lũ, sự đổi màu nước ao sang rêu xanh 2–3 ngày trước mưa to) cùng các kỹ thuật thủy lợi truyền thống (guồng nước, cọn nước, ống bương dẫn nước, đào giếng ruộng giữ ẩm).
2. Hiệu quả 3 mô hình thích ứng:
   • Hiệu quả kinh tế: Cả 3 mô hình (khoai tây vụ đông, dưa lê chịu hạn vụ mùa, chuối xen gừng trên đất dốc) đều giúp tăng hệ số sử dụng đất, tạo nguồn thu nhập bổ sung từ đất nhàn rỗi hoặc đất dốc kém màu mỡ.
   • Hiệu quả môi trường: Giảm xói mòn và rửa trôi đất dốc nhờ cấu trúc xen canh nhiều tầng tán của chuối tây và gừng ta; kiểm soát lượng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật; giữ ẩm đất tự nhiên.
   • Hiệu quả xã hội: Tận dụng lao động nông nhàn, tăng cường gắn kết cộng đồng và bảo tồn các giống cây trồng địa phương.
3. Giải pháp kiến nghị: Tăng cường tập huấn kỹ thuật thâm canh thích ứng BĐKH; lồng ghép các hoạt động quản lý rủi ro thiên tai vào kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội cấp xã; xây dựng cơ chế hỗ trợ vốn và liên kết chuỗi tiêu thụ sản phẩm cho nông hộ.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Thời gian thực địa ngắn (từ tháng 01/2015 đến tháng 05/2015), nghiên cứu chỉ tập trung theo dõi các chỉ tiêu sinh trưởng và năng suất trong một vụ sản xuất; phạm vi điều tra giới hạn tại một đơn vị hành chính cấp xã (xã Như Cố). Các đánh giá về hiệu quả kinh tế và môi trường mới dừng ở mức so sánh bước đầu giữa các nông hộ tham gia mô hình.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo: Khóa luận định hướng tiếp tục theo dõi chu kỳ canh tác dài hạn của mô hình xen canh chuối tây - gừng ta trên đất dốc qua nhiều năm; mở rộng phạm vi đánh giá tính thích ứng sang các xã lân cận thuộc huyện Chợ Mới và các tiểu vùng sinh thái khác của tỉnh Bắc Kạn; xây dựng quy trình nhân rộng có sự phối hợp giữa trạm khuyến nông và chính quyền địa phương.

---

Giá trị tham khảo

Nghiên cứu là tài liệu tham khảo cho sinh viên, học viên chuyên ngành Khoa học Môi trường, Quản lý Tài nguyên và Môi trường, Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn. Cụ thể:

• Phương pháp tiếp cận có sự tham gia (PRA): Cung cấp biểu mẫu và cách thức tổ chức 5 nhóm thảo luận chuyên đề và phỏng vấn sâu người dân vùng cao trong nghiên cứu thích ứng BĐKH.
• Tài liệu hóa kiến thức bản địa: Cung cấp dẫn chứng thực tế về sự kết hợp giữa tri thức địa phương và kỹ thuật nông nghiệp hiện đại trong việc chống chịu rét hại, hạn hán và suy thoái đất dốc.
• Dữ liệu thực địa: Cung cấp bộ số liệu thống kê chi tiết về cơ cấu đất đai, cây trồng, vật nuôi tại xã Như Cố giai đoạn 2012–2014 phục vụ các nghiên cứu so sánh về kinh tế nông hộ miền núi.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Cơ cấu dân tộc và lực lượng lao động tại xã Như Cố năm 2014 được ghi nhận như thế nào?

Theo số liệu thống kê năm 2014 của UBND xã, Như Cố có 637 hộ với 2.603 nhân khẩu, gồm 4 dân tộc cùng sinh sống: Kinh, Tày, Nùng, Dao trên 11 thôn bản. Dân số trong độ tuổi lao động là 1.430 người (chiếm 55% dân số). Trong đó, lao động ngành nông - lâm - thủy sản là 930 người (65%), ngành công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp - xây dựng là 360 người (25,2%), và thương mại - dịch vụ là 140 người (9,8%). Quy mô trung bình đạt 4,1 người/hộ.

2. Kịch bản biến đổi khí hậu vùng Đông Bắc Bộ đưa ra những dự báo gì về nhiệt độ và lượng mưa?

Theo kịch bản của Bộ Tài nguyên và Môi trường, ở mức phát thải trung bình (B2), nhiệt độ trung bình năm của khu vực Đông Bắc dự kiến tăng 0,5°C vào năm 2020, 1,0°C vào năm 2040, và đạt mức tăng 2,5°C vào năm 2100 so với thời kỳ 1980–1999. Tổng lượng mưa trung bình hàng năm tăng từ 1,4% (năm 2020) lên 7,3% (năm 2100). Tuy nhiên, lượng mưa phân bố không đều, trong đó lượng mưa vào giữa mùa khô (tháng 3 đến tháng 5) có xu hướng giảm từ 3% đến 9%.

3. Khóa luận đã lựa chọn và đánh giá những mô hình cây trồng thích ứng nào tại xã Như Cố?

Khóa luận đã xây dựng và theo dõi 3 mô hình cây trồng thích ứng dựa vào KTBĐ:

1. Mô hình khoai tây chịu rét: Bố trí trong vụ đông sau thu hoạch lúa mùa nhằm tránh ảnh hưởng của sương muối và rét hại.
2. Mô hình dưa lê chịu hạn: Trồng trong vụ hè thu trên đất bãi và ruộng cạn thiếu nước tưới.
3. Mô hình chuối tây xen gừng ta: Áp dụng trên đất dốc nhằm che phủ tầng đất mặt, chống xói mòn do mưa lớn và gia tăng giá trị kinh tế.

4. Tỷ lệ diện tích đất lâm nghiệp trong cơ cấu đất tự nhiên của xã Như Cố là bao nhiêu?

Tính đến ngày 01/01/2014, tổng diện tích đất lâm nghiệp của xã là 3.893,51 ha, chiếm 86,44% tổng diện tích tự nhiên toàn xã (4.504,43 ha). Trong đó, đất rừng phòng hộ là 1.324,35 ha (chiếm 29,40%), hoàn toàn là rừng tự nhiên phòng hộ; đất rừng sản xuất là 2.569,16 ha (chiếm 57,04%), bao gồm rừng tự nhiên sản xuất (2.409,27 ha), rừng trồng sản xuất (132,86 ha), đất khoanh nuôi phục hồi (0,72 ha) và đất trồng rừng sản xuất mới (26,31 ha).

5. Những biểu hiện biến đổi khí hậu cụ thể nào đã được ghi nhận qua số liệu khí tượng tại địa phương?

Số liệu từ Trạm Khí tượng Thủy văn tỉnh Bắc Kạn giai đoạn 2001–2011 cho thấy nhiệt độ chênh lệch rõ rệt giữa các mùa: nhiệt độ cao từ tháng 5 đến tháng 9 duy trì ở mức 25–30°C, các tháng mùa đông (tháng 12, 1, 2, 3) có nhiệt độ trung bình quanh mức 15°C. Xu thế lạnh sâu xuất hiện rõ vào các năm 2008 và 2010 khi thời gian có nhiệt độ thấp kéo dài sang tận tháng 4. Chế độ mưa tập trung 75–80% vào mùa mưa (tháng 5–10) với những ngày mưa cực đoan lên tới 100 mm/ngày, trong khi mùa khô thiếu nước cục bộ.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Dương Thị Hoạt đã phản ánh thực trạng sản xuất nông nghiệp và diễn biến biến đổi khí hậu tại xã Như Cố, huyện Chợ Mới, tỉnh Bắc Kạn giai đoạn 2012–2014. Bằng phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA), nghiên cứu đã tài liệu hóa hệ thống kiến thức bản địa trong dự báo thời tiết và canh tác nông - lâm nghiệp của đồng bào các dân tộc thiểu số. Kết quả thực nghiệm với 3 mô hình cây trồng (khoai tây vụ đông chịu rét, dưa lê chịu hạn và chuối tây xen gừng ta trên đất dốc) chứng minh tính khả thi của việc kết hợp tri thức truyền thống với kỹ thuật nông nghiệp nhằm giảm thiểu rủi ro thiên tai, bảo vệ môi trường đất dốc và nâng cao sinh kế nông hộ vùng cao.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Miền núi phía Bắc là vùng rất quan trọng cho sự phát triển kinh tế, quốc phòng an ninh và cân bằng hệ sinh thái cho Việt Nam. Tuy nhiên đây là một trong những vùng nghèo nhất ở nước ta. Có nhiều nguyên nhân gây ra tỷ lệ nghèo cao trong vùng như sự ngăn cách về địa lý, sự bất bình đẳng về giới, sự hạn chế trong sự tiếp cận các dịch vụ như khuyến nông, phát triển giáo dục, y tế cũng như tiếp cận các cơ hội thị trường để phát triển kinh tế Nhưng những tác động bất lợi của hiện tượng thời tiết khí hậu và biến đổi khí hậu trong những năm gần đây được xác định là một nguyên nhân cản trở sự phát triển kinh tế xã hội của người dân trong vùng. Đặc điểm của vùng đồi núi này là có hệ sinh thái không đồng nhất và dễ bị thay đổi, nạn phá rừng nghiệm trọng và suy giảm tài nguyên đất.

Người dân đang phải sống trong một môi trường đang ngày một biến đổi nhanh chóng gây ra bởi những thay đổi đáng kể của khí hậu trong thời gian gần đây. Các yếu tố vật lý của môi trường khu vực miền núi phía bắc chẳng hạn như: khí hậu, đất, nước, địa hình và các yếu tố sinh học, thảm thực vật và động vật, đang bị ảnh hưởng bởi những thay đổi bất thường như sự tăng lên hoặc giảm nhiệt độ, những trận bão bất thường, và những trận mưa lớn chưa từng có (CARE international in Viet Nam, 2014). Chính vì vậy sản phẩm nông lâm nghiệp của họ thường gặp phải nhiều rủi ro do những biến đổi bất lợi của thời tiết khí hậu. Bắc Kạn là một trong những tỉnh nghèo nhất nằm ở trung tâm miền núi phía bắc Việt Nam đã và đang được tổ chức CARE quốc tế tại Việt Nam và các tổ chức phi chính phủ triển khai nhiều dự án phát triển liên quan đến xóa đói giảm nghèo, bảo tồn tài nguyên thiên nhiên và giảm thiểu tác động xấu của biến đổi khí hậu.

Trong 5 năm gần đây Bắc Kạn là một trong những tỉnh 2 bị thiệt hại lớn trong sản xuất nông nghiệp do sự xuất hiện của thời hiện tượng tiết khí hậu cực đoan (CARE international in Viet Nam, 2014). Cộng đồng người dân ở Bắc Kạn nói riêng và miền núi phía bắc Việt Nam nói chung có vốn kiến thức truyền thống và kinh nghiệm sản xuất nông nghiệp giúp họ linh hoạt hơn với những thay đổi khắc nghiệt trong môi trường sống. Nhiều cộng đồng bản địa là dân tộc thiểu số ở Bắc Kạn đã có rất nhiều kinh nghiệm trong canh tác nông nghiệp bền vững và quản lý tài nguyên thiên nhiên. Những kiến thức và các kỹ thuật bản địa này đã được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác trong từng cộng đồng dân tộc thiểu số.

Xuất phát từ thực tế nói trên và nguyện vọng của bản thân cùng với sự đồng ý của Ban giám hiệu nhà trường, Ban chủ nhiệm khoa Môi trường - Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, dưới sự hướng dẫn trực tiếp của cô giáo PGS.TS Đỗ Thị Lan em tiến hành nghiên cứu đề tài: “Nghiên cứu một số mô hình sản xuất nông nghiệp thích ứng biến đổi khí hậu dựa vào kiến thức bản địa ở xã Như Cố huyện Chợ Mới tỉnh Bắc Kạn” 1. Mục đích nghiên cứu - Giảm thiểu các tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu đến sản xuất nông nghiệp của đồng bào dân tộc thiểu số ở tỉnh Bắc Kạn. - Xác định các biểu hiện của biến đổi khí hậu và tác động của biến đổi khí hậu đến sản xuất nông nghiệp. - Xây dựng các mô hình cây trồng thích ứng với các HTTTCĐ và biến động của thời tiết khí hậu dựa vào kiến thức bản địa của các cộng đồng dân tộc thiểu số trong vùng nghiên cứu.

Mục tiêu nghiên cứu - Xác định các biểu hiện của biến đổi khí hậu và tác động của biến đổi khí hậu đến sản xuất nông nghiệp. 3 - Tài liệu hóa các kiến thức và kỹ thuật bản địa của cộng đồng trong dự đoán, ứng phó và thích ứng với các hiện tượng thời tiết cực đoan (HTTTCĐ) và biến động của thời tiết khí hậu trong lĩnh vực sản xuất nông nghiệp. - Phân tích sự hỗ trợ của chính quyền các cấp nhằm thích ứng và giảm thiểu biến đổi khí hậu trong sản xuất nông nghiệp ở địa bàn nghiên cứu thông qua việc phân tích các chính sách liên quan. - Theo dõi khả năng thích ứng của các mô hình.

Yêu cầu của đề tài - Số liệu thu thập phải trung thực, khách quan, chính xác. - Xây dựng các mô hình có tính khả thi và phù hợp với điều kiện hoàn cảnh địa phương. Ý nghĩa của đề tài - Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học + Nâng cao kiến thức, kỹ năng và rút ra những kinh nghiệm thực tế phục vụ cho công tác nghiên cứu sau này. + Vận dụng và phát huy được các kiến thức đã học tập và nghiên cứu.

+ Nâng cao khả năng tự học tập, nghiên cứu và tìm tài liệu tham khảo - Ý nghĩa trong thực tiễn + Xây dựng các mô hình thích ứng với biến đổi khí hậu nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế nông nghiệp. + Giảm thiểu những ảnh hưởng của biến đổi khí hậu tới môi trường. 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học của đề tài 2.

Biến đổi khí hậu 2. Khái niệm Biến đổi khí hậu là những biến đổi trong môi trường vật lý hoặc sinh học gây ra những ảnh hưởng có hại đáng kể đến thành phần, khả năng phục hồi hoặc sinh sản của các hệ sinh thái tự nhiên và được quản lý hoặc đến hoạt động của các hệ thống kinh tế - xã hội hoặc đến sức khỏe và phúc lợi của con người. Theo quan điểm của Tổ chức khí tượng thế giới, BĐKH là sự vận động bên trong của hệ thống khí hậu, do những thay đổi kết cấu hệ thống hoặc trong mối quan hệ tương tác giữa các thành phần của nó do các ngoại lưu hoặc do các hoạt động của con người 2. Nguyên nhân Nguyên nhân chính làm biến đổi khí hậu Trái đất là do sự gia tăng các hoạt động tạo ra các chất thải khí nhà kính, các hoạt động khai thác quá mức các bể hấp thụ khí nhà kính như sinh khối, rừng, các hệ sinh thái biển, ven bờ và đất liền khác.

Nhằm hạn chế sự biến đổi khí hậu, Nghị định thư Kyoto nhằm hạn chế và ổn định sáu loại khí nhà kính chủ yếu bao gồm: CO2, CH4, N2O, HFCs, PFCs và SF6. - CO2 phát thải khi đốt cháy nhiên liệu hóa thạch (than, dầu, khí) và là nguồn khí nhà kính chủ yếu do con người gây ra trong khí quyển. CO2 cũng sinh ra từ các hoạt động công nghiệp như sản xuất xi măng và cán thép. - CH4 sinh ra từ các bãi rác, lên men thức ăn trong ruột động vật nhai lại, hệ thống khí, dầu tự nhiên và khai thác than.

5 - N2O phát thải từ phân bón và các hoạt động công nghiệp. - HFCs được sử dụng thay cho các chất phá hủy ôzôn (ODS) và HFC- 23 là sản phẩm phụ của quá trình sản xuất HCFC-22. - PFCs sinh ra từ quá trình sản xuất nhôm. - SF6 sử dụng trong vật liệu cách điện và trong quá trình sản xuất magiê.

Một số biểu hiện của biến đổi khí hậu - Sự nóng lên của khí quyển và Trái đất nói chung. - Sự thay đổi thành phần và chất lượng khí quyển có hại cho môi trường sống của con người và các sinh vật trên Trái đất. - Sự dâng cao mực nước biển do băng tan, dẫn tới sự ngập úng ở các vùng đất thấp, các đảo nhỏ trên biển. - Sự di chuyển của các đới khí hậu tồn tại hàng nghìn năm trên các vùng khác nhau của Trái đất dẫn tới nguy cơ đe dọa sự sống của các loài sinh vật, các hệ sinh thái và hoạt động của con người.

- Sự thay đổi cường độ hoạt động của quá trình hoàn lưu khí quyển, chu trình tuần hoàn nước trong tự nhiên và các chu trình sinh địa hoá khác. - Sự thay đổi năng suất sinh học của các hệ sinh thái, chất lượng và thành phần của thuỷ quyển, sinh quyển, các địa quyển. Thích ứng với biến đổi khí hậu 2. Khái niệm Khí hậu đã và đang biến đổi và có những tác động tiềm tàng, bất lợi đến phát triển, vì thế sự thích ứng trở nên ngày càng quan trọng.

Thích ứng là một khái niệm rất rộng và khi áp dụng vào lĩnh vực biến đổi khí hậu nó được dùng trong rất nhiều trường hợp. Đối với IPCC (1996) cho rằng: Khả năng thích ứng đề cập đến mức độ điều chỉnh có thể trong hành động, xử lý, cấu trúc của hệ thống đối với những biến đổi dự kiến có thể xảy ra hay thực sự đã và đang xảy ra của khí hậu. Sự 6 thích ứng có thể là tự phát hay được chuẩn bị trước. Như vậy, ở đây vấn đề thích ứng được nói đến chính là mức độ điều chỉnh với biến đổi cả về tính tự phát hay chuẩn bị trước.

Còn với nghiên cứu của Burton (1998) lại cho rằng: Thích ứng với khí hậu là một quá trình mà con người làm giảm những tác động bất lợi của khí hậu đến sức khỏe, đời sống và sử dụng những cơ hội thuận lợi mà môi trường khí hậu mang lại. Ở đây thích ứng là làm thế nào giảm nhẹ tác động biến đổi khí hậu, tận dụng những thuận lợi nếu có thể. Theo Thomas (2007), lại cho rằng: thích ứng có nghĩa là điều chỉnh hoặc thụ động, hoặc phản ứng tích cực, hoặc có phòng bị trước, được đưa ra với ý nghĩa là giảm thiểu và cải thiện những hậu quả có hại của BĐKH. Như vậy, thích ứng với BĐKH là sự điều chỉnh hệ thống tự nhiên hoặc con người đối với hoàn cảnh hoặc môi trường thay đổi, nhằm mục đích giảm khả năng bị tổn thương do dao động và BĐKH hiện hữu hoặc tiềm tàng và tận dụng các cơ hội do nó mang lại.

Thích ứng với khí hậu hiện nay không đồng nghĩa với thích nghi BĐKH trong tương lai. Các hình thức thích ứng với biến đổi khí hậu Có rất nhiều phương pháp thích nghi có khả năng được thực hiện trong việc đối phó với biến đổi khí hậu. Bản báo cáo đánh giá thứ 2 của nhóm công tác IPCC II đề cập và miêu tả 228 phương pháp thích nghi khác nhau. Vì thế sẽ có ích nếu phân loại các phương pháp thích nghi sử dụng một cấu trúc tổng quát.