Đối Chiếu Mệnh Đề Quan Hệ Tiếng Anh và Các Biểu Thức Tương Ứng Trong Tiếng Việt

Khám phá sự tương đồng giữa mệnh đề quan hệ tiếng Anh và các biểu thức tương ứng trong tiếng Việt, giúp nâng cao kỹ năng ngôn ngữ hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Thị Xuân Phương
• Người hướng dẫn: PGS. Vũ Thị Thanh Hương
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh-đối chiếu
• Đề tài: Đối Chiếu Mệnh Đề Quan Hệ Tiếng Anh Và Các Biểu Thức Tương Ứng Trong Tiếng Việt
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CÁC VẤN ĐỀ LÝ THUYẾT LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Tình hình nghiên cứu về MĐQH trên thế giới
• 1.3. Tình hình nghiên cứu về MĐQH ở Việt Nam
• 1.4. Các vấn đề lý thuyết về MĐQH
• 1.5. Các vấn đề lý thuyết về ngôn ngữ học đối chiếu
• 1.6. Các vấn đề lý thuyết về dịch thuật
• 1.7. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM CẤU TRÚC – NGỮ NGHĨA CỦA MỆNH ĐỀ QUAN HỆ TRONG TIẾNG ANH
• 2.1. Đặc điểm cấu trúc của MĐQH trong tiếng Anh
• 2.2. Đặc điểm hình thái cú pháp
• 2.3. Đặc điểm chức năng cú pháp
• 2.4. Phương tiện liên kết
• 2.5. Đặc điểm ngữ nghĩa
• 2.6. Quan hệ ngữ nghĩa giữa danh từ trung tâm và MĐQH
• 2.7. Quan hệ ngữ nghĩa liên mệnh đề
• 2.8. Tiểu kết Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỐI CHIẾU CHUYỂN DỊCH MỆNH ĐỀ QUAN HỆ TIẾNG ANH SANG TIẾNG VIỆT
• 3.1. Các quan hệ tương đương chuyển dịch MĐQH tiếng Anh sang tiếng Việt
• 3.2. Cơ sở phân tích tương đương dịch thuật MĐQH tiếng Anh sang tiếng Việt
• 3.3. Tương đương về hình thức
• 3.4. Tương đương về nghĩa biểu hiện
• 3.5. Các kiểu tương đương của MĐQH tiếng Anh và biểu thức tiếng Việt
• 3.6. Phân loại mức độ tương đương chuyển dịch MĐQH tiếng Anh sang tiếng Việt
• 3.7. Mức độ tương đương chuyển dịch MĐQH tiếng Anh sang tiếng Việt
• 3.8. Tiểu kết Chương 3
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Mệnh Đề Quan Hệ Tiếng Anh Nghiên Cứu Dịch

Nghiên cứu về mệnh đề quan hệ tiếng Anh (MĐQH) và sự tương ứng của nó trong tiếng Việt ngày càng trở nên quan trọng trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Việc học ngoại ngữ, đặc biệt là tiếng Anh, đã trở thành nhu cầu thiết yếu, mở ra nhiều cơ hội nghề nghiệp, nhất là trong lĩnh vực dịch thuật. Tuy nhiên, sự khác biệt giữa cấu trúc ngôn ngữ của tiếng Anh và tiếng Việt, đặc biệt là trong việc sử dụng MĐQH, gây ra không ít khó khăn cho người học và người dịch. Nhiều sinh viên gặp lúng túng khi dịch MĐQH từ tiếng Anh sang tiếng Việt, đòi hỏi một nghiên cứu sâu rộng và có hệ thống để giải quyết vấn đề này. Luận án của Nguyễn Thị Xuân Phương đã đóng góp vào việc đối chiếu MĐQH tiếng Anh và các biểu thức tương ứng trong tiếng Việt, từ đó làm rõ các vấn đề lý thuyết và thực tiễn liên quan đến dịch thuật MĐQH.

1.1. Mệnh Đề Quan Hệ Trong Tiếng Việt Thực trạng nghiên cứu

Mặc dù mệnh đề quan hệ đã được nghiên cứu rộng rãi trong ngữ pháp tiếng Anh, nhưng ở Việt Nam, các công trình nghiên cứu hệ thống về cấu trúc – ngữ nghĩa của MĐQH tiếng Anh, cũng như sự liên hệ với các biểu thức tiếng Việt còn hạn chế. Nhiều công trình nghiên cứu chỉ tập trung vào giảng dạy ngữ pháp tiếng Anh mà chưa xem xét kỹ lưỡng các vấn đề dịch thuật và đối chiếu ngôn ngữ. Do đó, việc nghiên cứu để so sánh mệnh đề quan hệ tiếng Anh và tiếng Việt là hết sức cần thiết. Cần có những nghiên cứu chuyên sâu hơn, tập trung vào việc phân tích và đối chiếu các cấu trúc tương đương trong tiếng Việt để hỗ trợ người học và người dịch.

1.2. Dịch Thuật Mệnh Đề Quan Hệ Anh Việt Khó khăn gặp phải

Trong quá trình dịch thuật, sinh viên thường gặp khó khăn trong việc chuyển đổi mệnh đề quan hệ tiếng Anh sang tiếng Việt một cách tự nhiên và chính xác. Do tiếng Việt không có cấu trúc tương đương trực tiếp với MĐQH, người dịch thường phải tìm các biểu thức thay thế khác như cụm danh từ, mệnh đề độc lập hoặc các cấu trúc sử dụng từ “mà”. Điều này đòi hỏi người dịch phải có kiến thức sâu rộng về cả hai ngôn ngữ và khả năng linh hoạt trong việc lựa chọn các phương án dịch phù hợp. Luận án của Nguyễn Thị Xuân Phương đã chỉ ra rằng, sự phụ thuộc vào văn bản gốc là một trong những nguyên nhân khiến sinh viên gặp khó khăn.

II. Cấu Trúc Mệnh Đề Quan Hệ Tiếng Anh Đặc Điểm Cần Nắm Vững

Mệnh đề quan hệ tiếng Anh đóng vai trò quan trọng trong việc bổ nghĩa cho danh từ, giúp câu văn trở nên chi tiết và rõ ràng hơn. Việc hiểu rõ cấu trúc của MĐQH là yếu tố then chốt để dịch chính xác và hiệu quả sang tiếng Việt. Các thành phần chính của MĐQH bao gồm đại từ quan hệ (who, which, that, whom, whose) hoặc trạng từ quan hệ (where, when, why), chủ ngữ, vị ngữ và các thành phần phụ khác. Các loại MĐQH khác nhau, như mệnh đề xác định và không xác định, cũng có những quy tắc riêng về vị trí và dấu câu. Một nghiên cứu kỹ lưỡng về cấu trúc MĐQH sẽ giúp người học và người dịch nắm bắt được bản chất của nó và áp dụng một cách linh hoạt.

2.1. Đại Từ Quan Hệ Phân loại và cách sử dụng hiệu quả

Đại từ quan hệ là thành phần quan trọng nhất trong mệnh đề quan hệ, đóng vai trò liên kết mệnh đề phụ với danh từ được bổ nghĩa. Các đại từ quan hệ phổ biến bao gồm who (dùng cho người), which (dùng cho vật), that (dùng cho cả người và vật), whom (dùng cho người với vai trò tân ngữ) và whose (chỉ sự sở hữu). Việc lựa chọn đúng đại từ quan hệ phụ thuộc vào chức năng ngữ pháp và ý nghĩa của danh từ được bổ nghĩa trong câu. Nắm vững cách sử dụng các đại từ này sẽ giúp người học tránh được những lỗi sai cơ bản và diễn đạt ý chính xác hơn.

2.2. Mệnh Đề Quan Hệ Xác Định và Không Xác Định Phân biệt

Có hai loại mệnh đề quan hệ chính: mệnh đề quan hệ xác định (defining relative clause) và mệnh đề quan hệ không xác định (non-defining relative clause). Mệnh đề xác định cung cấp thông tin cần thiết để xác định danh từ được bổ nghĩa và không được ngăn cách với mệnh đề chính bằng dấu phẩy. Ngược lại, mệnh đề không xác định cung cấp thông tin bổ sung, không bắt buộc và được ngăn cách bằng dấu phẩy. Việc phân biệt rõ ràng hai loại mệnh đề này là rất quan trọng vì nó ảnh hưởng đến ý nghĩa và cách dịch của câu.

2.3. Rút Gọn Mệnh Đề Quan Hệ Phương pháp và lưu ý

Trong một số trường hợp, mệnh đề quan hệ có thể được rút gọn để câu văn trở nên ngắn gọn và súc tích hơn. Các phương pháp rút gọn mệnh đề quan hệ bao gồm: lược bỏ đại từ quan hệ và động từ to be, sử dụng phân từ hiện tại (V-ing) hoặc phân từ quá khứ (V3/ed). Tuy nhiên, việc rút gọn mệnh đề quan hệ cần tuân thủ một số quy tắc nhất định để đảm bảo tính chính xác và rõ ràng của câu. Cần lưu ý đến ngữ cảnh và ý nghĩa của câu khi quyết định rút gọn mệnh đề quan hệ.

III. Đối Chiếu Mệnh Đề Quan Hệ Anh Việt Tương Đồng Khác Biệt

Việc so sánh mệnh đề quan hệ tiếng Anh và tiếng Việt là một bước quan trọng để hiểu rõ những khó khăn mà người học và người dịch gặp phải. Trong khi tiếng Anh sử dụng MĐQH như một cấu trúc ngữ pháp chính thống, tiếng Việt lại không có cấu trúc tương đương hoàn toàn. Điều này dẫn đến việc người dịch phải sử dụng nhiều phương pháp khác nhau để chuyển tải ý nghĩa của MĐQH một cách chính xác và tự nhiên. Các phương pháp này có thể bao gồm việc sử dụng cụm danh từ, mệnh đề độc lập, hoặc các cấu trúc sử dụng từ "mà". Nghiên cứu của Nguyễn Thị Xuân Phương đã phân tích chi tiết các phương pháp này và đánh giá mức độ tương đương của chúng.

3.1. Tương Đương Mệnh Đề Quan Hệ Các cấu trúc thường dùng

Một trong những cách phổ biến để dịch mệnh đề quan hệ tiếng Anh sang tiếng Việt là sử dụng cụm danh từ. Ví dụ, câu "The book that I bought yesterday is very interesting" có thể được dịch thành "Cuốn sách tôi mua hôm qua rất thú vị". Ngoài ra, mệnh đề độc lập cũng là một lựa chọn phổ biến, đặc biệt khi MĐQH cung cấp thông tin bổ sung. Ví dụ, "The man, who is a doctor, is very kind" có thể được dịch thành "Người đàn ông, ông ấy là bác sĩ, rất tốt bụng". Việc lựa chọn cấu trúc tương đương phù hợp phụ thuộc vào ngữ cảnh và ý nghĩa của câu.

3.2. Điểm Khác Biệt Mệnh Đề Quan Hệ Anh Việt Thách thức và giải pháp

Một trong những điểm khác biệt lớn nhất giữa mệnh đề quan hệ tiếng Anh và tiếng Việt là sự vắng mặt của đại từ quan hệ trong tiếng Việt. Trong khi tiếng Anh sử dụng who, which, that, tiếng Việt lại thường sử dụng các từ như "mà" hoặc bỏ qua hoàn toàn các từ liên kết. Điều này đòi hỏi người dịch phải có khả năng linh hoạt và sáng tạo trong việc lựa chọn các phương án dịch phù hợp. Các giải pháp có thể bao gồm việc sử dụng cụm danh từ, mệnh đề độc lập hoặc thay đổi cấu trúc câu để truyền tải ý nghĩa một cách tự nhiên nhất.

3.3. Dịch Mệnh Đề Quan Hệ Không Xác Định Cách xử lý dấu phẩy

Dịch mệnh đề quan hệ không xác định đòi hỏi sự chú ý đặc biệt đến việc sử dụng dấu phẩy. Trong tiếng Anh, MĐQH không xác định luôn được ngăn cách với mệnh đề chính bằng dấu phẩy. Khi dịch sang tiếng Việt, người dịch cần phải đảm bảo rằng thông tin bổ sung được truyền tải một cách rõ ràng và tự nhiên, đồng thời vẫn duy trì được sự mạch lạc của câu. Có thể sử dụng dấu phẩy, dấu gạch ngang hoặc thậm chí tách thành một câu riêng biệt để đạt được hiệu quả tốt nhất.

IV. Ứng Dụng Mệnh Đề Quan Hệ Trong Dịch Thuật và Giảng Dạy

Nghiên cứu về mệnh đề quan hệ không chỉ có giá trị về mặt lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn trong dịch thuật và giảng dạy tiếng Anh. Trong dịch thuật, việc hiểu rõ cấu trúc và ý nghĩa của MĐQH giúp người dịch lựa chọn các phương án dịch phù hợp và chính xác. Trong giảng dạy, việc trình bày một cách hệ thống và dễ hiểu về MĐQH giúp học sinh nắm vững kiến thức và áp dụng một cách tự tin. Luận án của Nguyễn Thị Xuân Phương đã cung cấp một cơ sở lý thuyết vững chắc và các ví dụ minh họa cụ thể, giúp nâng cao chất lượng dịch thuật và giảng dạy tiếng Anh.

4.1. Bài Tập Mệnh Đề Quan Hệ Luyện tập nâng cao kỹ năng

Việc thực hành thông qua bài tập mệnh đề quan hệ là rất quan trọng để nâng cao kỹ năng sử dụng và dịch thuật MĐQH. Các bài tập có thể bao gồm việc xác định loại MĐQH, lựa chọn đại từ quan hệ phù hợp, rút gọn MĐQH và dịch câu có chứa MĐQH. Việc luyện tập thường xuyên sẽ giúp người học nắm vững kiến thức và áp dụng một cách linh hoạt trong các tình huống thực tế.

4.2. Dạy Mệnh Đề Quan Hệ Phương pháp hiệu quả cho người Việt

Dạy mệnh đề quan hệ cho người Việt cần có phương pháp tiếp cận phù hợp, tập trung vào những điểm khác biệt giữa tiếng Anh và tiếng Việt. Giáo viên nên sử dụng nhiều ví dụ minh họa cụ thể, so sánh các cấu trúc tương đương trong tiếng Việt và cung cấp các bài tập thực hành đa dạng. Ngoài ra, việc khuyến khích học sinh tự tìm hiểu và khám phá các quy tắc ngữ pháp cũng rất quan trọng để giúp họ nắm vững kiến thức một cách sâu sắc.

4.3. Ví Dụ Mệnh Đề Quan Hệ Phân tích và áp dụng thực tế

Việc sử dụng ví dụ mệnh đề quan hệ là một cách hiệu quả để minh họa các quy tắc ngữ pháp và cách sử dụng MĐQH trong thực tế. Các ví dụ nên được lựa chọn từ các nguồn tài liệu uy tín, phản ánh các tình huống giao tiếp thực tế. Phân tích kỹ lưỡng các ví dụ sẽ giúp người học hiểu rõ cấu trúc, ý nghĩa và cách sử dụng MĐQH một cách chính xác và tự tin.

V. Kết Luận Mệnh Đề Quan Hệ Anh Việt Hướng Nghiên Cứu Tương Lai

Nghiên cứu về mệnh đề quan hệ tiếng Anh và tương ứng trong tiếng Việt là một lĩnh vực đầy tiềm năng và cần được tiếp tục khai thác. Các nghiên cứu trong tương lai có thể tập trung vào việc phân tích các loại hình MĐQH phức tạp hơn, khám phá các phương pháp dịch thuật sáng tạo và phát triển các công cụ hỗ trợ dịch thuật tự động. Ngoài ra, việc nghiên cứu ứng dụng của MĐQH trong các lĩnh vực khác như báo chí, văn học và khoa học cũng rất quan trọng để nâng cao giá trị thực tiễn của nghiên cứu.

5.1. Nghiên Cứu Mệnh Đề Quan Hệ Nâng Cao Phạm vi và phương pháp

Các nghiên cứu mệnh đề quan hệ trong tương lai có thể mở rộng phạm vi sang các loại hình MĐQH phức tạp hơn, chẳng hạn như MĐQH với đại từ quan hệ phức hợp (e.g., whoever, whichever) hoặc MĐQH với trạng từ quan hệ (e.g., where, when, why). Các phương pháp nghiên cứu có thể bao gồm việc sử dụng ngữ liệu lớn (corpus linguistics) để phân tích tần suất và cách sử dụng MĐQH trong các văn bản thực tế.

5.2. Dịch Thuật Tự Động Mệnh Đề Quan Hệ Triển vọng và thách thức

Phát triển các công cụ dịch thuật tự động mệnh đề quan hệ là một thách thức lớn nhưng cũng đầy hứa hẹn. Các công cụ này có thể giúp người dịch tiết kiệm thời gian và công sức, đồng thời nâng cao chất lượng bản dịch. Tuy nhiên, việc phát triển các công cụ này đòi hỏi sự kết hợp giữa kiến thức ngôn ngữ học, khoa học máy tính và trí tuệ nhân tạo.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh-đối chiếu (mã số 9 22 20 24) với đề tài "Đối chiếu mệnh đề quan hệ tiếng Anh và các biểu thức tương ứng trong tiếng Việt" do nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Xuân Phương thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Vũ Thị Thanh Hương, bảo vệ tại Học viện Khoa học Xã hội – Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam năm 2023.

Về tính cấp thiết, tác giả xuất phát từ bối cảnh giao lưu quốc tế và sự phát triển của hoạt động đào tạo dịch thuật tại Việt Nam. Trong tiếng Anh, mệnh đề quan hệ (MĐQH) là một cấu trúc ngữ pháp thuần nhất, điển hình và đã định hình ổn định. Ngược lại, trong tiếng Việt không tồn tại tiểu hệ thống MĐQH tương ứng một cách hiển ngôn mà chỉ tồn tại dưới dạng tiềm ẩn hoặc phân tán qua các cấu trúc khác. Thực tế đào tạo biên dịch tại các trường đại học (cụ thể qua khảo sát thực tế tại Trường Đại học Thương mại) cho thấy người học thường gặp khó khăn và lúng túng khi chuyển dịch MĐQH từ tiếng Anh sang tiếng Việt, dẫn đến xu hướng bám sát cấu trúc ngữ pháp nguyên bản và làm mất đi tính tự nhiên của bản dịch tiếng Việt.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định là: ở Việt Nam chưa có công trình nghiên cứu nào miêu tả một cách hệ thống về cấu trúc – ngữ nghĩa của MĐQH tiếng Anh đặt trong mối liên hệ đối chiếu với các biểu thức tiếng Việt trên cả hai phương diện hình thức và nội dung; đồng thời các nghiên cứu dịch thuật trước đây chủ yếu sử dụng ngữ liệu trích từ sách giáo khoa với tính quy phạm cao, quy mô hạn chế hoặc tác phẩm của tác giả phi bản ngữ, chưa phản ánh đầy đủ thực tế diễn đạt tự nhiên của ngôn ngữ văn học.

Mục đích nghiên cứu của luận án là vận dụng kết hợp khung lý thuyết ngữ pháp mô tả và ngữ pháp chức năng hệ thống để mô tả đặc điểm cấu trúc hình thức, ngữ nghĩa của MĐQH tiếng Anh, đồng thời thực hiện nghiên cứu đối chiếu chuyển dịch một chiều giữa MĐQH tiếng Anh và các biểu thức tương ứng trong tiếng Việt nhằm làm rõ mức độ tương đương dịch thuật.

Nhiệm vụ nghiên cứu được văn bản đánh số cụ thể thành 3 nhiệm vụ:

1. Tổng quan tình hình nghiên cứu và xác lập cơ sở lý thuyết cho luận án.
2. Khảo sát những đặc điểm cấu trúc – ngữ nghĩa của MĐQH tiếng Anh trên tư liệu một số tác phẩm văn học Anh – Mỹ thế kỷ 20.
3. Đối chiếu tương đương chuyển dịch các MĐQH tiếng Anh và các biểu thức tương ứng trong bản dịch tiếng Việt của các tác phẩm.

Đối tượng nghiên cứu là MĐQH trong tiếng Anh trích từ ba tác phẩm văn học Anh – Mỹ (ngữ nguồn) và các biểu thức chuyển dịch tương ứng trong bản dịch tiếng Việt (ngữ đích). Phạm vi nghiên cứu giới hạn ở các MĐQH hoàn chỉnh, có sử dụng đại từ quan hệ (ĐTQH) với chức năng làm định tố (bổ nghĩa) cho danh từ trung tâm trong danh ngữ tiếng Anh. Luận án loại trừ các MĐQH rút gọn (vô định), MĐQH danh ngữ và MĐQH có chức năng bổ nghĩa cho toàn bộ mệnh đề/câu đứng trước.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án phân loại và điểm lại tình hình nghiên cứu MĐQH theo hai bình diện: quốc tế và tại Việt Nam, chia thành bốn nhánh nghiên cứu chuyên biệt gồm lý luận, đối chiếu, dịch thuật và ứng dụng.

Trên thế giới:

• Nhánh nghiên cứu lý luận: Các tác giả ngữ pháp tạo sinh như Chomsky (1957) và Kayne (1994) xem MĐQH là thành tố bổ nghĩa cho danh từ trung tâm trong cụm danh từ phức phái sinh qua thao tác di chuyển wh-. Các tác giả ngữ pháp mô tả như Quirk và cộng sự (1985), Jespersen, Biber, Huddleston và Pullum phân định MĐQH thành hậu bổ tố hạn định và không hạn định. Halliday (1960) cùng trường phái ngữ pháp chức năng hệ thống nhìn nhận MĐQH là thành tố hậu bổ ngữ trong cấu trúc kinh nghiệm hoặc mệnh đề bị bao trong tổ hợp mệnh đề. Bên cạnh đó, các nghiên cứu chuyên biệt khảo sát cú pháp MĐQH trong từng ngôn ngữ cụ thể như Kyu-Suk Shin (tiếng Hàn), Roger Levy, Evelina Fedorenko và Edward Gibson (tiếng Nga), Rasekh-Mahand (tiếng Ba Tư), Grosu và Hoshi, Otgonsuren.
• Nhánh nghiên cứu đối chiếu: Comrie (1981, 1989) xem xét loại hình MĐQH trong các ngôn ngữ Âu – Á; Caponigro và Falaus nghiên cứu MĐQH tự do trong tiếng Ý và tiếng Rumani; Herrmann khảo sát phương ngữ tiếng Anh; Keenan và Comrie (1977) thiết lập hệ thống tôn ti tiếp cận MĐQH qua khảo sát 172 ngôn ngữ cùng các công trình của Culy, Downing, Givón, Lehmann, Smits, Vries.
• Nhánh nghiên cứu dịch thuật: Salim (luận án tiến sĩ) nghiên cứu chuyển dịch MĐQH tiếng Anh sang tiếng Ả Rập tại Sudan qua phân tích SPSS; Leenakitti và Pongpairoj khảo sát dịch MĐQH chứa who, which, that từ tiếng Anh sang tiếng Thái dựa trên khung Chesterman, Nida và Saibua; Adam Anshori khảo sát 91 mệnh đề bị bao trong tiểu thuyết của Sidney Sheldon sang tiếng Indonesia với đại từ "yang" (chiếm 89,01%).
• Nhánh nghiên cứu ứng dụng: Fuyun Wu khảo sát xử lý MĐQH tiếng Trung; Willem Mak, Wietske Vonk và Herbert Schriefers nghiên cứu cấu trúc diễn ngôn tác động đến xử lý MĐQH; Kusdianty phân tích lỗi sử dụng ĐTQH của sinh viên (lỗi với "who" chiếm 33%); Yamaguchi và Kawaguchi nghiên cứu quá trình thụ đắc MĐQH ở học sinh tiểu học Nhật Bản; cùng các công trình của Marefat, Ozeki và Shirai, Arseneau.

Tại Việt Nam:

• Nhánh nghiên cứu đối chiếu: Nguyễn Lân Trung (luận án tiến sĩ) đối chiếu mệnh đề phụ tiếng Pháp và tiếng Việt, xác định giải pháp dịch phổ biến là lược bỏ ĐTQH; Phạm Xuân Mai (luận án tiến sĩ) đối chiếu câu phức phụ thuộc định ngữ tiếng Nga và tiếng Việt; Hà Thành Chung (luận án tiến sĩ) nghiên cứu cú phân từ định ngữ, trạng ngữ tiếng Anh và kết cấu tương đương trong tiếng Việt.
• Nhánh nghiên cứu dịch thuật: Đường Công Minh khảo sát ĐTQH tiếng Pháp và hình thức biểu đạt trong tiếng Việt; Đặng Thị Toàn Thư nghiên cứu ĐTQH tiếng Anh và cấu trúc tương đương trong tiếng Việt trên ngữ liệu 4 truyện ngắn Ấn Độ; Nguyễn Thủy Minh công bố bài báo về cách dịch MĐQH tiếng Anh sang tiếng Việt. Các tác giả nêu 6 phương thức dịch phổ biến: lược bỏ ĐTQH, dùng "mà", dùng yếu tố hồi chỉ tiền từ, dùng động ngữ kèm thời thể, biến đổi cấu trúc cú pháp, dùng dấu ngoặc đơn hoặc gạch ngang.
• Nhánh nghiên cứu ứng dụng: Trịnh Đình Lan khảo sát lỗi MĐQH của 40 học sinh lớp 10 trường Yên Định (lỗi với "that" chiếm 77,5%, lỗi nhận diện hạn định/không hạn định chiếm 56%); Nguyễn Thị Hoa khảo sát độ tiếp thu MĐQH của 65 học sinh lớp 11 tại Hà Nội qua 4 dạng cấu trúc (Chủ ngữ - Chủ ngữ, Chủ ngữ - Tân ngữ, Tân ngữ - Chủ ngữ, Tân ngữ - Tân ngữ).

Vị trí của luận án: Luận án khắc phục các hạn chế của các công trình đi trước bằng việc khảo sát trực tiếp nguồn ngữ liệu văn học kinh điển do tác giả bản ngữ sáng tác, tiến hành định lượng tần suất cụ thể của từng mô hình cú pháp và ngữ nghĩa, đồng thời phân tích mức độ tương đương dịch thuật theo cả hai bình diện hình thức và nghĩa biểu hiện.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng khung phân tích kết hợp giữa hai trường phái ngôn ngữ học lớn:

• Ngữ pháp mô tả (Descriptive Grammar): Sử dụng quan điểm của Quirk, Greenbaum, Jespersen, Biber, Huddleston và Pullum để phân tích cấu trúc hình thái cú pháp (vị trí MĐQH với mệnh đề chính và với danh từ trung tâm theo Kuno, Quirk & Greenbaum), chức năng cú pháp của danh từ trung tâm và ĐTQH (theo Herrmann, Keenan & Comrie), và phương tiện liên kết.
• Ngữ pháp chức năng hệ thống (Systemic Functional Grammar): Sử dụng lý thuyết của M.A.K. Halliday để phân tích đặc điểm ngữ nghĩa của MĐQH, bao gồm quan hệ ngữ nghĩa giữa danh từ trung tâm và MĐQH (phân loại hạn định - defining và không hạn định - non-defining), quan hệ ngữ nghĩa liên mệnh đề, và nghĩa biểu hiện (nghĩa quá trình) trong chuyển dịch.

Thành phần khung lý thuyết	Tiêu chí phân tích cụ thể	Cơ sở tác giả tham chiếu
Đặc điểm cấu trúc	Vị trí của MĐQH trong câu	Kuno (1974), Quirk & Greenbaum (1973)
	Chức năng cú pháp của danh từ trung tâm & ĐTQH	Herrmann (2005), Keenan & Comrie (1977)
	Phương tiện liên kết (hệ thống ĐTQH)	Quirk & Greenbaum (1973)
Đặc điểm ngữ nghĩa	Quan hệ với danh từ trung tâm (Hạn định / Không hạn định)	Halliday (1985, 1994)
	Quan hệ ngữ nghĩa liên mệnh đề & Nghĩa biểu hiện	Halliday (1994)
Đối chiếu dịch thuật	Tương đương hình thức & Tương đương nghĩa biểu hiện	Nida (1964), Catford (1965), Halliday

Phương pháp nghiên cứu thực tế bao gồm:

1. Phương pháp miêu tả: Phân tích đặc điểm hình thái, cú pháp, phương tiện liên kết và đặc điểm ngữ nghĩa của 542 MĐQH tiếng Anh.
2. Phương pháp đối chiếu dịch thuật: Đối chiếu một chiều từ tiếng Anh (ngữ nguồn) sang tiếng Việt (ngữ đích) trên 542 cặp ngữ liệu để xác định các kiểu tương đương hình thức và tương đương nghĩa biểu hiện.
3. Thủ pháp thống kê, phân loại: Định lượng số lượng, tỷ lệ phần trăm các mô hình cấu trúc, vị trí, chức năng cú pháp, kiểu tương đương và mức độ tương đương dịch thuật.

Nguồn ngữ liệu nghiên cứu gồm 542 cấu trúc chứa MĐQH tiếng Anh và 542 biểu thức dịch tiếng Việt tương ứng trích xuất từ 3 tiểu thuyết kinh điển thế kỷ 20:

1. To Kill a Mockingbird (Giết con chim nhại, 1960) của Harper Lee; bản dịch tiếng Việt của Huỳnh Kim Anh – Phạm Viêm Phương, Nhà xuất bản Văn học.
2. The Great Gatsby (Gatsby vĩ đại, 1925) của F. Scott Fitzgerald; bản dịch tiếng Việt của Hoàng Cường, Nhà xuất bản Văn học (tái bản năm 2020).
3. To the Lighthouse (Đến ngọn hải đăng, 1927) của Virginia Woolf; bản dịch tiếng Việt của Nguyễn Vân Hà, Nhà xuất bản Văn học (năm 2016).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và các vấn đề lý thuyết liên quan đến đề tài

Chương 1 thiết lập nền tảng lý luận cho toàn bộ luận án qua các nội dung chính:

• Hệ thống hóa các hướng tiếp cận MĐQH trên thế giới (ngữ pháp tạo sinh, ngữ pháp mô tả, ngữ pháp chức năng hệ thống, nghiên cứu đối chiếu loại hình, dịch thuật học, thụ đắc ngôn ngữ) và tại Việt Nam.
• Xác lập khái niệm và tiêu chí nhận diện MĐQH tiếng Anh: MĐQH là mệnh đề phụ làm thành phần hậu bổ tố đứng sau danh từ trung tâm trong cụm danh từ; có hình thức là một mệnh đề hoàn chỉnh (gồm chủ ngữ và động từ hữu định) và có sử dụng ĐTQH.
• Phân biệt MĐQH với các cấu trúc dễ gây nhầm lẫn: mệnh đề nghi vấn wh- và mệnh đề that- bổ ngữ danh từ (dựa trên tiêu chí chức năng ngữ pháp và sự hiện diện của khoảng trống đồng sở chỉ bên trong mệnh đề).
• Phân loại hệ thống ĐTQH tiếng Anh theo tính hạn định, giống của tiền ngữ (người/vật) và chức năng cú pháp (chủ ngữ, tân ngữ, sở hữu).
• Xây dựng khung phân tích cấu trúc – ngữ nghĩa kết hợp mô hình phân tích vị trí, chức năng của Quirk, Kuno, Herrmann với mô hình ngữ nghĩa chức năng của Halliday.

Chương 2: Đặc điểm cấu trúc – ngữ nghĩa của Mệnh đề quan hệ trong tiếng Anh

Chương 2 tập trung khảo sát định tính và định lượng 542 MĐQH tiếng Anh thu thập từ ngữ liệu:

• Đặc điểm hình thái cú pháp và vị trí: Khảo sát vị trí của MĐQH trong mệnh đề chính (đầu, giữa, cuối câu) và vị trí tiếp liền với danh từ trung tâm (Bảng 2.1, Bảng 2.2).
• Đặc điểm chức năng cú pháp: Thống kê chức năng cú pháp của danh từ trung tâm trong câu chính (chủ ngữ, tân ngữ trực tiếp, bổ ngữ, tân ngữ của giới từ) và chức năng cú pháp của ĐTQH trong MĐQH (ĐTQH làm chủ ngữ, tân ngữ trực tiếp, tân ngữ gián tiếp, bổ ngữ giới từ, sở hữu) qua Bảng 2.3, 2.4, 2.5, 2.6, 2.7.
• Phương tiện liên kết: Phân loại các ĐTQH (who, whom, which, that, whose, where, when, why, zero) theo tần suất xuất hiện và vai trò liên kết (Bảng 2.8).
• Đặc điểm ngữ nghĩa: Phân loại và khảo sát MĐQH theo tính chất hạn định (defining) và không hạn định (non-defining), quan hệ ngữ nghĩa giữa danh từ trung tâm và MĐQH, quan hệ ngữ nghĩa liên mệnh đề (mở rộng, chi tiết hóa) theo quan điểm của Halliday (Bảng 2.9, Bảng 2.10).

Chương 3: Đối chiếu chuyển dịch Mệnh đề quan hệ tiếng Anh sang tiếng Việt

Chương 3 thực hiện đối chiếu chuyển dịch trên 542 cặp biểu thức Anh – Việt:

• Cơ sở phân tích tương đương: Luận án phân tích tương đương dịch thuật theo hai trục: tương đương hình thức (cấu trúc cú pháp) và tương đương nghĩa biểu hiện (loại quá trình vị từ theo ngữ pháp chức năng).
• Các mô hình cấu trúc tiếng Việt được sử dụng để chuyển dịch MĐQH tiếng Anh (Bảng 3.2 - Bảng 3.9):
  • Chuyển dịch bằng cấu trúc có "mà" (giữ chức năng liên kết/quan hệ từ).
  • Chuyển dịch bằng cấu trúc động ngữ (lược bỏ ĐTQH, biến MĐQH thành ngữ động từ đứng sau danh từ).
  • Chuyển dịch bằng cấu trúc Danh từ + Động ngữ hoặc Danh từ + Tính ngữ.
  • Chuyển dịch bằng cấu trúc Danh từ + Mệnh đề (cụm chủ - vị làm định ngữ trực tiếp).
  • Chuyển dịch thành mệnh đề độc lập tiếng Việt (tách câu hoặc ghép đẳng lập).
• Thống kê tương đương nghĩa biểu hiện: Khảo sát sự tương thích về loại quá trình ngữ nghĩa (vật chất, tinh thần, quan hệ, hành vi, ngôn ngữ, tồn tại) giữa câu gốc tiếng Anh và bản dịch tiếng Việt (Bảng 3.10, Bảng 3.14).
• Đánh giá mức độ tương đương dịch thuật: Phân loại và thống kê mức độ tương đương chuyển dịch MĐQH sang tiếng Việt (mức độ cao, mức độ trung bình, không tương đương) trên cả phương diện hình thức và nội dung nghĩa biểu hiện (Bảng 3.11, 3.12, 3.13).

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

1. Hệ thống hóa và làm rõ cơ sở lý thuyết về MĐQH bằng cách kết hợp khung ngữ pháp mô tả và ngữ pháp chức năng hệ thống, tạo ra mô hình phân tích cấu trúc – ngữ nghĩa hoàn chỉnh cho MĐQH tiếng Anh.
2. Xác lập các tiêu chí nhận diện hình thức, chức năng và ngữ nghĩa của MĐQH hạn định làm định tố cho danh từ trung tâm, phân định ranh giới giữa MĐQH với các loại mệnh đề phụ khác như mệnh đề nghi vấn wh- và mệnh đề bổ ngữ danh từ.
3. Cung cấp luận cứ lý thuyết về sự chuyển dịch liên ngôn ngữ giữa một ngôn ngữ có hệ thống MĐQH điển hình (tiếng Anh) sang một ngôn ngữ không có tiểu hệ thống MĐQH chuyên biệt (tiếng Việt).

Đóng góp về mặt thực tiễn

1. Thiết lập bảng đối chiếu toàn diện giữa các mô hình MĐQH tiếng Anh và các cấu trúc biểu đạt tương ứng trong tiếng Việt, lượng hóa tần suất xuất hiện thực tế của từng mô hình dịch thuật.
2. Làm rõ mức độ tương đương dịch thuật theo hai tiêu chí độc lập: hình thức cấu trúc và nghĩa biểu hiện (nghĩa quá trình), chỉ ra các trường hợp tương đương cao cũng như các trường hợp có sự biến đổi cấu trúc cú pháp để đảm bảo tính tự nhiên của tiếng Việt.

Đề xuất và giải pháp ứng dụng

• Trong đào tạo và thực hành dịch thuật: Đề xuất các phương thức chuyển dịch cụ thể cho từng loại MĐQH (hạn định và không hạn định) dựa trên ngữ cảnh; tránh dịch rập khuôn cơ học theo từng từ hoặc lạm dụng từ "mà", linh hoạt sử dụng cấu trúc động ngữ, cụm danh từ hoặc tách thành mệnh đề độc lập nhằm đảm bảo sự mạch lạc và tự nhiên của tiếng Việt đích.
• Trong giảng dạy ngoại ngữ: Giúp người học tiếng Anh nhận diện sâu bản chất cú pháp, chức năng và ngữ nghĩa của ĐTQH và MĐQH, từ đó khắc phục các lỗi thụ đắc phổ biến như dùng sai "that/which", lỗi xác định vị trí MĐQH hoặc nhầm lẫn giữa MĐQH hạn định và không hạn định.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, luận án tự giới hạn phạm vi nghiên cứu ở các điểm sau:

• Chỉ khảo sát loại MĐQH hoàn chỉnh có sử dụng ĐTQH làm định tố cho danh từ trung tâm, chưa khảo sát các dạng MĐQH rút gọn (phân từ -ing, -ed, to-infinitive), MĐQH danh ngữ và MĐQH bổ nghĩa cho toàn bộ mệnh đề/câu đứng trước.
• Ngữ liệu nghiên cứu chỉ giới hạn trong phạm vi 3 tác phẩm văn học Anh – Mỹ thế kỷ 20 và các bản dịch tiếng Việt tương ứng, chưa mở rộng sang các phong cách văn bản khác như văn bản khoa học, chính luận, hành chính hay báo chí.
• Luận án thực hiện nghiên cứu đối chiếu một chiều (từ tiếng Anh sang tiếng Việt), chưa triển khai theo chiều ngược lại (từ tiếng Việt sang tiếng Anh).

Các hướng nghiên cứu tiếp được gợi mở:

• Mở rộng khảo sát đối chiếu đối với các dạng MĐQH rút gọn và MĐQH mở rộng bổ nghĩa cho mệnh đề.
• Khảo sát đối chiếu MĐQH và các biểu thức tương đương trên các khối liệu văn bản đa phong cách (báo chí, tài liệu kỹ thuật, kinh tế, thương mại).
• Nghiên cứu đối chiếu hai chiều (Anh – Việt và Việt – Anh) để xây dựng hệ thống chuyển dịch tự động hoặc hỗ trợ biên dịch đa năng.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo cho các đối tượng và mục đích sau:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Ngôn ngữ học và Ngôn ngữ học so sánh-đối chiếu: Tham khảo khung phân tích kết hợp giữa ngữ pháp mô tả và ngữ pháp chức năng hệ thống; phương pháp xử lý khối liệu song ngữ Anh – Việt.
• Giảng viên và sinh viên ngành Ngôn ngữ Anh, Sư phạm tiếng Anh: Sử dụng Chương 2 làm tài liệu giảng dạy chuyên sâu về cú pháp và ngữ nghĩa học MĐQH tiếng Anh; sử dụng phần phân tích lỗi để thiết kế bài tập ngữ pháp thực hành.
• Người làm công tác biên – phiên dịch và giảng viên bộ môn Dịch thuật: Tham khảo Chương 3 để nắm bắt các mô hình chuyển dịch MĐQH sang tiếng Việt, từ đó lựa chọn phương án dịch tối ưu, khắc phục tình trạng phụ thuộc cấu trúc ngữ nguồn.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án lựa chọn khảo sát MĐQH tiếng Anh trên nguồn ngữ liệu nào và quy mô là bao nhiêu?
Luận án khảo sát 542 cấu trúc MĐQH tiếng Anh và 542 biểu thức chuyển dịch tương ứng trong tiếng Việt, được trích xuất từ 3 tiểu thuyết kinh điển thế kỷ 20 của Anh và Mỹ: To Kill a Mockingbird (Harper Lee), The Great Gatsby (F. Scott Fitzgerald), và To the Lighthouse (Virginia Woolf), cùng các bản dịch tiếng Việt tương ứng của các dịch giả Huỳnh Kim Anh – Phạm Viêm Phương, Hoàng Cường, và Nguyễn Vân Hà.

2. Những loại MĐQH nào bị loại trừ khỏi phạm vi nghiên cứu của luận án?
Luận án loại trừ MĐQH rút gọn (chứa động từ vô định -ing, -ed), MĐQH danh ngữ (nominal relative clause), và MĐQH bổ nghĩa cho toàn bộ mệnh đề/câu đứng trước (sentential relative clause có chứa ĐTQH "which"). Luận án chỉ tập trung vào MĐQH hoàn chỉnh có ĐTQH làm định tố cho danh từ trung tâm trong cụm danh từ.

3. Khung lý thuyết phân tích của luận án được xây dựng trên sự kết hợp của những trường phái nào?
Khung lý thuyết kết hợp quan điểm của Ngữ pháp mô tả (Quirk, Jespersen, Biber, Huddleston & Pullum, Kuno, Herrmann) để mô tả cấu trúc hình thái, chức năng cú pháp, vị trí và phương tiện liên kết; cùng Ngữ pháp chức năng hệ thống của M.A.K. Halliday để phân tích tính hạn định/không hạn định, quan hệ ngữ nghĩa liên mệnh đề và nghĩa biểu hiện (nghĩa quá trình).

4. Luận án chỉ ra những cấu trúc tiếng Việt tiêu biểu nào được dùng để chuyển dịch MĐQH tiếng Anh?
Các cấu trúc tiếng Việt được tổng kết bao gồm: cấu trúc sử dụng quan hệ từ "mà", cấu trúc động ngữ (lược bỏ ĐTQH), cấu trúc Danh từ + Động ngữ, cấu trúc Danh từ + Mệnh đề (cụm chủ - vị làm định tố), và chuyển dịch thành mệnh đề độc lập (tách câu hoặc ghép câu).

5. Luận án đánh giá tương đương dịch thuật MĐQH dựa trên những bình diện nào?
Tương đương dịch thuật được đánh giá dựa trên hai bình diện độc lập: tương đương về mặt hình thức (cấu trúc cú pháp giữa MĐQH tiếng Anh và cấu trúc tiếng Việt) và tương đương về nghĩa biểu hiện (sự tương ứng về loại quá trình vị từ theo ngữ pháp chức năng hệ thống của Halliday).

Kết luận

Luận án "Đối chiếu mệnh đề quan hệ tiếng Anh và các biểu thức tương ứng trong tiếng Việt" của NCS. Nguyễn Thị Xuân Phương là công trình nghiên cứu hệ thống về MĐQH tiếng Anh trên cả hai bình diện cấu trúc hình thức và ngữ nghĩa chức năng trong đối chiếu với tiếng Việt. Thông qua khảo sát thực nghiệm 542 cặp ngữ liệu từ ba tác phẩm văn học Anh – Mỹ kinh điển thế kỷ 20 và bản dịch tiếng Việt, luận án đã xác lập các mô hình chuyển dịch và đo lường mức độ tương đương dịch thuật theo hình thức và nghĩa biểu hiện. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho lý luận ngôn ngữ học đối chiếu Anh – Việt, đồng thời mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho công tác giảng dạy ngữ pháp và đào tạo biên dịch.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CÁC VẤN ĐỀ LÝ THUYẾT LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI Trong chương này, luận án trình bày tổng quan tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến MĐQH và trình bày các quan điểm lý thuyết có liên quan, qua đó hình thành khung lý thuyết cho nghiên cứu của luận án. Các nội dung lý thuyết bao gồm những lý luận chung về mệnh đề phụ và MĐQH, lý luận về đối chiếu ngôn ngữ và tương đương trong dịch thuật. Tổng quan tình hình nghiên cứu MĐQH là một mệnh đề phụ được kết nối với mệnh đề chính nhờ ĐTQH. ĐTQH trong tiếng Anh được sử dụng với chức năng thay thế cho các danh từ chỉ người, động vật, sự vật, sự việc cũng như làm phương tiện liên kết các mệnh đề trong câu phức.

MĐQH còn được gọi là mệnh đề tính ngữ (adjectival clause) vì nó là một mệnh đề phụ được dùng để bổ nghĩa hoặc giải thích thêm cho thành phần đứng trước nó (tiền ngữ - antecedent). MĐQH là một hiện tượng ngữ pháp phổ biến trong nhiều ngôn ngữ khác nhau của các quốc gia, do vậy đó là một vấn đề nghiên cứu thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu và học giả cả trên thế giới và tại Việt Nam. Các tác giả đã đi sâu nghiên cứu và có nhiều quan niệm khác nhau về vấn đề này. Tình hình nghiên cứu về mệnh đề quan hệ trên thế giới Tiếp cận MĐQH từ góc độ ngôn ngữ học, các công trình được phân chia thành một số nhánh nghiên cứu, cụ thể là nhánh nghiên cứu có tính lý luận, nghiên cứu đối chiếu, nghiên cứu dịch thuật và nghiên cứu ứng dụng.

Các nghiên cứu có tính lý luận Trong quá trình nghiên cứu về các hiện tượng ngữ pháp, các nhà ngôn ngữ học đã xem xét MĐQH tiếng Anh dưới nhiều góc độ khác nhau và theo các trường phái khác nhau. 9 Các nhà nghiên cứu thuộc trường phái ngữ pháp tạo sinh, với đại diện là Chomsky, đã đặt nền móng đầu tiên về triết lý và phương pháp cho việc tìm hiểu về cấu trúc cú pháp của ngôn ngữ từ năm 1957 cùng ấn phẩm “Syntactic Structure” (Cấu trúc cú pháp) [28]. Các nhà ngữ pháp tạo sinh nhận định MĐQH là một thành tố của cụm danh từ phức và bổ nghĩa cho danh từ trung tâm trong cụm danh từ đó. Quirk và cộng sự đưa ra định nghĩa về tính hạn định và không hạn định, sau đó, họ đã quyết định xếp MĐQH vào nhóm hậu bổ tố của cụm danh từ phức.

[86] Đồng thời, các nhà ngữ pháp mô tả cũng định nghĩa quan hệ đẳng lập và phục thuộc nhằm tìm hiểu mối quan hệ giữa các mệnh đề trong một câu phức. Trường phái ngữ pháp chức năng hệ thống, kết hợp mô tả cấu trúc ngữ pháp của ngôn ngữ với chức năng của nó trong ngữ cảnh, do M. Halliday khởi xướng từ những năm 1960 và được ứng dụng phổ biến trong nghiên cứu ngôn ngữ học nói chung và ngữ pháp nói riêng. Theo quan điểm của ngữ pháp chức năng hệ thống, MĐQH có thể giữ chức năng hậu bổ tố trong cấu trúc kinh nghiệm của cụm danh ngữ hoặc cấu trúc ngữ nghĩa của cụm; đồng thời MĐQH cũng là mệnh đề phụ thuộc chi tiết hóa trong cấu trúc tổ hợp mệnh đề trong mối quan hệ phụ thuộc lẫn nhau cũng như quan hệ logic-ngữ nghĩa.

10 Bên cạnh các nghiên cứu mang tính nền tảng về ngữ pháp tiếng Anh, nhánh nghiên cứu lý luận cũng tập trung vào tìm hiểu đặc điểm cú pháp của MĐQH trong các ngôn ngữ khác nhau. Ví dụ như luận án tiến sỹ của tác giả Kyu-Suk Shin “Characteristics of the Relative Clause in Korean and the Problems Second Language Learners Experience in Acquiring the Relative Clause” (Đặc điểm MĐQH trong tiếng Hàn và các vấn đề người học ngoại ngữ hai gặp phải khi thụ đắc MĐQH) [90]. Trong công trình này, tác giả tập trung mô tả các đặc điểm đặc trưng hình thái-chức năng của MĐQH trong tiếng Hàn bao gồm trật tự các thành tố trong cụm động từ thể hiện mối liên hệ giữa các âm vị ngữ pháp trong chuỗi thời gian và trải nghiệm theo các quy tắc ngữ pháp chặt chẽ. Nghiên cứu đồng thời kết hợp nhánh nghiên cứu liên quan tới việc thụ đắc MĐQH của người học ngoại ngữ với một số đề xuất nâng cao hiệu quả hoạt động giảng dạy ngữ pháp tiếng Hàn.

Trong công trình “The syntactic complexity of Russian relative clauses” (Độ phức tạp cú pháp của MĐQH tiếng Nga), nhóm tác giả Roger Levy, Evelina Fedorenko và Edward Gibson [67] tiến hành bốn thí nghiệm đọc trực tuyến để kiểm tra khả năng hiểu MĐQH tiếng Nga nhằm làm rõ những dự đoán dựa trên lý thuyết kỳ vọng và lý thuyết ghi nhớ. Kết quả nghiên cứu khẳng định những dự đoán quan trọng của lý thuyết kỳ vọng về số lần đọc các động từ của MĐQH và những dự đoán căn bản của lý thuyết ghi nhớ về khó khăn trong xử lý các tân ngữ cụm danh từ đầu MĐQH. Từ đó, nghiên cứu đặt ra yêu cầu phải tổng hợp kiến thức về các lý thuyết dựa trên kỳ vọng và lý thuyết dựa trên ghi nhớ để xây dựng một lý thuyết hoàn chỉnh về độ phức tạp cú pháp của MĐQH tiếng Nga. Một số tác giả khác cũng thực hiện các nghiên cứu về đặc điểm của MĐQH trong các ngôn ngữ ít phổ biến hơn như tiếng Ba Tư, tiếng Idoma, v .v, có thể kể đến như Rasekh-Mahand [87], Grosu và Hoshi [40], cũng như Otgonsuren [82].

Các nghiên cứu đối chiếu Nhánh nghiên cứu đối chiếu MĐQH trong các ngôn ngữ khác nhau cũng là một trong những lĩnh vực nghiên cứu thu hút sự quan tâm của nhiều học giả với những công trình tiêu biểu như “Rethinking the typology of relative clauses” của Comrie [31], trong đó tác giả đối chiếu cú pháp của MĐQH trong rất nhiều ngôn ngữ Âu – Á như tiếng Nga, tiếng Đức, tiếng Pháp, tiếng Nhật, tiếng Thổ Nhĩ Kỳ, v.; “Free Choice Free Relative Clauses in Italian and Romanian” (MĐQH tự do trong tiếng Ý và tiếng Rumani) của các tác giả Ivano Caponigro và Anamaria Falaus [25] tiến hành phân tích sâu đặc điểm cú pháp – âm vị của MĐQH trong tiếng Ý và tiếng Rumani, từ đó tìm ra điểm tương đồng và khác biệt trong cú pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng của MĐQH trong hai ngôn ngữ đó trong đối chiếu với tiếng Anh. Đặc biệt, còn nghiên cứu của tác giả Herrmann [43], [44] nghiên cứu đối chiếu MĐQH trong phương ngữ Anh tại các khu vực khác nhau trong quần đảo Anh. Rộng hơn, các nhà ngôn ngữ học đã thực hiện nhiều nghiên cứu hình thái học về các phương thức quan hệ trong 172 ngôn ngữ, gồm các tác giả Comrie [30], Culy [33], Downing [35], Givón [37], Keenan [53], Keenan & Comrie [54], Lehmann [64], Smits [93], và Vries [99]. Qua việc đối chiếu hình thái MĐQH trong các ngôn ngữ khác nhau trên thế giới, các tác giả đã đưa ra tổng kết về đặc điểm hình thái phổ thông mà hầu như tất cả các ngôn ngữ trên thế giới đều có, trong đó có MĐQH.

Các nghiên cứu về dịch thuật Trên thế giới, có nhiều tác giả đã đi sâu nghiên cứu đối chiếu chuyển dịch MĐQH tiếng Anh sang các ngôn ngữ bản địa. Một số tác giả cũng đã thực hiện khảo sát MĐQH trong một số văn bản, tài liệu và đề xuất một số phương thức dịch. Có thể kể ra nghiên cứu điển hình như luận án tiến sỹ của Al-Goot Abdalla Al Awad Salim “Problems of Translating English Relative Clauses into Arabic Among EFL Sudanese Universities” (Những vấn đề trong 12 chuyển dịch MĐQH tiếng Anh sang tiếng Ả rập ở các trường đại học tại Sudan) [88]. Tác giả đã thực hiện phân tích đối chiếu chuyển dịch MĐQH như là một thành tố của hai ngôn ngữ được nghiên cứu.

Nghiên cứu sử dụng một bài kiểm tra với các câu được thiết kế cụ thể chứa năm loại MĐQH tiếng Anh và tiếng Ả rập bao gồm ba loại MĐQH tiếng Anh và hai loại MĐQH tiếng Ả rập. Tác giả sử dụng phần mềm SPSS để phân tích dữ liệu và đo lường sự khác biệt giữa các sinh viên về trình độ học vấn, giới tính và hướng chuyển dịch. Kết quả cho thấy loại MĐQH khó nhất đối với các sinh viên là MĐQH không hạn định tiếng Ả rập. Dựa trên các kết quả nghiên cứu, tác giả đưa ra một số đề xuất cho việc dạy và học tiếng Anh và tiếng Ả rập.

Nghiên cứu của Leenakitti và Pongpairoj “A Study of Translation of Relative Clauses from English into Thai” (Nghiên cứu dịch thuật MĐQH từ tiếng Anh sang tiếng Thái) [63] tìm hiểu các phương thức được sử dụng để dịch MĐQH tiếng Anh với các ĐTQH ‘who’, ‘which’ và ‘that’ sang tiếng Thái. Nghiên cứu sử dụng ngữ liệu gồm 348 cặp câu từ hai cuốn tiểu thuyết tiếng Anh và bản dịch tiếng Thái. Tác giả đặt giả thuyết các phương thức dịch được sử dụng có thể chia thành hai nhóm: dịch nghĩa đen với ĐTQH và dịch có điều chỉnh. Để phân tích ngữ liệu, nghiên cứu sử dụng mô hình xây dựng dựa trên các phương thức dịch của Chesterman (1997), bổ sung thêm các thủ pháp dịch có điều chỉnh của Nida (1964) và Saibua (2007).

Kết quả nghiên cứu chứng minh hai phương thức dịch chính được sử dụng để dịch MĐQH tiếng Anh sang tiếng Thái là dịch nghĩa đen và dịch có điều chỉnh, trong đó dịch nghĩa đen thể hiện các cấu trúc ngữ dụng song song giữa MĐQH tiếng Anh và tiếng Thái, còn dịch có điều chỉnh nhấn mạnh sự khác biệt giữa hai ngôn ngữ. Adam Anshori với “An Analysis of Embedded Clauses in Sidney Sheldon's NOTHING LASTS FOREVER and Their Translation in Indonesian” (Phân tích mệnh đề bị bao trong “Không có gì mãi mãi” của Sidney Sheldon và bản dịch tiếng Indonesia) [20] nghiên cứu dịch thuật các mệnh đề bị bao với các 13 ĐTQH ‘who’, ‘that’ và ‘which’ sang tiếng Bahasa Indonesia. Mẫu nghiên cứu gồm 91 ĐTQH được thu thập từ một cuốn tiểu thuyết. Kết quả cho thấy bản dịch các mệnh đề bị bao tiếng Anh với ĐTQH có thể được phân loại thành ba nhóm: 1) được dịch sang ĐTQH ‘yang’ trong tiếng Indonesia, 2) được dịch sang ĐTQH khác và 3) không được dịch (không tương đương).

Phương thức dịch phổ biến nhất với tỷ lệ 89.01% là dịch sang mệnh đề bị bao trong tiếng Indonesia với ĐTQH ‘yang’. Các nghiên cứu ứng dụng Xử lý và hiểu nghĩa MĐQH cũng là một hướng nghiên cứu phổ biến với công trình như luận án tiến sỹ “Factors Affecting Relative Clause Processing in Mandarin” [102] (Các yếu tố ảnh hưởng tới xử lý MĐQH trong tiếng Trung) của tác giả Fuyun Wu.