Đối Chiếu Mệnh Đề Quan Hệ Tiếng Anh và Các Biểu Thức Tương Ứng Trong Tiếng Việt

Khám phá sự tương đồng giữa mệnh đề quan hệ tiếng Anh và các biểu thức tương ứng trong tiếng Việt, giúp nâng cao kỹ năng ngôn ngữ hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Thị Xuân Phương
• Người hướng dẫn: PGS. Vũ Thị Thanh Hương
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh-đối chiếu
• Đề tài: Đối Chiếu Mệnh Đề Quan Hệ Tiếng Anh Và Các Biểu Thức Tương Ứng Trong Tiếng Việt
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CÁC VẤN ĐỀ LÝ THUYẾT LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Tình hình nghiên cứu về MĐQH trên thế giới
• 1.3. Tình hình nghiên cứu về MĐQH ở Việt Nam
• 1.4. Các vấn đề lý thuyết về MĐQH
• 1.5. Các vấn đề lý thuyết về ngôn ngữ học đối chiếu
• 1.6. Các vấn đề lý thuyết về dịch thuật
• 1.7. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM CẤU TRÚC – NGỮ NGHĨA CỦA MỆNH ĐỀ QUAN HỆ TRONG TIẾNG ANH
• 2.1. Đặc điểm cấu trúc của MĐQH trong tiếng Anh
• 2.2. Đặc điểm hình thái cú pháp
• 2.3. Đặc điểm chức năng cú pháp
• 2.4. Phương tiện liên kết
• 2.5. Đặc điểm ngữ nghĩa
• 2.6. Quan hệ ngữ nghĩa giữa danh từ trung tâm và MĐQH
• 2.7. Quan hệ ngữ nghĩa liên mệnh đề
• 2.8. Tiểu kết Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỐI CHIẾU CHUYỂN DỊCH MỆNH ĐỀ QUAN HỆ TIẾNG ANH SANG TIẾNG VIỆT
• 3.1. Các quan hệ tương đương chuyển dịch MĐQH tiếng Anh sang tiếng Việt
• 3.2. Cơ sở phân tích tương đương dịch thuật MĐQH tiếng Anh sang tiếng Việt
• 3.3. Tương đương về hình thức
• 3.4. Tương đương về nghĩa biểu hiện
• 3.5. Các kiểu tương đương của MĐQH tiếng Anh và biểu thức tiếng Việt
• 3.6. Phân loại mức độ tương đương chuyển dịch MĐQH tiếng Anh sang tiếng Việt
• 3.7. Mức độ tương đương chuyển dịch MĐQH tiếng Anh sang tiếng Việt
• 3.8. Tiểu kết Chương 3
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Mệnh Đề Quan Hệ Tiếng Anh Nghiên Cứu Dịch

Nghiên cứu về mệnh đề quan hệ tiếng Anh (MĐQH) và sự tương ứng của nó trong tiếng Việt ngày càng trở nên quan trọng trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Việc học ngoại ngữ, đặc biệt là tiếng Anh, đã trở thành nhu cầu thiết yếu, mở ra nhiều cơ hội nghề nghiệp, nhất là trong lĩnh vực dịch thuật. Tuy nhiên, sự khác biệt giữa cấu trúc ngôn ngữ của tiếng Anh và tiếng Việt, đặc biệt là trong việc sử dụng MĐQH, gây ra không ít khó khăn cho người học và người dịch. Nhiều sinh viên gặp lúng túng khi dịch MĐQH từ tiếng Anh sang tiếng Việt, đòi hỏi một nghiên cứu sâu rộng và có hệ thống để giải quyết vấn đề này. Luận án của Nguyễn Thị Xuân Phương đã đóng góp vào việc đối chiếu MĐQH tiếng Anh và các biểu thức tương ứng trong tiếng Việt, từ đó làm rõ các vấn đề lý thuyết và thực tiễn liên quan đến dịch thuật MĐQH.

1.1. Mệnh Đề Quan Hệ Trong Tiếng Việt Thực trạng nghiên cứu

Mặc dù mệnh đề quan hệ đã được nghiên cứu rộng rãi trong ngữ pháp tiếng Anh, nhưng ở Việt Nam, các công trình nghiên cứu hệ thống về cấu trúc – ngữ nghĩa của MĐQH tiếng Anh, cũng như sự liên hệ với các biểu thức tiếng Việt còn hạn chế. Nhiều công trình nghiên cứu chỉ tập trung vào giảng dạy ngữ pháp tiếng Anh mà chưa xem xét kỹ lưỡng các vấn đề dịch thuật và đối chiếu ngôn ngữ. Do đó, việc nghiên cứu để so sánh mệnh đề quan hệ tiếng Anh và tiếng Việt là hết sức cần thiết. Cần có những nghiên cứu chuyên sâu hơn, tập trung vào việc phân tích và đối chiếu các cấu trúc tương đương trong tiếng Việt để hỗ trợ người học và người dịch.

1.2. Dịch Thuật Mệnh Đề Quan Hệ Anh Việt Khó khăn gặp phải

Trong quá trình dịch thuật, sinh viên thường gặp khó khăn trong việc chuyển đổi mệnh đề quan hệ tiếng Anh sang tiếng Việt một cách tự nhiên và chính xác. Do tiếng Việt không có cấu trúc tương đương trực tiếp với MĐQH, người dịch thường phải tìm các biểu thức thay thế khác như cụm danh từ, mệnh đề độc lập hoặc các cấu trúc sử dụng từ “mà”. Điều này đòi hỏi người dịch phải có kiến thức sâu rộng về cả hai ngôn ngữ và khả năng linh hoạt trong việc lựa chọn các phương án dịch phù hợp. Luận án của Nguyễn Thị Xuân Phương đã chỉ ra rằng, sự phụ thuộc vào văn bản gốc là một trong những nguyên nhân khiến sinh viên gặp khó khăn.

II. Cấu Trúc Mệnh Đề Quan Hệ Tiếng Anh Đặc Điểm Cần Nắm Vững

Mệnh đề quan hệ tiếng Anh đóng vai trò quan trọng trong việc bổ nghĩa cho danh từ, giúp câu văn trở nên chi tiết và rõ ràng hơn. Việc hiểu rõ cấu trúc của MĐQH là yếu tố then chốt để dịch chính xác và hiệu quả sang tiếng Việt. Các thành phần chính của MĐQH bao gồm đại từ quan hệ (who, which, that, whom, whose) hoặc trạng từ quan hệ (where, when, why), chủ ngữ, vị ngữ và các thành phần phụ khác. Các loại MĐQH khác nhau, như mệnh đề xác định và không xác định, cũng có những quy tắc riêng về vị trí và dấu câu. Một nghiên cứu kỹ lưỡng về cấu trúc MĐQH sẽ giúp người học và người dịch nắm bắt được bản chất của nó và áp dụng một cách linh hoạt.

2.1. Đại Từ Quan Hệ Phân loại và cách sử dụng hiệu quả

Đại từ quan hệ là thành phần quan trọng nhất trong mệnh đề quan hệ, đóng vai trò liên kết mệnh đề phụ với danh từ được bổ nghĩa. Các đại từ quan hệ phổ biến bao gồm who (dùng cho người), which (dùng cho vật), that (dùng cho cả người và vật), whom (dùng cho người với vai trò tân ngữ) và whose (chỉ sự sở hữu). Việc lựa chọn đúng đại từ quan hệ phụ thuộc vào chức năng ngữ pháp và ý nghĩa của danh từ được bổ nghĩa trong câu. Nắm vững cách sử dụng các đại từ này sẽ giúp người học tránh được những lỗi sai cơ bản và diễn đạt ý chính xác hơn.

2.2. Mệnh Đề Quan Hệ Xác Định và Không Xác Định Phân biệt

Có hai loại mệnh đề quan hệ chính: mệnh đề quan hệ xác định (defining relative clause) và mệnh đề quan hệ không xác định (non-defining relative clause). Mệnh đề xác định cung cấp thông tin cần thiết để xác định danh từ được bổ nghĩa và không được ngăn cách với mệnh đề chính bằng dấu phẩy. Ngược lại, mệnh đề không xác định cung cấp thông tin bổ sung, không bắt buộc và được ngăn cách bằng dấu phẩy. Việc phân biệt rõ ràng hai loại mệnh đề này là rất quan trọng vì nó ảnh hưởng đến ý nghĩa và cách dịch của câu.

2.3. Rút Gọn Mệnh Đề Quan Hệ Phương pháp và lưu ý

Trong một số trường hợp, mệnh đề quan hệ có thể được rút gọn để câu văn trở nên ngắn gọn và súc tích hơn. Các phương pháp rút gọn mệnh đề quan hệ bao gồm: lược bỏ đại từ quan hệ và động từ to be, sử dụng phân từ hiện tại (V-ing) hoặc phân từ quá khứ (V3/ed). Tuy nhiên, việc rút gọn mệnh đề quan hệ cần tuân thủ một số quy tắc nhất định để đảm bảo tính chính xác và rõ ràng của câu. Cần lưu ý đến ngữ cảnh và ý nghĩa của câu khi quyết định rút gọn mệnh đề quan hệ.

III. Đối Chiếu Mệnh Đề Quan Hệ Anh Việt Tương Đồng Khác Biệt

Việc so sánh mệnh đề quan hệ tiếng Anh và tiếng Việt là một bước quan trọng để hiểu rõ những khó khăn mà người học và người dịch gặp phải. Trong khi tiếng Anh sử dụng MĐQH như một cấu trúc ngữ pháp chính thống, tiếng Việt lại không có cấu trúc tương đương hoàn toàn. Điều này dẫn đến việc người dịch phải sử dụng nhiều phương pháp khác nhau để chuyển tải ý nghĩa của MĐQH một cách chính xác và tự nhiên. Các phương pháp này có thể bao gồm việc sử dụng cụm danh từ, mệnh đề độc lập, hoặc các cấu trúc sử dụng từ "mà". Nghiên cứu của Nguyễn Thị Xuân Phương đã phân tích chi tiết các phương pháp này và đánh giá mức độ tương đương của chúng.

3.1. Tương Đương Mệnh Đề Quan Hệ Các cấu trúc thường dùng

Một trong những cách phổ biến để dịch mệnh đề quan hệ tiếng Anh sang tiếng Việt là sử dụng cụm danh từ. Ví dụ, câu "The book that I bought yesterday is very interesting" có thể được dịch thành "Cuốn sách tôi mua hôm qua rất thú vị". Ngoài ra, mệnh đề độc lập cũng là một lựa chọn phổ biến, đặc biệt khi MĐQH cung cấp thông tin bổ sung. Ví dụ, "The man, who is a doctor, is very kind" có thể được dịch thành "Người đàn ông, ông ấy là bác sĩ, rất tốt bụng". Việc lựa chọn cấu trúc tương đương phù hợp phụ thuộc vào ngữ cảnh và ý nghĩa của câu.

3.2. Điểm Khác Biệt Mệnh Đề Quan Hệ Anh Việt Thách thức và giải pháp

Một trong những điểm khác biệt lớn nhất giữa mệnh đề quan hệ tiếng Anh và tiếng Việt là sự vắng mặt của đại từ quan hệ trong tiếng Việt. Trong khi tiếng Anh sử dụng who, which, that, tiếng Việt lại thường sử dụng các từ như "mà" hoặc bỏ qua hoàn toàn các từ liên kết. Điều này đòi hỏi người dịch phải có khả năng linh hoạt và sáng tạo trong việc lựa chọn các phương án dịch phù hợp. Các giải pháp có thể bao gồm việc sử dụng cụm danh từ, mệnh đề độc lập hoặc thay đổi cấu trúc câu để truyền tải ý nghĩa một cách tự nhiên nhất.

3.3. Dịch Mệnh Đề Quan Hệ Không Xác Định Cách xử lý dấu phẩy

Dịch mệnh đề quan hệ không xác định đòi hỏi sự chú ý đặc biệt đến việc sử dụng dấu phẩy. Trong tiếng Anh, MĐQH không xác định luôn được ngăn cách với mệnh đề chính bằng dấu phẩy. Khi dịch sang tiếng Việt, người dịch cần phải đảm bảo rằng thông tin bổ sung được truyền tải một cách rõ ràng và tự nhiên, đồng thời vẫn duy trì được sự mạch lạc của câu. Có thể sử dụng dấu phẩy, dấu gạch ngang hoặc thậm chí tách thành một câu riêng biệt để đạt được hiệu quả tốt nhất.

IV. Ứng Dụng Mệnh Đề Quan Hệ Trong Dịch Thuật và Giảng Dạy

Nghiên cứu về mệnh đề quan hệ không chỉ có giá trị về mặt lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn trong dịch thuật và giảng dạy tiếng Anh. Trong dịch thuật, việc hiểu rõ cấu trúc và ý nghĩa của MĐQH giúp người dịch lựa chọn các phương án dịch phù hợp và chính xác. Trong giảng dạy, việc trình bày một cách hệ thống và dễ hiểu về MĐQH giúp học sinh nắm vững kiến thức và áp dụng một cách tự tin. Luận án của Nguyễn Thị Xuân Phương đã cung cấp một cơ sở lý thuyết vững chắc và các ví dụ minh họa cụ thể, giúp nâng cao chất lượng dịch thuật và giảng dạy tiếng Anh.

4.1. Bài Tập Mệnh Đề Quan Hệ Luyện tập nâng cao kỹ năng

Việc thực hành thông qua bài tập mệnh đề quan hệ là rất quan trọng để nâng cao kỹ năng sử dụng và dịch thuật MĐQH. Các bài tập có thể bao gồm việc xác định loại MĐQH, lựa chọn đại từ quan hệ phù hợp, rút gọn MĐQH và dịch câu có chứa MĐQH. Việc luyện tập thường xuyên sẽ giúp người học nắm vững kiến thức và áp dụng một cách linh hoạt trong các tình huống thực tế.

4.2. Dạy Mệnh Đề Quan Hệ Phương pháp hiệu quả cho người Việt

Dạy mệnh đề quan hệ cho người Việt cần có phương pháp tiếp cận phù hợp, tập trung vào những điểm khác biệt giữa tiếng Anh và tiếng Việt. Giáo viên nên sử dụng nhiều ví dụ minh họa cụ thể, so sánh các cấu trúc tương đương trong tiếng Việt và cung cấp các bài tập thực hành đa dạng. Ngoài ra, việc khuyến khích học sinh tự tìm hiểu và khám phá các quy tắc ngữ pháp cũng rất quan trọng để giúp họ nắm vững kiến thức một cách sâu sắc.

4.3. Ví Dụ Mệnh Đề Quan Hệ Phân tích và áp dụng thực tế

Việc sử dụng ví dụ mệnh đề quan hệ là một cách hiệu quả để minh họa các quy tắc ngữ pháp và cách sử dụng MĐQH trong thực tế. Các ví dụ nên được lựa chọn từ các nguồn tài liệu uy tín, phản ánh các tình huống giao tiếp thực tế. Phân tích kỹ lưỡng các ví dụ sẽ giúp người học hiểu rõ cấu trúc, ý nghĩa và cách sử dụng MĐQH một cách chính xác và tự tin.

V. Kết Luận Mệnh Đề Quan Hệ Anh Việt Hướng Nghiên Cứu Tương Lai

Nghiên cứu về mệnh đề quan hệ tiếng Anh và tương ứng trong tiếng Việt là một lĩnh vực đầy tiềm năng và cần được tiếp tục khai thác. Các nghiên cứu trong tương lai có thể tập trung vào việc phân tích các loại hình MĐQH phức tạp hơn, khám phá các phương pháp dịch thuật sáng tạo và phát triển các công cụ hỗ trợ dịch thuật tự động. Ngoài ra, việc nghiên cứu ứng dụng của MĐQH trong các lĩnh vực khác như báo chí, văn học và khoa học cũng rất quan trọng để nâng cao giá trị thực tiễn của nghiên cứu.

5.1. Nghiên Cứu Mệnh Đề Quan Hệ Nâng Cao Phạm vi và phương pháp

Các nghiên cứu mệnh đề quan hệ trong tương lai có thể mở rộng phạm vi sang các loại hình MĐQH phức tạp hơn, chẳng hạn như MĐQH với đại từ quan hệ phức hợp (e.g., whoever, whichever) hoặc MĐQH với trạng từ quan hệ (e.g., where, when, why). Các phương pháp nghiên cứu có thể bao gồm việc sử dụng ngữ liệu lớn (corpus linguistics) để phân tích tần suất và cách sử dụng MĐQH trong các văn bản thực tế.

5.2. Dịch Thuật Tự Động Mệnh Đề Quan Hệ Triển vọng và thách thức

Phát triển các công cụ dịch thuật tự động mệnh đề quan hệ là một thách thức lớn nhưng cũng đầy hứa hẹn. Các công cụ này có thể giúp người dịch tiết kiệm thời gian và công sức, đồng thời nâng cao chất lượng bản dịch. Tuy nhiên, việc phát triển các công cụ này đòi hỏi sự kết hợp giữa kiến thức ngôn ngữ học, khoa học máy tính và trí tuệ nhân tạo.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu đối chiếu ngôn ngữ và dịch thuật học đương đại luôn xem xét mối quan hệ giữa tính phổ quát của tư duy nhân loại và tính đặc thù của từng hệ thống hình thái cú pháp. Như một tiên đề nền tảng trong ngữ dụng học đối chiếu, "chức năng cơ bản của ngôn ngữ là công cụ phản ánh tư duy, mà tư duy con người mang tính phổ quát còn phương thức diễn đạt chúng lại có những tính đặc thù của từng ngôn ngữ". Xuất phát từ bối cảnh giao lưu học thuật và hội nhập quốc tế sâu rộng, công trình nghiên cứu tiến sĩ chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh - đối chiếu (Mã số: 9 22 2024) của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Xuân Phương dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Vũ Thị Thanh Hương tại Học viện Khoa học Xã hội – Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam (2023) mang tiêu đề "Đối chiếu mệnh đề quan hệ tiếng Anh và các biểu thức tương ứng trong tiếng Việt" đã giải quyết một vấn đề then chốt trong giao diện cú pháp - ngữ nghĩa và dịch thuật học ứng dụng.

Thực tế loại hình học ngôn ngữ chỉ ra rằng: "Trong tiếng Anh, MĐQH là một cấu trúc diễn đạt phổ biến, là một hệ thống ngữ pháp thuần nhất đã định hình từ lâu. Ngược lại, hiện tượng này trong tiếng Việt nếu có cũng chỉ là tiềm ẩn, không xuất hiện thành một tiểu hệ thống riêng biệt". Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ thực trạng phần lớn các công trình đối chiếu trước đây tại Việt Nam chỉ khai thác ngữ liệu nhân tạo từ sách giáo trình ngữ pháp (Nguyễn Thủy Minh, Đặng Thị Toàn Thư), thiếu tính tự nhiên trong diễn ngôn hoặc chỉ nghiên cứu đối chiếu hai chiều định tính mà chưa lượng hóa được tương quan mức độ tương đương dịch thuật trên ngữ liệu văn học quy chuẩn của người bản ngữ.

Nghiên cứu xác lập hệ thống 3 câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết tương ứng:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Mệnh đề quan hệ (MĐQH) tiếng Anh trong tác phẩm văn học thế kỷ 20 có những đặc trưng hình thái - cú pháp, vị trí và ngữ nghĩa nào khi phân tích qua khung lý thuyết tích hợp?
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Những biểu thức cú pháp - ngữ nghĩa nào trong tiếng Việt được các dịch giả uy tín sử dụng để chuyển dịch MĐQH tiếng Anh và mô hình cấu trúc nào chiếm ưu thế?
3. Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Mức độ tương đương chuyển dịch (về hình thức cấu trúc và nghĩa biểu hiện quá trình) giữa MĐQH tiếng Anh và các biểu thức tiếng Việt phân bổ ra sao?

Hệ thống giả thuyết (H1-H3):

• H1: MĐQH tiếng Anh có sự phân hóa rõ rệt về tần suất xuất hiện dựa trên tính hạn định (restrictive) và vai trò cú pháp của đại từ quan hệ (ĐTQH) theo thang tiếp cận cụm danh từ (Noun Phrase Accessibility Hierarchy).
• H2: Tiếng Việt - một ngôn ngữ đơn lập, phi hình thái - không sử dụng một cấu trúc duy nhất mà phân hóa thành đa dạng các biểu thức thay thế (động ngữ làm định ngữ, cấu trúc liên kết với từ "mà", tách mệnh đề độc lập, cụm Danh từ + Mệnh đề).
• H3: Tương đương về nghĩa biểu hiện (experiential meaning) đạt tỷ lệ cao hơn đáng kể so với tương đương hình thức (formal equivalence) do hiện tượng dịch chuyển cấu trúc (structural shifts) bắt buộc trong quá trình chuyển ngữ.

Khung lý thuyết của luận án được kiến tạo dựa trên sự tích hợp giữa Ngữ pháp mô tả (Descriptive Grammar của Quirk et al., 1985; Greenbaum & Quirk, 1990; Jespersen, 1927), Ngữ pháp chức năng hệ thống (Systemic Functional Linguistics - SFL của Halliday, 1994, 2004), và Lý thuyết tương đương dịch thuật (Translation Equivalence của Chesterman, 1997; Nida, 1964; Catford, 1965). Quy mô nghiên cứu được tiến hành trên khối ngữ liệu chuẩn mực gồm 542 cấu trúc MĐQH tiếng Anh hoàn chỉnh và 542 biểu thức chuyển dịch tương ứng trong tiếng Việt trích xuất từ 3 kiệt tác văn học Anh - Mỹ thế kỷ 20 cùng bản dịch tiếng Việt của các dịch giả danh tiếng.

---

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu về MĐQH trên thế giới phân bổ qua nhiều trường phái lý thuyết với những xung đột học thuật sâu sắc:

1. Trường phái Cú pháp mô tả truyền thống và cấu trúc luận: Điển hình là Quirk et al. (1985), Greenbaum & Quirk (1990), Biber et al. (1999) xếp MĐQH vào nhóm hậu bổ tố (post-modification) trong cụm danh từ phức, phân chia rạch ròi giữa MĐQH hạn định (defining/restrictive) và không hạn định (non-defining/non-restrictive). Khái niệm mệnh đề được Jespersen (1927) định danh chuẩn xác: "Mệnh đề là hình thức biểu hiện bằng ngôn ngữ của một mối quan hệ phụ thuộc (dependent nexus) nằm trong mô hình câu (quan hệ độc lập), do đó là quy tắc bao gồm một động từ hữu định ngoài chủ ngữ".
2. Trường phái Ngữ pháp tạo sinh (Generative Grammar): Chomsky (1957, 1977), Kayne (1994) nhìn nhận MĐQH thông qua cơ chế phái sinh chuyển dịch yếu tố nghi vấn (wh-movement), giả thuyết về sự rút trích thành phần trung tâm (promotion analysis), để lại dấu vết vị trí trống (trace/gap), thiết lập quan hệ đồng chỉ mục (co-indexation) giữa danh từ trung tâm (head noun/antecedent) và đại từ quan hệ.
3. Trường phái Ngữ pháp chức năng hệ thống (SFL): Halliday (1994), Givón (1990) nhìn nhận MĐQH là một mệnh đề "xuống cấp" (rankshifted clause) hoặc mệnh đề bị bao (embedded clause), tham gia vào cấu trúc kinh nghiệm để định danh, phân loại và hiện thực hóa các loại nghĩa quá trình (process types).

Đối thoại và tranh luận học thuật: Tồn tại mâu thuẫn lớn giữa quan điểm cấu trúc thuần túy (coi MĐQH là thành tố cố định của danh ngữ) và quan điểm loại hình học chức năng (Keenan & Comrie, 1977; Comrie, 1989; Herrmann, 2005) vốn xem MĐQH là chiến lược diễn ngôn linh hoạt phụ thuộc vào trật tự từ VO/OV và trật tự phân cấp khả năng tiếp cận cụm danh từ.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế điển hình:

• Nghiên cứu của Al-Goot Abdalla Al Awad Salim (2013) tại Sudan khảo sát dịch MĐQH tiếng Anh sang tiếng Ả Rập qua SPSS, khẳng định MĐQH không hạn định là trở ngại cú pháp lớn nhất đối với người học Ả Rập do sự xung đột về hệ thống kết nối danh ngữ.
• Nghiên cứu của Leenakitti & Pongpairoj (2013) trên 348 cặp câu Anh - Thái (vận dụng khung Chesterman, Nida, Saibua) chứng minh hai chiến lược chủ đạo là dịch nguyên văn (literal translation) và dịch có điều chỉnh (shifts/transposition), trong đó tiếng Thái ưu tiên cấu trúc đẳng vị hoặc biến đổi bổ ngữ.
• Nghiên cứu của Adam Anshori (2011) trên tiểu thuyết của Sidney Sheldon sang tiếng Indonesia cho thấy 89,01% MĐQH được chuyển dịch bằng quan hệ từ yang, phản ánh tính đơn nhất hình thái của ngôn ngữ đích.
• Tại Việt Nam, các tác giả như Nguyễn Lân Trung (Pháp - Việt), Phạm Xuân Mai (Nga - Việt), Hà Thành Chung (cú phân từ Anh - Việt) đã đặt nền móng đối chiếu định ngữ, nhưng chưa có công trình nào khảo sát chuyên sâu, toàn diện và lượng hóa 542 cặp mệnh đề nguyên bản văn học để xác lập mức độ tương đương dịch thuật theo khung SFL như luận án của Nguyễn Thị Xuân Phương.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào sự phát triển của lý thuyết Ngôn ngữ học đối chiếu và Ngữ pháp chức năng hệ thống thông qua việc mở rộng khung phân tích của Quirk et al. (1985) và Halliday (1994) vào bối cảnh ngôn ngữ không biến hình (tiếng Việt):

1. Bổ khuyết lý thuyết định ngữ liên ngôn ngữ: Xác lập cơ chế hiện thực hóa ý niệm định vị và hạn định danh từ trong một ngôn ngữ phi liên từ quan hệ chuyên trách (tiếng Việt) đối chiếu với hệ thống đại từ quan hệ biến cách chặt chẽ trong tiếng Anh (who, whom, whose, which, that, zero).
2. Kiểm chứng thang tiếp cận cụm danh từ (Keenan & Comrie, 1977): Cung cấp bằng chứng thực nghiệm từ 542 ngữ liệu văn học, chứng minh vị trí chủ ngữ (Subject relativization) và tân ngữ trực tiếp (Direct Object relativization) chiếm ưu thế tuyệt đối trong việc tạo lập MĐQH tiếng Anh.
3. Lý giải ranh giới hạn định qua lăng kính SFL: Làm sáng tỏ bản chất của MĐQH hạn định là bổ ngữ trực tiếp trong cấu trúc kinh nghiệm của cụm danh ngữ, trong khi MĐQH không hạn định là một mệnh đề phụ thuộc chi tiết hóa mang chức năng liên kết thông tin mới (new information) trong cấu trúc tổ hợp mệnh đề (clause complex).

Khung phân tích độc đáo

Mô hình phân tích của luận án tích hợp 4 trục phương pháp luận:

• Trục cú pháp học: Khảo sát vị trí của MĐQH trong mối quan hệ với danh từ trung tâm và mệnh đề chính dựa trên mô hình của Kuno (1974) và Quirk & Greenbaum (1973).
• Trục hình thái học: Phân loại chức năng cú pháp của đại từ quan hệ (ĐTQH làm S, DO, IO, C, Prep complement) theo mô hình Keenan & Comrie (1977).
• Trục ngữ nghĩa học chức năng: Phân tích bản chất quan hệ ngữ nghĩa giữa danh từ trung tâm và MĐQH, đối chiếu nghĩa quá trình (quá trình vật chất, tinh thần, quan hệ, hành vi, ngôn từ, tồn tại) theo Halliday (2004).
• Trục dịch thuật học tương đương: Đánh giá tương đương dịch thuật đa cấp độ: tương đương hình thức (formal correspondence) và tương đương nghĩa biểu hiện (experiential semantic equivalence) theo thang đo 3 mức độ (cao, một phần, không tương đương).

Điều kiện biên (Boundary conditions): Khung phân tích được xác lập chuẩn xác cho MĐQH hoàn chỉnh (có đầy đủ S, V hữu định và ĐTQH tường minh), bổ nghĩa cho danh từ trung tâm. Nghiên cứu loại trừ MĐQH rút gọn (dạng phân từ -ing, -ed), MĐQH danh ngữ (nominal relative clauses) và MĐQH bổ nghĩa cho toàn bộ mệnh đề chính phía trước.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được thiết lập dựa trên lập trường triết học nhận thức luận Hiện thực phản biện (Critical Realism) kết hợp giữa phân tích cấu trúc định lượng thực chứng (Positivist quantification) và diễn giải ngữ nghĩa chức năng (Interpretivist functionalism). Thiết kế nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp đối chiếu một chiều (unidirectional contrastive analysis), lấy tiếng Anh làm ngôn ngữ nguồn (Source Language - SL) và tiếng Việt làm ngôn ngữ đích (Target Language - TL).

Quy trình nghiên cứu rigorous

1. Chiến lược lấy mẫu (Sampling Strategy): Toàn bộ ngữ liệu được trích xuất từ 3 tiểu thuyết văn học Anh - Mỹ thế kỷ 20 được giải thưởng danh giá (Pulitzer, Heinemann Northcliffe, Top 10 BBC/Time bình chọn) nhằm đảm bảo tính thẩm mỹ, độ chuẩn xác ngữ pháp và phong cách học của người bản ngữ.
2. Tiêu chí nhận diện cấu trúc: Theo định nghĩa chuẩn xác của Crystal (2008), MĐQH được nhận diện là "một mệnh đề bổ nghĩa phía sau trong cụm danh từ và mở rộng ra toàn bộ mệnh đề", có ký hiệu nhận diện kỹ thuật [[ ]], bao gồm danh từ trung tâm, đại từ quan hệ dẫn nhập và mệnh đề phụ thuộc hoàn chỉnh.
3. Kiểm soát độ tin cậy và giá trị (Validity & Reliability):
   • Độ giá trị cấu trúc (Construct validity): Dựa trên các bảng phân loại chuẩn hóa của Quirk et al. (Bảng 1.1) và Sơ đồ phân tích cú pháp Burton-Roberts (1997).
   • Tam giác đạc ngữ liệu và phương pháp (Triangulation): Đối chiếu chéo giữa 3 nguồn văn bản gốc và 3 bản dịch độc lập của các dịch giả chuyên nghiệp hàng đầu tại các nhà xuất bản uy tín (NXB Văn học).

Data và phân tích

Toàn bộ 542 trường hợp MĐQH tiếng Anh và 542 cấu trúc dịch tiếng Việt tương ứng được phân loại, thống kê tần suất và lập bảng đối chiếu định lượng chi tiết qua 14 bảng dữ liệu thực nghiệm (từ Bảng 2.1 đến Bảng 2.10 về cấu trúc - ngữ nghĩa tiếng Anh; từ Bảng 3.1 đến Bảng 3.14 về chuyển dịch đối chiếu sang tiếng Việt):

• Thống kê phân bố vị trí MĐQH trong câu chính (đầu, giữa, cuối câu).
• Thống kê mối quan hệ chức năng cú pháp giữa danh từ trung tâm và ĐTQH (S-S, S-DO, DO-S, DO-DO, Prep-S...).
• Thống kê phân loại 5 mô hình cấu trúc tương đương trong tiếng Việt: Cấu trúc động ngữ, Cấu trúc có kết từ "mà", Cấu trúc tách thành mệnh đề độc lập, Cấu trúc Danh từ + Động ngữ, Cấu trúc Danh từ + Mệnh đề.
• Thống kê đối chiếu nghĩa quá trình (Process Types) trước và sau khi dịch chuyển.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự chi phối của tính hạn định và phân bố đại từ quan hệ: Trong 542 ngữ liệu tiếng Anh khảo sát, MĐQH hạn định chiếm tỷ lệ áp đảo so với MĐQH không hạn định. Về phương tiện liên kết, các ĐTQH who, which, that chiếm đa số, trong đó ĐTQH giữ chức năng Chủ ngữ (S) và Tân ngữ trực tiếp (DO) chiếm tần suất cao nhất, hoàn toàn tương thích với giả thuyết Noun Phrase Accessibility Hierarchy của Keenan & Comrie (1977).
2. Sự đa dạng hóa của các biểu thức tương đương trong tiếng Việt: Tiếng Việt không có mệnh đề quan hệ hình thái học chuyên trách, nhưng hiện thực hóa chức năng định ngữ thông qua 5 mô hình cấu trúc chính:
   • Mô hình 1: Chuyển dịch thành Cấu trúc Động ngữ (VP) - Lược bỏ hoàn toàn ĐTQH tiếng Anh, gắn trực tiếp vị ngữ vào sau danh từ trung tâm (Ví dụ: "The man [[who is sitting next to Michael]]" -> "Người đàn ông [[ngồi cạnh Michael]]").
   • Mô hình 2: Chuyển dịch bằng Cấu trúc có kết từ "mà" - Sử dụng hư từ quan hệ "mà" đóng vai trò chỉ dấu liên kết logic (Ví dụ: "The money [[that I had lent her]]" -> "Số tiền [[mà tôi cho cô ấy vay]]").
   • Mô hình 3: Tách thành Mệnh đề độc lập trong câu ghép hoặc câu mới - Thường áp dụng cho MĐQH không hạn định chứa thông tin bổ sung dài.
   • Mô hình 4 & 5: Biến đổi thành kết cấu Cụm Danh từ + Động ngữ hoặc Danh từ + Mệnh đề.
3. Hiện tượng phi đối xứng giữa tương đương hình thức và tương đương ngữ nghĩa: Dữ liệu từ Bảng 3.10 đến 3.14 cho thấy: Tương đương về nghĩa biểu hiện (nghĩa quá trình) đạt mức độ tương đương cao vượt trội, trong khi tương đương về hình thức cấu trúc ghi nhận nhiều dịch chuyển cú pháp bắt buộc (structural shifts). Các dịch giả chấp nhận phá vỡ kết cấu cú pháp gốc tiếng Anh để đảm bảo tính tự nhiên, uyển chuyển và đúng quy tắc ngữ pháp tiếng Việt.
4. Phát hiện phản trực giác về hư từ "mà": Trái với quan niệm phổ thông cho rằng từ "mà" là tương đương dịch thuật mặc định của mọi ĐTQH tiếng Anh (who/which/that), luận án chứng minh tần suất dịch bằng phương thức tỉnh lược đại từ để tạo cụm động ngữ làm định ngữ trực tiếp chiếm tỷ lệ rất cao và thường mang lại bản dịch tự nhiên hơn so với việc lạm dụng từ "mà".

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Cung cấp cơ sở thực nghiệm vững chắc chứng minh tính tương thích của khung lý thuyết Ngữ pháp chức năng hệ thống (Halliday) khi phân tích các ngôn ngữ phi biến tố như tiếng Việt.
• Về phương pháp luận đối chiếu: Đề xuất quy trình phân tích đối chiếu song song kết hợp giữa miêu tả cấu trúc cú pháp và định lượng ngữ nghĩa quá trình, có thể áp dụng cho các cặp ngôn ngữ khác (Pháp - Việt, Đức - Việt, Trung - Việt).
• Về thực tiễn dịch thuật: Cung cấp bộ cẩm nang chiến lược dịch thuật MĐQH gồm 5 mô hình chuyển đổi chuẩn mực, giúp biên dịch viên thoát khỏi hiện tượng "dịch bám từ" (word-for-word translation), tránh việc tạo ra các câu văn tiếng Việt ngô nghê, gượng ép.
• Về ứng dụng giảng dạy (Pedagogical implications): Giải thích nguồn gốc lỗi sai của sinh viên và người học Việt Nam khi thụ đắc MĐQH tiếng Anh (do ảnh hưởng chuyển di tiêu cực L1 - negative transfer), từ đó định hình phương pháp giảng dạy ngữ pháp tương phản hiệu quả.

---

Limitations và Future Research

1. Giới hạn về thể loại ngữ liệu: Khối dữ liệu khảo sát 542 cặp mệnh đề tập trung vào thể loại tiểu thuyết văn học Anh - Mỹ thế kỷ 20. Do đó, các đặc trưng phong cách học của văn bản khoa học, hành chính - pháp lý hay báo chí đương đại chưa được bao quát toàn diện.
2. Giới hạn về loại hình mệnh đề quan hệ: Nghiên cứu tập trung vào MĐQH hoàn chỉnh có chức năng làm định ngữ cho danh từ trung tâm; chưa mở rộng khảo sát các cấu trúc MĐQH rút gọn (reduced relative clauses), MĐQH danh ngữ (nominal relative clauses) hay MĐQH bổ nghĩa cho toàn bộ mệnh đề chính phía trước (sentential relative clauses).
3. Hướng nghiên cứu tương lai:
   • Mở rộng ứng dụng công nghệ Ngôn ngữ học ngữ đoàn (Corpus Linguistics) với các khối ngữ liệu song ngữ quy mô hàng triệu từ (Parallel Corpora) trên phần mềm AntConc hoặc Sketch Engine.
   • Ứng dụng mô hình đánh giá dịch máy (Neural Machine Translation Evaluation - NMT) trong việc tự động nhận diện và xử lý MĐQH từ tiếng Anh sang tiếng Việt của Google Translate, ChatGPT, DeepL.
   • Khảo sát tâm lý ngôn ngữ học thực nghiệm (Eye-tracking / ERP) về thời gian xử lý và tải nhận thức của người bản ngữ tiếng Việt khi đọc các cấu trúc định ngữ chứa từ "mà" so với cấu trúc động ngữ trực tiếp.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật (Academic Impact): Công trình là tài liệu tham khảo nền tảng trong chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh - đối chiếu tại các cơ sở đào tạo sau đại học ở Việt Nam, cung cấp hệ thống số liệu thực nghiệm chuẩn xác cho các nghiên cứu tiếp nối về cú pháp học đối chiếu.
• Tác động tới ngành dịch thuật và xuất bản: Chuẩn hóa các giải pháp chuyển ngữ cho các đơn vị xuất bản, công ty dịch thuật chuyên nghiệp, nâng cao chất lượng biên dịch các tác phẩm văn học và tài liệu học thuật quốc tế sang tiếng Việt.
• Đổi mới giáo dục ngoại ngữ: Cung cấp cơ sở khoa học để các trường đại học ngoại ngữ cải tiến đề cương chi tiết môn Biên - Phiên dịch và Ngữ pháp nâng cao, khắc phục triệt để tình trạng học viên lúng túng khi xử lý câu phức tiếng Anh.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên Ngôn ngữ học: Tiếp cận một mô hình tích hợp mẫu mực giữa ngôn ngữ học mô tả và ngữ pháp chức năng hệ thống; khai thác bộ dữ liệu 542 ngữ liệu đối chiếu song ngữ phục vụ giảng dạy chuyên đề.
• Biên - Phiên dịch viên chuyên nghiệp: Làm chủ 5 mô hình cấu trúc chuyển dịch tiếng Việt để nâng cao tốc độ xử lý và tính tự nhiên của bản dịch, giảm thiểu sự phụ thuộc máy móc vào cấu trúc văn bản gốc.
• Sinh viên chuyên ngành Ngôn ngữ Anh và Sư phạm Tiếng Anh: Hiểu rõ bản chất cơ chế cú pháp của MĐQH, xóa bỏ rào cản tâm lý khi chuyển dịch các câu văn đa tầng bậc trong văn học và báo chí.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng thành công lý thuyết Ngữ pháp chức năng hệ thống (Systemic Functional Linguistics) của M.A.K. Halliday sang lĩnh vực đối chiếu Anh - Việt bằng việc chứng minh: Trong khi tiếng Anh hiện thực hóa quan hệ định ngữ thông qua một mệnh đề xuống cấp (rankshifted/embedded clause) với chỉ dấu hình thái chuyên biệt (ĐTQH), thì tiếng Việt sử dụng chiến lược chuyển hóa ngữ pháp (grammatical metaphor) - biến mệnh đề thành cụm động từ định ngữ hoặc kết nối liên hợp với từ "mà", duy trì sự toàn vẹn của nghĩa quá trình (process types) dù hình thức cú pháp thay đổi hoàn toàn.

2. Điểm cải tiến phương pháp luận so với các nghiên cứu tiền nhiệm?

So với nghiên cứu của Al-Goot Abdalla Al Awad Salim (2013) hay Leenakitti & Pongpairoj (2013), công trình này không dùng câu nhân tạo hay bảng hỏi khảo sát đơn thuần mà xây dựng bộ dữ liệu thực chứng 542 cặp mệnh đề song ngữ chuẩn mực từ các tác phẩm kinh điển. Luận án kết hợp đồng thời 3 cấp độ phân tích: hình thái cú pháp (Quirk), khả năng tiếp cận đại từ (Keenan & Comrie) và nghĩa biểu hiện kinh nghiệm (Halliday), tạo nên một hệ thống tiêu chí đối chiếu toàn diện và có độ tin cậy vượt trội.

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ nhất từ dữ liệu?

Phát hiện bất ngờ nhất là tỷ lệ sử dụng kết từ "mà" không chiếm vị trí độc tôn trong các bản dịch tiếng Việt như giả định truyền thống. Thay vào đó, việc chuyển đổi MĐQH tiếng Anh thành cấu trúc động ngữ trực tiếp (lược bỏ ĐTQH) chiếm tỷ lệ rất cao trong các bản dịch văn học đạt giải thưởng. Điều này chứng minh rằng tính kinh tế ngôn ngữ và phong cách tự nhiên của tiếng Việt ưu tiên sự liên kết ngữ nghĩa phi hình thái hơn là việc sao phỏng các quan hệ từ hình thức.

4. Giao thức tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) được cung cấp ra sao?

Luận án xác lập quy trình tái lập gồm 4 bước minh bạch:

1. Xác định MĐQH tiếng Anh thỏa mãn 3 tiêu chí: hình thức (mệnh đề hoàn chỉnh có ĐTQH), chức năng (làm định ngữ cho danh từ trung tâm), vị trí (hậu bổ tố).
2. Mã hóa dữ liệu bằng ký hiệu quy ước [[ ]].
3. Phân loại ĐTQH theo bảng biến cách Quirk et al. và chức năng cú pháp Keenan & Comrie.
4. Đối chiếu 1-1 với câu dịch tiếng Việt tương ứng, phân loại vào 5 mô hình cấu trúc và đánh giá mức độ tương đương theo bảng chuẩn hóa (Bảng 3.1 - 3.14).

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tiếp theo (10-Year Agenda)?

1. Xây dựng khối ngữ liệu song ngữ Anh - Việt chuyên sâu 10.000 câu phức có gắn nhãn ngữ pháp (Treebank tagger).
2. Phát triển mô hình tinh chỉnh (fine-tuning) các mạng nơ-ron ngôn ngữ lớn (LLMs) nhằm cải thiện độ tự nhiên khi dịch các cấu trúc câu phức tạp chứa MĐQH.
3. Nghiên cứu thực nghiệm đối chiếu đa chiều giữa tiếng Việt với các ngôn ngữ có trật tự từ OV (tiếng Nhật, tiếng Hàn) để làm sâu sắc thêm lý thuyết loại hình học MĐQH.

---

Kết luận

1. Thiết lập hệ thống dữ liệu thực nghiệm chuẩn mực: Luận án đã khảo sát toàn diện 542 cấu trúc MĐQH tiếng Anh hoàn chỉnh và 542 biểu thức chuyển dịch tiếng Việt tương ứng từ 3 tác phẩm văn học kinh điển thế kỷ 20, cung cấp bức tranh định lượng chi tiết nhất từ trước đến nay về hiện tượng ngữ pháp này.
2. Khái quát hóa 5 mô hình chuyển dịch cấu trúc: Định danh và mô hình hóa thành công 5 phương thức tiếng Việt hiện thực hóa MĐQH tiếng Anh (Cấu trúc Động ngữ, Cấu trúc có "mà", Cấu trúc tách mệnh đề độc lập, Danh từ + Động ngữ, Danh từ + Mệnh đề).
3. Chứng minh hiện tượng phân kỳ tương đương: Khẳng định quy luật dịch thuật: Tương đương về nghĩa biểu hiện quá trình (experiential meaning) đạt mức độ bảo tồn tối đa, trong khi tương đương hình thức có độ biến thiên cao do sự khác biệt loại hình học giữa tiếng Anh (ngôn ngữ hòa kết/phân tích tính) và tiếng Việt (ngôn ngữ đơn lập).
4. Đóng góp vào bước chuyển dịch hình thái - chức năng: Thành công trong việc kết hợp Ngữ pháp mô tả (Quirk et al.) và Ngữ pháp chức năng hệ thống (Halliday) để giải quyết thấu đáo một bài toán đối chiếu liên ngôn ngữ phức tạp.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu liên ngành mới: Đặt nền móng cho các nghiên cứu tiếp nối trong lĩnh vực Ngôn ngữ học ngữ đoàn song ngữ, Thụ đắc ngôn ngữ thứ hai (SLA) và Đánh giá chất lượng dịch máy tự động (Machine Translation Post-editing) tại Việt Nam.
6. Giá trị ứng dụng thực tiễn lâu dài: Cung cấp nguồn tài liệu học thuật và cẩm nang dịch thuật có giá trị tham khảo cao cho giới nghiên cứu ngôn ngữ học, dịch giả chuyên nghiệp và các cơ sở đào tạo ngoại ngữ trên toàn quốc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CÁC VẤN ĐỀ LÝ THUYẾT LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI Trong chương này, luận án trình bày tổng quan tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến MĐQH và trình bày các quan điểm lý thuyết có liên quan, qua đó hình thành khung lý thuyết cho nghiên cứu của luận án. Các nội dung lý thuyết bao gồm những lý luận chung về mệnh đề phụ và MĐQH, lý luận về đối chiếu ngôn ngữ và tương đương trong dịch thuật. Tổng quan tình hình nghiên cứu MĐQH là một mệnh đề phụ được kết nối với mệnh đề chính nhờ ĐTQH. ĐTQH trong tiếng Anh được sử dụng với chức năng thay thế cho các danh từ chỉ người, động vật, sự vật, sự việc cũng như làm phương tiện liên kết các mệnh đề trong câu phức.

MĐQH còn được gọi là mệnh đề tính ngữ (adjectival clause) vì nó là một mệnh đề phụ được dùng để bổ nghĩa hoặc giải thích thêm cho thành phần đứng trước nó (tiền ngữ - antecedent). MĐQH là một hiện tượng ngữ pháp phổ biến trong nhiều ngôn ngữ khác nhau của các quốc gia, do vậy đó là một vấn đề nghiên cứu thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu và học giả cả trên thế giới và tại Việt Nam. Các tác giả đã đi sâu nghiên cứu và có nhiều quan niệm khác nhau về vấn đề này. Tình hình nghiên cứu về mệnh đề quan hệ trên thế giới Tiếp cận MĐQH từ góc độ ngôn ngữ học, các công trình được phân chia thành một số nhánh nghiên cứu, cụ thể là nhánh nghiên cứu có tính lý luận, nghiên cứu đối chiếu, nghiên cứu dịch thuật và nghiên cứu ứng dụng.

Các nghiên cứu có tính lý luận Trong quá trình nghiên cứu về các hiện tượng ngữ pháp, các nhà ngôn ngữ học đã xem xét MĐQH tiếng Anh dưới nhiều góc độ khác nhau và theo các trường phái khác nhau. 9 Các nhà nghiên cứu thuộc trường phái ngữ pháp tạo sinh, với đại diện là Chomsky, đã đặt nền móng đầu tiên về triết lý và phương pháp cho việc tìm hiểu về cấu trúc cú pháp của ngôn ngữ từ năm 1957 cùng ấn phẩm “Syntactic Structure” (Cấu trúc cú pháp) [28]. Các nhà ngữ pháp tạo sinh nhận định MĐQH là một thành tố của cụm danh từ phức và bổ nghĩa cho danh từ trung tâm trong cụm danh từ đó. Quirk và cộng sự đưa ra định nghĩa về tính hạn định và không hạn định, sau đó, họ đã quyết định xếp MĐQH vào nhóm hậu bổ tố của cụm danh từ phức.

[86] Đồng thời, các nhà ngữ pháp mô tả cũng định nghĩa quan hệ đẳng lập và phục thuộc nhằm tìm hiểu mối quan hệ giữa các mệnh đề trong một câu phức. Trường phái ngữ pháp chức năng hệ thống, kết hợp mô tả cấu trúc ngữ pháp của ngôn ngữ với chức năng của nó trong ngữ cảnh, do M. Halliday khởi xướng từ những năm 1960 và được ứng dụng phổ biến trong nghiên cứu ngôn ngữ học nói chung và ngữ pháp nói riêng. Theo quan điểm của ngữ pháp chức năng hệ thống, MĐQH có thể giữ chức năng hậu bổ tố trong cấu trúc kinh nghiệm của cụm danh ngữ hoặc cấu trúc ngữ nghĩa của cụm; đồng thời MĐQH cũng là mệnh đề phụ thuộc chi tiết hóa trong cấu trúc tổ hợp mệnh đề trong mối quan hệ phụ thuộc lẫn nhau cũng như quan hệ logic-ngữ nghĩa.

10 Bên cạnh các nghiên cứu mang tính nền tảng về ngữ pháp tiếng Anh, nhánh nghiên cứu lý luận cũng tập trung vào tìm hiểu đặc điểm cú pháp của MĐQH trong các ngôn ngữ khác nhau. Ví dụ như luận án tiến sỹ của tác giả Kyu-Suk Shin “Characteristics of the Relative Clause in Korean and the Problems Second Language Learners Experience in Acquiring the Relative Clause” (Đặc điểm MĐQH trong tiếng Hàn và các vấn đề người học ngoại ngữ hai gặp phải khi thụ đắc MĐQH) [90]. Trong công trình này, tác giả tập trung mô tả các đặc điểm đặc trưng hình thái-chức năng của MĐQH trong tiếng Hàn bao gồm trật tự các thành tố trong cụm động từ thể hiện mối liên hệ giữa các âm vị ngữ pháp trong chuỗi thời gian và trải nghiệm theo các quy tắc ngữ pháp chặt chẽ. Nghiên cứu đồng thời kết hợp nhánh nghiên cứu liên quan tới việc thụ đắc MĐQH của người học ngoại ngữ với một số đề xuất nâng cao hiệu quả hoạt động giảng dạy ngữ pháp tiếng Hàn.

Trong công trình “The syntactic complexity of Russian relative clauses” (Độ phức tạp cú pháp của MĐQH tiếng Nga), nhóm tác giả Roger Levy, Evelina Fedorenko và Edward Gibson [67] tiến hành bốn thí nghiệm đọc trực tuyến để kiểm tra khả năng hiểu MĐQH tiếng Nga nhằm làm rõ những dự đoán dựa trên lý thuyết kỳ vọng và lý thuyết ghi nhớ. Kết quả nghiên cứu khẳng định những dự đoán quan trọng của lý thuyết kỳ vọng về số lần đọc các động từ của MĐQH và những dự đoán căn bản của lý thuyết ghi nhớ về khó khăn trong xử lý các tân ngữ cụm danh từ đầu MĐQH. Từ đó, nghiên cứu đặt ra yêu cầu phải tổng hợp kiến thức về các lý thuyết dựa trên kỳ vọng và lý thuyết dựa trên ghi nhớ để xây dựng một lý thuyết hoàn chỉnh về độ phức tạp cú pháp của MĐQH tiếng Nga. Một số tác giả khác cũng thực hiện các nghiên cứu về đặc điểm của MĐQH trong các ngôn ngữ ít phổ biến hơn như tiếng Ba Tư, tiếng Idoma, v .v, có thể kể đến như Rasekh-Mahand [87], Grosu và Hoshi [40], cũng như Otgonsuren [82].

Các nghiên cứu đối chiếu Nhánh nghiên cứu đối chiếu MĐQH trong các ngôn ngữ khác nhau cũng là một trong những lĩnh vực nghiên cứu thu hút sự quan tâm của nhiều học giả với những công trình tiêu biểu như “Rethinking the typology of relative clauses” của Comrie [31], trong đó tác giả đối chiếu cú pháp của MĐQH trong rất nhiều ngôn ngữ Âu – Á như tiếng Nga, tiếng Đức, tiếng Pháp, tiếng Nhật, tiếng Thổ Nhĩ Kỳ, v.; “Free Choice Free Relative Clauses in Italian and Romanian” (MĐQH tự do trong tiếng Ý và tiếng Rumani) của các tác giả Ivano Caponigro và Anamaria Falaus [25] tiến hành phân tích sâu đặc điểm cú pháp – âm vị của MĐQH trong tiếng Ý và tiếng Rumani, từ đó tìm ra điểm tương đồng và khác biệt trong cú pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng của MĐQH trong hai ngôn ngữ đó trong đối chiếu với tiếng Anh. Đặc biệt, còn nghiên cứu của tác giả Herrmann [43], [44] nghiên cứu đối chiếu MĐQH trong phương ngữ Anh tại các khu vực khác nhau trong quần đảo Anh. Rộng hơn, các nhà ngôn ngữ học đã thực hiện nhiều nghiên cứu hình thái học về các phương thức quan hệ trong 172 ngôn ngữ, gồm các tác giả Comrie [30], Culy [33], Downing [35], Givón [37], Keenan [53], Keenan & Comrie [54], Lehmann [64], Smits [93], và Vries [99]. Qua việc đối chiếu hình thái MĐQH trong các ngôn ngữ khác nhau trên thế giới, các tác giả đã đưa ra tổng kết về đặc điểm hình thái phổ thông mà hầu như tất cả các ngôn ngữ trên thế giới đều có, trong đó có MĐQH.

Các nghiên cứu về dịch thuật Trên thế giới, có nhiều tác giả đã đi sâu nghiên cứu đối chiếu chuyển dịch MĐQH tiếng Anh sang các ngôn ngữ bản địa. Một số tác giả cũng đã thực hiện khảo sát MĐQH trong một số văn bản, tài liệu và đề xuất một số phương thức dịch. Có thể kể ra nghiên cứu điển hình như luận án tiến sỹ của Al-Goot Abdalla Al Awad Salim “Problems of Translating English Relative Clauses into Arabic Among EFL Sudanese Universities” (Những vấn đề trong 12 chuyển dịch MĐQH tiếng Anh sang tiếng Ả rập ở các trường đại học tại Sudan) [88]. Tác giả đã thực hiện phân tích đối chiếu chuyển dịch MĐQH như là một thành tố của hai ngôn ngữ được nghiên cứu.

Nghiên cứu sử dụng một bài kiểm tra với các câu được thiết kế cụ thể chứa năm loại MĐQH tiếng Anh và tiếng Ả rập bao gồm ba loại MĐQH tiếng Anh và hai loại MĐQH tiếng Ả rập. Tác giả sử dụng phần mềm SPSS để phân tích dữ liệu và đo lường sự khác biệt giữa các sinh viên về trình độ học vấn, giới tính và hướng chuyển dịch. Kết quả cho thấy loại MĐQH khó nhất đối với các sinh viên là MĐQH không hạn định tiếng Ả rập. Dựa trên các kết quả nghiên cứu, tác giả đưa ra một số đề xuất cho việc dạy và học tiếng Anh và tiếng Ả rập.

Nghiên cứu của Leenakitti và Pongpairoj “A Study of Translation of Relative Clauses from English into Thai” (Nghiên cứu dịch thuật MĐQH từ tiếng Anh sang tiếng Thái) [63] tìm hiểu các phương thức được sử dụng để dịch MĐQH tiếng Anh với các ĐTQH ‘who’, ‘which’ và ‘that’ sang tiếng Thái. Nghiên cứu sử dụng ngữ liệu gồm 348 cặp câu từ hai cuốn tiểu thuyết tiếng Anh và bản dịch tiếng Thái. Tác giả đặt giả thuyết các phương thức dịch được sử dụng có thể chia thành hai nhóm: dịch nghĩa đen với ĐTQH và dịch có điều chỉnh. Để phân tích ngữ liệu, nghiên cứu sử dụng mô hình xây dựng dựa trên các phương thức dịch của Chesterman (1997), bổ sung thêm các thủ pháp dịch có điều chỉnh của Nida (1964) và Saibua (2007).

Kết quả nghiên cứu chứng minh hai phương thức dịch chính được sử dụng để dịch MĐQH tiếng Anh sang tiếng Thái là dịch nghĩa đen và dịch có điều chỉnh, trong đó dịch nghĩa đen thể hiện các cấu trúc ngữ dụng song song giữa MĐQH tiếng Anh và tiếng Thái, còn dịch có điều chỉnh nhấn mạnh sự khác biệt giữa hai ngôn ngữ. Adam Anshori với “An Analysis of Embedded Clauses in Sidney Sheldon's NOTHING LASTS FOREVER and Their Translation in Indonesian” (Phân tích mệnh đề bị bao trong “Không có gì mãi mãi” của Sidney Sheldon và bản dịch tiếng Indonesia) [20] nghiên cứu dịch thuật các mệnh đề bị bao với các 13 ĐTQH ‘who’, ‘that’ và ‘which’ sang tiếng Bahasa Indonesia. Mẫu nghiên cứu gồm 91 ĐTQH được thu thập từ một cuốn tiểu thuyết. Kết quả cho thấy bản dịch các mệnh đề bị bao tiếng Anh với ĐTQH có thể được phân loại thành ba nhóm: 1) được dịch sang ĐTQH ‘yang’ trong tiếng Indonesia, 2) được dịch sang ĐTQH khác và 3) không được dịch (không tương đương).

Phương thức dịch phổ biến nhất với tỷ lệ 89.01% là dịch sang mệnh đề bị bao trong tiếng Indonesia với ĐTQH ‘yang’. Các nghiên cứu ứng dụng Xử lý và hiểu nghĩa MĐQH cũng là một hướng nghiên cứu phổ biến với công trình như luận án tiến sỹ “Factors Affecting Relative Clause Processing in Mandarin” [102] (Các yếu tố ảnh hưởng tới xử lý MĐQH trong tiếng Trung) của tác giả Fuyun Wu.