phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, nội dung Luận án gồm có 4 chƣơng, 13 tiết. 9 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU TRONG, NGOÀI NƢỚC LIÊN QUAN TỚI ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Các công trình nghiên cứu trong nƣớc Trong thời gian qua ở Việt Nam đã có nhiều công trình nghiên cứu một số nội dung liên quan đến pháp luật về ngƣời cao tuổi, nhƣ vấn đề an sinh xã hội (bảo hiểm hƣu trí/ BHYT/ trợ cấp xã hội), lao động ngƣời cao tuổi… Trong số đó, đã có những nghiên cứu tiếp cận từ góc độ quyền của ngƣời cao tuổi, ví dụ nhƣ về tác động của già hóa dân số đến quyền của ngƣời cao tuổi.
Tuy nhiên, đến nay chƣa có luận án tiến sĩ nào nghiên cứu trực tiếp, toàn diện vấn đề hoàn thiện pháp luật về quyền của ngƣời cao tuổi. Nhóm các công trình nghiên cứu về người cao tuổi và già hóa dân số Tiêu biểu trong nhóm công trình nghiên cứu về nội dung này có thể kể nhƣ sau: - Bài nghiên cứu của Bế Quỳnh Nga “Chiến lược sống của người cao tuổi trước những biến đổi của gia đình nông thôn hiện nay”, 2005 [68]. Trong bài viết này, tác giả đi sâu vào phân tích những biến đổi trong cấu trúc của gia đình nông thôn Việt Nam hiện nay, đó là khuynh hƣớng chuyển đổi từ mô hình gia đình truyền thống sang mô hình gia đình hạt nhân, biểu hiện qua việc thay đổi quy mô gia đình và sự tƣơng tác, gắn bó, hỗ trợ, gắn kết giữa cha mẹ với con cái. Điều này dẫn tới việc ngƣời cao tuổi sẽ phải xây dựng cuộc sống độc lập và khám phá nhu cầu cá nhân thông qua các thiết chế xã hội thay thế nhƣ làng xóm, láng giềng, tham gia các câu lạc bộ dành cho ngƣời cao tuổi nhƣ Mặt trận Tổ quốc, Hội Nông dân, Hội Ngƣời cao tuổi, Hội Cựu chiến binh, v.
Mặc dù nghiên cứu này chƣa đề cập đến vấn đề hoàn thiện pháp luật về quyền của ngƣời 10 cao tuổi mà mới dừng lại ở việc phân tích sự thay đổi trong cấu trúc gia đình, song nó vẫn hữu ích với nghiên cứu sinh trong việc phân tích thực trạng ngƣời cao tuổi ở Việt Nam hiện nay. - Báo cáo tóm tắt của Quỹ dân số Liên Hợp Quốc và Tổ chức hỗ trợ ngƣời cao tuổi quốc tế có tiêu đề “Già hóa trong thế kỷ XXI - thành tựu và thách thức”,2011 [127]. Báo cáo này phân tích thực trạng của ngƣời cao tuổi trên thế giới, chỉ ra những thách thức từ quá trình già hóa dân số trong thế kỷ 21, đánh giá tiến độ thực hiện Kế hoạch hành động quốc tế Madrid về Ngƣời cao tuổi của các quốc gia và tổ chức quốc tế. Đây là một tài liệu tham khảo tốt cho nghiên cứu sinh phân tích tình trạng già hóa dân số ở Việt Nam trong những năm tới, từ đó đánh giá tác động của quá trình đó đến việc bảo đảm quyền của ngƣời cao tuổi.
- Báo cáo của Quỹ Dân số Liên hợp quốc (UNFPA) có tiêu đề“Già hóa dân số và người cao tuổi ở Việt Nam - Thực trạng, dự báo và một số khuyến nghị chính sách”,2011 [100]. Báo cáo này khẳng định, do tỷ suất sinh và tỷ suất chết giảm cùng với tuổi thọ tăng, cộng đồng ngƣời cao tuổi Việt Nam đang tăng lên nhanh chóng cả về số lƣợng và tỷ lệ so với tổng dân số. Thực trạng này gây ra nhiều thách thức về tăng trƣởng kinh tế, hạ tầng cơ sở, các dịch vụ an sinh xã hội, mối quan hệ gia đình, hệ thống chăm sóc sức kh e và hệ thống hƣu trí quốc gia. Trên cơ sở phân tích thực trạng, báo cáo này cũng đƣa ra một số khuyến nghị nhƣ: nâng cao ý thức và hiểu biết của các nhà quản lý, hoạch định chính sách cũng nhƣ của toàn bộ cộng đồng về những thách thức của già hóa dân số và đời sống của ngƣời cao tuổi; giải quyết đồng bộ các chính sách tăng trƣởng, phát triển kinh tế, đảm bảo an sinh xã hội nhằm cải thiện thu nhập của ngƣời cao tuổi từ lao động và hƣu trí…Báo cáo cũng gợi mở cho nghiên cứu sinh hƣớng phân tích những tác động của quá trình già hóa dân số đối với quyền của ngƣời cao tuổi và giải pháp nhằm đảm bảo quyền của ngƣời cao tuổi ở Việt Nam trƣớc tác động của quá trình già hóa dân số.
- Đề tài của Lê Thị Hồng Phúc, “Xây dựng trung tâm tư vấn miễn phí cho người cao tuổi (điển cứu tại chùa Diệu Pháp, phương 13, quận Bình Thạnh, thành 11 phố Hồ Chí Minh”, 2013 [75]. Thông qua nghiên cứu này, tác giả đề xuất xây dựng trung tâm tƣ vấn miễn phí về tâm lý, sức kh e, chỗ ở, việc làm cho ngƣời cao tuổi, đặc biệt là ngƣời cao tuổi thuộc các đối tƣợng nhƣ từ 70 tuổi trở lên; không con cái, nhà cửa, tài sản, không ngƣời chăm sóc, không nơi nƣơng tựa, hoặc bị con cái ngƣợc đãi (xua đuổi, chửi mắng, đánh đập)…Đề tài này cũng có giá trị tham khảo cho nghiên cứu sinh trong đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật nhằm bảo đảm quyền của ngƣời cao tuổi ở Việt Nam trong những năm tới. - Luận án tiến sĩ của Bùi Nghĩa, “Chính sách đối với người cao tuổi ở Việt Nam hiện nay”, 2018 [71]. Luận án phân tích thực trạng và chỉ ra những hạn chế trong chính sách đối với ngƣời cao tuổi ở Việt Nam hiện nay, trong đó bao gồm: mức trợ cấp hiện tại chƣa đáp ứng nhu cầu của ngƣời cao tuổi, chính sách chăm sóc sức kh e ban đầu tại trạm y tế cấp phƣờng còn bất hợp lý, hoạt động khám sức kh e định kì cho ngƣời cao tuổi chƣa đƣợc thực hiện tốt, hoạt động thể dục thể thao, nhất là ở khu vực nông thôn, thiếu thốn về địa điểm, cơ sở vật chất; thiếu nội dung hỗ trợ ngƣời cao tuổi trong việc lập kế hoạch về nhu cầu về tài chính, thiếu chính sách hỗ trợ đối với ngƣời cao tuổi có nhu cầu tham gia vào thị trƣờng sức lao động.
Luận án này gợi mở cho nghiên cứu sinh tiếp tục phân tích những khoảng trống và những hạn chế bất cập của pháp luật về quyền của ngƣời cao tuổi ở Việt Nam, trên cơ sở đó đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật nhằm thúc đẩy quyền của ngƣời cao tuổi trong những năm tới. - Báo cáo của Tổng cục thống kê với tiêu đề “Dự báo dân số Việt Nam 2014 - 2049”, 2019[121]. Báo cáo này trình bày kết quả khảo sát dân số trên quy mô toàn quốc (63 tỉnh thành phố) từ đó dự báo tình trạng già hóa dân số ở nƣớc ta trong giai đoạn tới. Theo báo cáo, nhóm dân số 65 tuổi trở lên ở nƣớc ta sẽ tăng từ 7,1% năm 2014 lên 18,1% năm 2049 - tốc độ gia tăng rất cao so với nhiều nƣớc trên thế giới.
Trên cơ sở đó, báo cáo đƣa ra khuyến nghị với nhà nƣớc về một số chính sách thích ứng đối với tình trạng già hóa dân số. Đây cũng là một tƣ liệu quý cho nghiên cứu sinh trong việc phân tích tác động của quá trình già hóa dân số đối với quyền của ngƣời cao tuổi và đề xuất các quan điểm, giải pháp nhằm đảm bảo quyền của ngƣời cao tuổi ở Việt Nam trong thời gian tới. 12 - Báo cáo của Quỹ dân số Liên hợp quốc “Hướng tới chính sách quốc gia toàn diện thích ứng với già hóa dân số ở Việt Nam”,2019 [101]. Báo cáo chỉ ra một số hệ quả của già hóa dân số ở Việt Nam nhƣ tăng trƣởng kinh tế chậm lại, thu hẹp nguồn thu từ thuế, cản trở ngƣời cao tuổi tiếp nhận việc làm, thu nhập, chăm sóc sức kh e, nhà ở, cơ hội tham gia bình đẳng trong các hoạt động xã hội, chính trị và cộng đồng… Trên cơ sở đó, báo cáo khuyến nghị Việt Nam cần giải quyết những vấn đề nhƣ: bảo đảm tài chính, sức kh e và khuyết tật, chăm sóc xã hội, môi trƣờng thân thiện, chống lạm dụng và bạo lực đối với ngƣời cao tuổi, bảo vệ ngƣời cao tuổi trong trƣờng hợp khẩn cấp, kết nối thế hệ, chuẩn bị cho tuổi già khi còn trẻ…Với nội dung nhƣ vậy, báo cáo rất hữu ích với nghiên cứu sinh trong việc xây dựng các giải pháp hoàn thiện pháp luật về quyền của ngƣời cao tuổi.
- Luận án tiến sĩ của Nguyễn Bích Thuận, “Bảo đảm tài chính cho hệ thống hưu trí của một số nước Châu Âu và bài học cho Việt Nam”, 2021 [111]. Luận án đã phân tích chỉ ra những đặc thù về bảo đảm tài chính cho hệ thống hƣu trí ở Anh, Đức và Thụy Điển. Hệ thống hƣu trí của Anh đƣợc xây dựng theo hƣớng mở rộng hệ thống hƣu trí tƣ nhân bên cạnh hoạt động của hệ thống hƣu trí công, điều này mang lại sự phát triển bền vững về tài chính cho hệ thống hƣu trí và giảm bớt đƣợc gánh nặng cho ngân sách nhà nƣớc. Hệ thống hƣu trí của Đức thì thực hiện chính sách tăng tuổi nghỉ hƣu và khuyến khích ngƣời cao tuổi tham gia vào thị trƣờng lao động, đồng thời hỗ trợ cho doanh nghiệp sử dụng ngƣời lao động cao tuổi.
Hệ thống hƣu trí của Thụy Điển cũng áp dụng chính sách khuyến khích ngƣời cao tuổi tham gia vào thị trƣờng lao động bằng cách giảm thuế thu nhập cá nhân, tăng chi phí cho các quỹ nhằm hỗ trợ tìm kiếm việc làm cho ngƣời lao động cao tuổi … Xét tổng thể, luận án là nguồn tƣ liệu quý cho nghiên cứu sinh khi nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế về bảo đảm quyền của ngƣời lao động cao tuổi trên thế giới và rút ra những giá trị tham khảo cho Việt Nam.