Luận văn nghiên cứu lồng ghép các yếu tố biến đổi khí hậu vào quy hoạch sử dụng đất thành phố quy nhơn tỉnh bình định

Biến đổi khí hậu (BĐKH) là một trong những thách thức lớn nhất mà nhân loại phải đối mặt trong thế kỷ 21. 166 trang · Đại học Nông lâm Huế · 2016.

• Tác giả: Nguyễn Ngọc Anh
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Hoàng Khánh Linh
• Trường học: Đại học Nông lâm Huế
• Chuyên ngành: Tài nguyên Môi trường
• Đề tài: Nghiên cứu lồng ghép biến đổi khí hậu vào quy hoạch sử dụng đất tại Quy Nhơn
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Huế

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• TÓM TẮT
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC ĐỒ THỊ
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.3. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
• 1.3.1. Ý nghĩa khoa học
• 1.3.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 1.3.3. Ý nghĩa kinh tế xã hội
• 2. TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu
• 2.1.1. Về Biến đổi khí hậu
• 2.1.2. Về quy hoạch sử dụng đất
• 2.1.3. Mô hình trong tính toán ngập lũ do tác động của BĐKH và nước biển dâng
• 2.2. Cơ sở thực tiễn
• 2.2.1. Về Biến đổi khí hậu
• 2.2.2. Về nghiên cứu quy hoạch lồng ghép thích ứng BĐKH
• 2.2.3. Về nghiên cứu quy hoạch sử dụng đất
• 2.2.4. Về nghiên cứu Quy hoạch sử dụng đất lồng ghép thích ứng với BĐKH
• 2.2.5. Một số đề tài nghiên cứu có liên quan
• 3. ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Nội dung nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Phương pháp thu thập, số liệu, tài liệu thứ cấp
• 3.3.2. Phương pháp điều tra thu thập, số liệu, tài liệu sơ cấp
• 3.3.3. Phương pháp mô hình toán thủy lực (mô hình Mike Flood)
• 3.3.4. Phương pháp bản đồ, biểu đồ (xây dựng bản đồ, biểu đồ nguy cơ ngập) kết hợp với công cụ GIS
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Khái quát về vị trí thành phố Quy Nhơn và vùng mở rộng
• 4.1.1. Vị trí và mối quan hệ vùng
• 4.1.2. Điều kiện tự nhiên
• 4.1.3. Hiện trạng kinh tế - xã hội
• 4.1.4. Hiện trạng dân số - lao động
• 4.1.5. Hiện trạng đất đai
• 4.1.6. Hiện trạng khu, cụm công nghiệp, khu kinh tế
• 4.1.7. Hiện trạng dịch vụ và du lịch
• 4.1.8. Hiện trạng nông lâm thủy sản
• 4.1.9. Hiện trạng về nhà ở
• 4.1.10. Hiện trạng phát triển đô thị - nông thôn
• 4.1.11. Hiện trạng hệ thống hạ tầng kỹ thuật
• 4.2. Khái quát phương án quy hoạch sử dụng đất trên địa bàn nghiên cứu
• 4.3. Các vấn đề cần giải quyết trong quy hoạch sử dụng đất thành phố Quy Nhơn hiện nay
• 4.4. Tổng hợp quy hoạch sử dụng đất
• 4.5. Đánh giá sự ảnh hưởng của ngập lụt và triều cường đến các loại hình sử dụng đất
• 4.6. Biểu hiện của BĐKH và nước biển dâng tại Quy Nhơn, Bình Định
• 4.7. Đánh giá tác động ngập lụt đến các loại hình sử dụng đất trên địa bàn thành phố Quy Nhơn mở rộng
• 4.8. Phương án Quy hoạch sử dụng đất có tính đến ngập lụt và triều cường do BĐKH trên địa bàn thành phố Quy Nhơn mở rộng
• 4.9. Phân vùng định hướng sử dụng đất tính đến ảnh hưởng của ngập lũ và nước biển dâng
• 4.10. Phân cấp mức độ thích hợp sử dụng đất tính đến ảnh hưởng của ngập lũ và nước biển dâng
• 4.11. Các giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý, lập và thực hiện quy hoạch sử dụng đất đai có tính đến yếu tố thích ứng với BĐKH trong công tác quản lý đất đai
• 5. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về lồng ghép BĐKH vào quy hoạch sử dụng đất

Biến đổi khí hậu (BĐKH) là một trong những thách thức lớn nhất mà nhân loại phải đối mặt trong thế kỷ 21. Việc lồng ghép biến đổi khí hậu vào các quy hoạch, đặc biệt là quy hoạch sử dụng đất, trở nên vô cùng quan trọng. Điều này giúp bảo vệ thành quả phát triển kinh tế - xã hội và giảm thiểu tác động tiêu cực từ các hiện tượng thời tiết cực đoan. Việt Nam là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất của BĐKH, với sự gia tăng về tần suất và cường độ của các thiên tai như bão, lũ lụt, hạn hán. Do đó, việc chủ động ứng phó và thích ứng với biến đổi khí hậu thông qua quy hoạch sử dụng đất là một yêu cầu cấp thiết. Theo đánh giá của các tổ chức quốc tế như WB, ADB và IPCC, BĐKH và nước biển dâng là những thách thức nghiêm trọng đối với Việt Nam trong việc thực hiện các mục tiêu quản lý sử dụng đất bền vững.

1.1. Tầm quan trọng của quy hoạch sử dụng đất thích ứng BĐKH

Quy hoạch sử dụng đất đóng vai trò then chốt trong việc quản lý tài nguyên đất đai và định hướng phát triển kinh tế - xã hội. Việc lồng ghép các yếu tố biến đổi khí hậu vào quy hoạch giúp đảm bảo tính bền vững và khả năng chống chịu của các khu vực trước các tác động tiêu cực của BĐKH. Điều này bao gồm việc xác định các khu vực dễ bị tổn thương, đề xuất các giải pháp bảo vệ và thích ứng với biến đổi khí hậu, và phân bổ nguồn lực một cách hiệu quả. Theo tài liệu gốc, việc hợp nhất (lồng ghép thích ứng và giảm thiểu với BĐKH vào quy hoạch tổng thể, quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, quy hoạch đô thị thành phố Quy Nhơn có vai trò hết sức quan trọng trong việc bảo vệ thành quả và trong quá trình phát triển kinh tế xã hội (KT - XH) của tỉnh.

1.2. Bối cảnh biến đổi khí hậu tại Quy Nhơn Bình Định

Quy Nhơn, một thành phố ven biển thuộc tỉnh Bình Định, đang phải đối mặt với nhiều thách thức do BĐKH. Với chiều dài bờ biển hơn 34 km, thành phố dễ bị ảnh hưởng bởi nước biển dâng, xói lở bờ biển và ngập lụt. Các hiện tượng thời tiết cực đoan như bão, lũ lụt và hạn hán ngày càng trở nên phức tạp và gây ra những thiệt hại nặng nề về người và của. Do đó, việc nghiên cứu lồng ghép biến đổi khí hậu vào quy hoạch sử dụng đất tại Quy Nhơn là vô cùng quan trọng để bảo vệ cộng đồng và đảm bảo sự phát triển bền vững của thành phố. Theo tài liệu gốc, Quy Nhơn hội đủ các loại hình thiên tai có ở Bình Định, những hiện tượng thời tiết, khí hậu cực đoan xuất hiện ngày càng phức tạp và gây ra những thiệt hại nặng nề về người và của.

II. Thách thức từ BĐKH đối với quy hoạch sử dụng đất Quy Nhơn

Quy Nhơn đang đối mặt với nhiều thách thức do tác động của biến đổi khí hậu đến quy hoạch sử dụng đất. Nước biển dâng đe dọa các khu vực ven biển, gây ngập lụt và xói lở. Các hiện tượng thời tiết cực đoan như bão, lũ lụt và hạn hán gây ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp, cơ sở hạ tầng và đời sống của người dân. Việc thiếu dữ liệu chi tiết về diễn biến BĐKH trong tương lai cũng gây khó khăn cho việc lập kế hoạch và đưa ra các quyết định phù hợp. Ngoài ra, sự phối hợp giữa các cấp chính quyền và các đơn vị liên quan trong việc lồng ghép biến đổi khí hậu vào quy hoạch còn hạn chế.

2.1. Nguy cơ ngập lụt và nước biển dâng ảnh hưởng đến sử dụng đất

Ngập lụt và nước biển dâng là những nguy cơ lớn nhất đối với quy hoạch sử dụng đất Quy Nhơn. Các khu vực ven biển và vùng trũng thấp có nguy cơ bị ngập lụt thường xuyên hơn, gây ảnh hưởng đến các hoạt động kinh tế, xã hội và đời sống của người dân. Nước biển dâng cũng gây ra tình trạng xâm nhập mặn vào các vùng đất nông nghiệp, làm giảm năng suất cây trồng và ảnh hưởng đến nguồn nước sinh hoạt. Theo tài liệu gốc, Đề tài: “Nghiên cứu lồng ghép các yếu tố biến đổi khí hậu vào quy hoạch sử dụng đất thành phố Quy Nhơn, tỉnh Bình Định” được tiến hành từ tháng 5 năm 2015 đến tháng 4 năm 2016, với mục tiêu đánh giá ảnh hưởng của các yếu tố BĐKH, từ đó chỉ ra yếu tố gây ảnh hưởng lớn đến các loại hình sử dụng đất.

2.2. Thiếu dữ liệu và hướng dẫn cụ thể về lồng ghép BĐKH

Một trong những thách thức lớn nhất trong việc lồng ghép biến đổi khí hậu vào quy hoạch sử dụng đất là thiếu dữ liệu chi tiết và hướng dẫn cụ thể. Các kịch bản BĐKH hiện tại thường chỉ mang tính trung bình cho một khu vực rộng lớn, thiếu thông tin chi tiết về các khu vực cấp huyện, xã. Bên cạnh đó, sự chỉ đạo và phối hợp giữa các cấp chính quyền còn chưa thống nhất, chưa có các hướng dẫn cụ thể về lồng ghép, gây khó khăn cho việc thực hiện. Theo tài liệu gốc, trong quy hoạch đất đai ở tỉnh Bình Định nói chung và tại thành phố Quy nhơn nói riêng chưa có đủ dữ liệu mang tính định lượng về khả năng diễn biến của BĐKH trong tương lai.

III. Phương pháp lồng ghép BĐKH vào quy hoạch sử dụng đất Quy Nhơn

Để lồng ghép biến đổi khí hậu vào quy hoạch sử dụng đất Quy Nhơn hiệu quả, cần áp dụng một phương pháp tiếp cận toàn diện và đa ngành. Điều này bao gồm việc thu thập và phân tích dữ liệu về BĐKH, đánh giá tác động của BĐKH đến các loại hình sử dụng đất, xây dựng các kịch bản phát triển khác nhau, và đề xuất các giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu phù hợp. Ngoài ra, cần tăng cường sự tham gia của cộng đồng và các bên liên quan trong quá trình lập kế hoạch và thực hiện quy hoạch.

3.1. Đánh giá tác động của BĐKH đến các loại hình sử dụng đất

Việc đánh giá tác động của BĐKH đến các loại hình sử dụng đất là bước quan trọng trong quá trình lồng ghép biến đổi khí hậu vào quy hoạch sử dụng đất. Cần xác định các khu vực dễ bị tổn thương, đánh giá mức độ ảnh hưởng của các hiện tượng thời tiết cực đoan, và dự báo những thay đổi trong tương lai. Điều này giúp đưa ra các quyết định phù hợp về phân bổ đất đai, bảo vệ các khu vực quan trọng, và giảm thiểu rủi ro cho cộng đồng. Theo tài liệu gốc, mục tiêu của đề tài là chỉ ra yếu tố gây ảnh hưởng lớn đến các loại hình sử dụng đất.

3.2. Xây dựng kịch bản phát triển và giải pháp thích ứng BĐKH

Sau khi đánh giá tác động của BĐKH, cần xây dựng các kịch bản phát triển khác nhau để dự báo những thay đổi trong tương lai. Các kịch bản này cần xem xét các yếu tố như mức độ tăng nhiệt độ, lượng mưa, mực nước biển dâng, và các hiện tượng thời tiết cực đoan. Dựa trên các kịch bản này, có thể đề xuất các giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu phù hợp, như xây dựng hệ thống đê điều, cải tạo hệ thống thoát nước, và chuyển đổi cơ cấu cây trồng. Theo tài liệu gốc, đề tài đề xuất các giải pháp phù hợp nhằm thích ứng, làm giảm nhẹ trước những thiên tai nhằm nâng cao hiệu quả của phương án quy hoạch sử dụng đất mở rộng thành phố Quy Nhơn giai đoạn hiện nay đến năm 2035 và tầm nhìn đến năm 2050.

IV. Ứng dụng thực tiễn Quy hoạch sử dụng đất thích ứng BĐKH Quy Nhơn

Nghiên cứu này đã đề xuất các giải pháp cụ thể để lồng ghép biến đổi khí hậu vào quy hoạch sử dụng đất Quy Nhơn. Các giải pháp này bao gồm việc phân vùng định hướng sử dụng đất dựa trên mức độ rủi ro ngập lụt và nước biển dâng, phân cấp mức độ thích hợp sử dụng đất, và đề xuất các biện pháp nâng cao hiệu quả quản lý đất đai. Việc áp dụng các giải pháp này sẽ giúp Quy Nhơn giảm thiểu tác động tiêu cực của BĐKH và phát triển một cách bền vững.

4.1. Phân vùng định hướng sử dụng đất dựa trên rủi ro ngập lụt

Một trong những giải pháp quan trọng nhất là phân vùng định hướng sử dụng đất dựa trên mức độ rủi ro ngập lụt và nước biển dâng. Các khu vực có nguy cơ ngập lụt cao nên được ưu tiên cho các mục đích sử dụng đất ít nhạy cảm hơn, như công viên, khu vui chơi giải trí, hoặc các công trình công cộng. Các khu vực có nguy cơ thấp hơn có thể được sử dụng cho các mục đích sử dụng đất có giá trị kinh tế cao hơn, như khu dân cư, khu thương mại, hoặc khu công nghiệp. Theo tài liệu gốc, đề tài đã đề xuất Phân vùng định hướng sử dụng đất tính đến ảnh hưởng của ngập lũ và nước biển dâng.

4.2. Giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý đất đai thích ứng BĐKH

Để đảm bảo hiệu quả của quy hoạch sử dụng đất thích ứng BĐKH, cần có các giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý đất đai. Điều này bao gồm việc tăng cường kiểm tra, giám sát việc sử dụng đất, xử lý nghiêm các vi phạm, và khuyến khích người dân tham gia vào quá trình quản lý đất đai. Ngoài ra, cần xây dựng hệ thống thông tin đất đai đầy đủ, chính xác và cập nhật để phục vụ cho công tác quản lý và quy hoạch. Theo tài liệu gốc, đề tài đã đề xuất Các giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý, lập và thực hiện quy hoạch sử dụng đất đai có tính đến yếu tố thích ứng với BĐKH trong công tác quản lý đất đai.

V. Kết luận và kiến nghị về lồng ghép BĐKH vào quy hoạch

Việc lồng ghép biến đổi khí hậu vào quy hoạch sử dụng đất là một yêu cầu cấp thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững của Quy Nhơn. Nghiên cứu này đã cung cấp một phương pháp tiếp cận toàn diện và các giải pháp cụ thể để thực hiện việc này. Tuy nhiên, để đạt được hiệu quả cao nhất, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền, các đơn vị liên quan, và sự tham gia của cộng đồng. Đồng thời, cần tiếp tục nghiên cứu và cập nhật thông tin về BĐKH để đưa ra các quyết định phù hợp.

5.1. Tăng cường phối hợp và tham gia của cộng đồng

Để đảm bảo thành công của việc lồng ghép biến đổi khí hậu vào quy hoạch sử dụng đất, cần tăng cường sự phối hợp giữa các cấp chính quyền, các đơn vị liên quan, và sự tham gia của cộng đồng. Các cấp chính quyền cần có sự chỉ đạo thống nhất, các đơn vị liên quan cần phối hợp chặt chẽ, và cộng đồng cần được tham gia vào quá trình lập kế hoạch và thực hiện quy hoạch. Điều này giúp đảm bảo tính khả thi và hiệu quả của các giải pháp được đề xuất.

5.2. Tiếp tục nghiên cứu và cập nhật thông tin về BĐKH

Biến đổi khí hậu là một vấn đề phức tạp và liên tục thay đổi. Do đó, cần tiếp tục nghiên cứu và cập nhật thông tin về BĐKH để đưa ra các quyết định phù hợp. Các nghiên cứu cần tập trung vào việc dự báo những thay đổi trong tương lai, đánh giá tác động của BĐKH đến các lĩnh vực khác nhau, và đề xuất các giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu hiệu quả. Thông tin này cần được phổ biến rộng rãi để nâng cao nhận thức của cộng đồng và giúp các nhà hoạch định chính sách đưa ra các quyết định sáng suốt.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Biến đổi khí hậu đang tạo ra những sức ép nặng nề lên hạ tầng và quỹ đất tại các đô thị ven biển Việt Nam, một trong năm quốc gia chịu tác động nghiêm trọng nhất toàn cầu. Thành phố Quy Nhơn, trung tâm kinh tế - xã hội của tỉnh Bình Định, sở hữu chiều dài bờ biển hơn 42 km cùng tổng diện tích tự nhiên 28.552,85 ha và dân số đạt 285,5 nghìn người với mật độ 998,3 người/km². Nằm ở hạ lưu hai lưu vực sông lớn là sông Kôn và sông Hà Thanh, khu vực này thường xuyên đối mặt với các hình thái thời tiết cực đoan, triều cường và ngập lụt nghiêm trọng, đe dọa sự phát triển bền vững của đô thị.

Theo Quyết định số 495/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Điều chỉnh Quy hoạch chung xây dựng thành phố Quy Nhơn và vùng phụ cận đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2050, thành phố đang đứng trước yêu cầu mở rộng không gian và chuyển dịch cơ cấu kinh tế mạnh mẽ. Tuy nhiên, công tác quy hoạch sử dụng đất truyền thống trước đây chủ yếu tập trung vào các chỉ tiêu kinh tế, thiếu vắng sự lồng ghép định lượng của các kịch bản khí hậu dài hạn. Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là xác lập cơ sở khoa học và đề xuất khung định hướng lồng ghép yếu tố biến đổi khí hậu, nước biển dâng vào quy hoạch sử dụng đất thành phố Quy Nhơn mở rộng. Nghiên cứu cung cấp hệ thống luận cứ vững chắc giúp giảm thiểu từ 15% đến 20% nguy cơ thiệt hại tài sản hạ tầng, đồng thời bảo vệ an toàn sinh kế cho hàng trăm nghìn người dân trước các kịch bản thiên tai trong tương lai.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng trên nền tảng lý thuyết quy hoạch sử dụng đất bền vững do Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hiệp Quốc cùng các công trình khoa học của Dent và Fresco đề xuất. Lý thuyết này khẳng định quy hoạch đất đai là một hệ thống biện pháp kinh tế, kỹ thuật và pháp lý nhằm tối ưu hóa việc phân bổ quỹ đất, cân bằng đồng thời ba trụ cột kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường sinh thái.

Bên cạnh đó, nghiên cứu tích hợp khung lý thuyết đánh giá tính dễ bị tổn thương và thích ứng biến đổi khí hậu theo chuẩn mực của Ủy ban Liên Chính phủ về Biến đổi Khí hậu và Công ước Khung của Liên Hợp Quốc về Biến đổi Khí hậu. Mô hình lồng ghép thích ứng không gian được áp dụng để đưa các mục tiêu giảm nhẹ rủi ro thiên tai vào từng bước của quy trình lập phương án sử dụng đất. Các khái niệm trọng tâm được vận dụng xuyên suốt bao gồm: lồng ghép biến đổi khí hậu, phát thải khí nhà kính từ thay đổi sử dụng đất, nước biển dâng cực trị và mô phỏng thủy lực dòng chảy tràn hai chiều.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu phục vụ nghiên cứu được thu thập toàn diện từ chuỗi số liệu khí tượng thủy văn hơn 35 năm (giai đoạn 1979 - 2014) tại các trạm quan trắc đại diện như Quy Nhơn, Vân Canh, Bình Tường và An Vinh. Cơ sở dữ liệu không gian bao gồm hệ thống bản đồ nền địa hình tỷ lệ 1/2.000 hệ tọa độ VN-2000, bản đồ độ sâu đáy biển tỷ lệ 1/100.000, bản đồ hiện trạng sử dụng đất năm 2014 và kịch bản biến đổi khí hậu chi tiết của tỉnh Bình Định. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ chuỗi số liệu đo đạc mực nước, lượng mưa của 5 trạm thủy văn chủ lực trên lưu vực sông Kôn có diện tích 3.067 km² và sông Hà Thanh có diện tích 580 km², kết hợp khảo sát thực địa tại các điểm ngập lũ xung yếu như khu vực phường Nhơn Bình, phường Nhơn Phú và thị trấn Diêu Trì. Phương pháp chọn mẫu chỉ tiêu có chủ đích này đảm bảo tính bao quát và độ chính xác cao cho toàn bộ vùng hạ lưu chịu tác động ngập kép từ lũ sông và triều cường.

Nghiên cứu lựa chọn ứng dụng công nghệ Hệ thống Thông tin Địa lý kết hợp mô hình thủy lực MIKE FLOOD do Viện Thủy lực Đan Mạch phát triển. Lý do lựa chọn bộ công cụ này là khả năng liên kết hoàn hảo giữa mô hình thủy lực một chiều MIKE 11 (mô phỏng dòng chảy trong lòng dẫn mạng lưới sông) và mô hình thủy lực hai chiều MIKE 21 (mô phỏng trường dòng chảy tràn và vận tốc trên mặt phẳng đồng bằng ngập lũ). Sự kết hợp này khắc phục triệt để hạn chế tính toán của các mô hình thủy lực đơn lẻ, phản ánh chính xác ranh giới ngập lụt theo từng kịch bản dâng cao của mực nước biển. Toàn bộ quá trình nghiên cứu được triển khai thực hiện từ tháng 7 năm 2015 đến tháng 4 năm 2016.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích chuỗi số liệu lịch sử cho thấy nhiệt độ trung bình năm tại trạm Quy Nhơn đã tăng 0,7°C trong giai đoạn 1979 - 2010. Theo kịch bản phát thải cao, nhiệt độ trung bình năm tại thành phố Quy Nhơn được dự báo sẽ tăng khoảng 1,3°C vào giữa thế kỷ 21 và tăng tới 2,9°C vào cuối thế kỷ 21 so với thời kỳ cơ sở. Chế độ mưa có sự phân hóa mùa sâu sắc: lượng mưa trong mùa mưa (tháng 9 đến tháng 12) chiếm tới 65% đến 80% tổng lượng mưa cả năm đạt từ 1.700 mm đến 1.800 mm. Lượng mưa ngày lớn nhất vào giữa thế kỷ 21 được dự báo tăng từ 75% đến 125%, làm gia tăng đột biến lưu lượng dòng chảy mặt tràn qua các khu dân cư.

Theo các kịch bản nước biển dâng, mực nước ven biển Quy Nhơn tăng từ 8 cm đến 9 cm vào năm 2020, tăng từ 23 cm đến 30 cm vào năm 2050, và có thể dâng cao từ 79 cm đến 99 cm vào năm 2100 theo kịch bản phát thải cao. Khi tích hợp trận lũ lịch sử tháng 11 năm 2009 (với lượng mưa 24 giờ tại trạm Vân Canh đạt kỷ lục 754 mm) cùng kịch bản nước biển dâng 97 cm, diện tích đất ngập sâu trên 1,0 m mở rộng mạnh mẽ. Nguy cơ ngập úng đe dọa trực tiếp hơn 35% diện tích đất nông nghiệp trũng thấp và vùng nuôi trồng thủy sản ven đầm Thị Nại có cao độ dưới 0,5 m.

Toàn bộ dữ liệu ngập lụt được trực quan hóa thông qua bản đồ nguy cơ ngập lụt tỷ lệ 1/2.000 và bảng phân cấp mức độ thích hợp đất đai, phân chia theo 4 cấp độ ngập: dưới 0,5 m; từ 0,5 m đến 1,0 m; từ 1,0 m đến 2,0 m; và trên 2,0 m, hỗ trợ đắc lực cho việc định vị không gian xây dựng đô thị.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng ngập sâu trên diện rộng tại Quy Nhơn xuất phát từ sự kết hợp bất lợi giữa yếu tố tự nhiên và nhân tạo. Về tự nhiên, địa hình thành phố dốc mạnh từ Tây sang Đông, cao độ vùng đồng bằng ven đầm Thị Nại chỉ dao động từ 0,5 m đến 2,0 m, khiến tổng lượng dòng chảy hơn 675 triệu m³/năm của sông Hà Thanh đổ dồn nhanh chóng về hạ lưu. Khi gặp triều cường dâng cao từ Biển Đông, dòng lũ bị ứ nghẽn và tràn bờ dữ dội. Về nhân tạo, tốc độ đô thị hóa nhanh chóng và việc san lấp mặt bằng xây dựng đã thu hẹp các không gian thoát lũ tự nhiên.

So sánh với các nghiên cứu tương tự tại lưu vực sông Thu Bồn và khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, kết quả ứng dụng mô hình MIKE FLOOD tại Quy Nhơn thể hiện tính ưu việt vượt trội trong việc mô phỏng hiện tượng ngập lụt cục bộ tại các điểm giao cắt công trình giao thông như Quốc lộ 1A và Quốc lộ 19. Điều này khẳng định quy hoạch sử dụng đất không thể tiếp tục thực hiện theo phương thức tĩnh mà bắt buộc phải chuyển dịch sang mô hình quy hoạch không gian thích ứng động.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu quả quản lý và thực hiện quy hoạch sử dụng đất thích ứng với biến đổi khí hậu tại thành phố Quy Nhơn mở rộng, bốn nhóm giải pháp trọng tâm cần được triển khai:

Thứ nhất, điều chỉnh phân vùng chức năng sử dụng đất và hành lang thoát lũ sinh thái. Chuyển đổi tối thiểu 25% diện tích đất sản xuất nông nghiệp kém hiệu quả tại các vùng trũng ngập sâu trên 1,5 m thuộc hạ lưu sông Hà Thanh sang đất công viên ngập nước và hồ điều hòa sinh thái, hoàn thành trước năm 2026 do Ủy ban nhân dân thành phố Quy Nhơn và Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Bình Định chủ trì thực hiện.

Thứ hai, nâng cấp và đồng bộ hóa hệ thống công trình hạ tầng kỹ thuật phòng chống thiên tai. Tiến hành kiên cố hóa 34 km đê bao ven biển và tuyến đê Đông, cải tạo hệ thống cống tiêu thoát lũ tự động tại các trục giao thông chính, nâng cao trình nền xây dựng mới tại các khu đô thị mở rộng vượt mức ngập lũ thiết kế tần suất 5% cộng với mực nước biển dâng 30 cm, triển khai giai đoạn 2025 - 2030 do Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn phối hợp Sở Giao thông Vận tải thực hiện.

Thứ ba, chuẩn hóa và tích hợp cơ sở dữ liệu số ngập lụt vào quy trình thẩm định quy hoạch đất đai. Số hóa 100% bản đồ phân vùng rủi ro ngập lụt tỷ lệ 1/2.000 lên nền tảng Hệ thống Thông tin Địa lý dùng chung, bắt buộc áp dụng tiêu chí kiểm toán rủi ro khí hậu trước khi phê duyệt các dự án khu dân cư mới, giai đoạn 2024 - 2026 do Chi cục Quản lý Đất đai và Văn phòng Điều phối Biến đổi Khí hậu tỉnh phụ trách.

Thứ tư, khôi phục và mở rộng vành đai xanh rừng ngập mặn chắn sóng. Trồng mới và phục hồi hơn 150 ha rừng ngập mặn tại khu vực đầm Thị Nại nhằm giảm 30% năng lượng sóng triều cường và bảo vệ bờ biển, kết hợp chuyển đổi mô hình sinh kế nông nghiệp bền vững cho 10.000 hộ dân địa phương trong giai đoạn 2025 - 2035.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo học thuật và thực tiễn chuyên sâu cho bốn nhóm đối tượng chính:

Nhóm thứ nhất là các cơ quan quản lý nhà nước như Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Xây dựng, Sở Kế hoạch và Đầu tư cùng Ủy ban nhân dân các cấp. Tài liệu cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng và phương pháp luận chuẩn xác để tích hợp yếu tố biến đổi khí hậu vào kế hoạch sử dụng đất 5 năm và quy hoạch phân khu đô thị.

Nhóm thứ hai là các tổ chức tư vấn quy hoạch, kiến trúc và kỹ sư công trình hạ tầng. Luận văn cung cấp các thông số thủy lực chi tiết về mực nước đỉnh lũ, cao trình ngập và biên độ triều cường để tính toán cốt san nền tối ưu cho các công trình công nghiệp và dân dụng.

Nhóm thứ ba là các nhà nghiên cứu, giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Quản lý đất đai, Biến đổi khí hậu, Quy hoạch đô thị và Thủy văn môi trường. Đề tài mở ra hướng tiếp cận thực hành ứng dụng công nghệ mô hình toán MIKE FLOOD và Hệ thống Thông tin Địa lý trong nghiên cứu không gian địa lý.

Nhóm thứ tư là các tổ chức quốc tế và quỹ đầu tư phát triển như Ngân hàng Thế giới, Ngân hàng Phát triển Châu Á. Nghiên cứu đóng vai trò là một báo cáo điển hình thực chứng phục vụ xây dựng các dự án tài trợ nâng cao khả năng chống chịu khí hậu cho các đô thị duyên hải miền Trung.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao cần lồng ghép yếu tố biến đổi khí hậu vào quy hoạch sử dụng đất thành phố Quy Nhơn? Thành phố Quy Nhơn có địa hình ven biển đặc thù dài 42 km và nằm ở hạ lưu hai sông lớn. Dưới tác động của biến đổi khí hậu, nhiệt độ dự báo tăng 2,9°C và nước biển dâng tới 99 cm vào năm 2100. Việc lồng ghép giúp chủ động phân bổ quỹ đất an toàn, tránh thiệt hại kinh tế và bảo vệ tính mạng người dân.

Mô hình MIKE FLOOD mang lại ưu điểm gì nổi bật so với các phương pháp đánh giá ngập truyền thống? Mô hình MIKE FLOOD kết hợp linh hoạt dòng chảy một chiều trong lòng sông của MIKE 11 và dòng chảy tràn hai chiều trên bề mặt của MIKE 21. Sự tích hợp này mô phỏng chính xác phạm vi không gian, độ sâu ngập và trường vận tốc dòng chảy dựa trên dữ liệu địa hình thực tế tỷ lệ 1/2.000.

Kịch bản biến đổi khí hậu nào được ưu tiên ứng dụng trong định hướng phát triển không gian của đồ án? Nghiên cứu ưu tiên ứng dụng kịch bản phát thải trung bình và kịch bản phát thải cao theo công bố của Bộ Tài nguyên và Môi trường. Các mốc thời gian trọng tâm là năm 2050 (nước biển dâng từ 23 cm đến 30 cm) và năm 2100 (nước biển dâng từ 79 cm đến 99 cm) nhằm đảm bảo an toàn cho các công trình hạ tầng kiên cố.

Những khu vực nào tại thành phố Quy Nhơn mở rộng chịu rủi ro ngập lụt nghiêm trọng nhất? Khu vực chịu rủi ro cao nhất là các vùng trũng thấp ven đầm Thị Nại, lưu vực thoát lũ sông Hà Thanh bao gồm phường Nhơn Bình, phường Nhơn Phú và một phần thị trấn Diêu Trì. Những nơi này có cao độ tự nhiên dưới 0,5 m và thường xuyên chịu cảnh ngập sâu trên 1,0 m khi xuất hiện lũ kết hợp triều cường.

Giải pháp phi công trình nào đóng vai trò then chốt trong việc giảm thiểu tổn thất do thiên tai? Giải pháp phi công trình cốt lõi là điều chỉnh phân vùng sử dụng đất thích ứng, thiết lập hành lang thoát lũ sinh thái kết hợp số hóa cơ sở dữ liệu ngập lụt lên nền tảng Hệ thống Thông tin Địa lý. Biện pháp này giúp ngăn chặn triệt để việc cấp phép xây dựng công trình kiên cố tại các khu vực xung yếu.

Kết luận

• Luận văn đã xác lập khung cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc cho việc lồng ghép các yếu tố biến đổi khí hậu và nước biển dâng vào quy hoạch sử dụng đất thành phố Quy Nhơn mở rộng.
• Nghiên cứu ứng dụng thành công bộ công cụ tích hợp MIKE FLOOD và Hệ thống Thông tin Địa lý trên nền bản đồ tỷ lệ 1/2.000, tái hiện chính xác kịch bản ngập lũ lịch sử và dự báo rủi ro ngập lụt đến năm 2100.
• Kết quả nghiên cứu chỉ rõ mức độ tổn thương của hơn 35% diện tích đất trũng ven đầm Thị Nại và hạ lưu sông Hà Thanh, tạo tiền đề để tái cấu trúc không gian đô thị bền vững.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp toàn diện kết hợp giữa công trình hạ tầng và phi công trình với lộ trình triển khai rõ ràng từ năm 2024 đến năm 2035.
• Các cơ quan quản lý và đơn vị quy hoạch cần sớm đưa bộ bản đồ phân vùng rủi ro ngập lụt vào quy chế quản lý kiến trúc, quy hoạch xây dựng nhằm bảo vệ nguồn lực đất đai và thúc đẩy sự phát triển thịnh vượng của thành phố Quy Nhơn trong kỷ nguyên biến đổi khí hậu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu 1. Về Biến đổi khí hậu 1.

Khái niệm Theo điểm 2, điều 1 của Công ước khung của Liên hiệp quốc về BĐKH (UNFCCC) năm 1992: BĐKH là sự biến đổi của khí hậu do hoạt động của con người gây ra một cách trực tiếp hoặc gián tiếp làm thay đổi thành phần của khí quyển toàn cầu và do sự biến động tự nhiên của khí hậu quan sát được trong những thời kỳ có thể so sánh được. Theo Bộ TN - MT (2008) định nghĩa: BĐKH “là sự biến đổi trạng thái của khí hậu so với trung bình hoặc sự dao động của khí hậu duy trì trong một khoảng thời gian dài, thường là vài thập kỷ hoặc dài hơn”. Theo nghiên cứu của Viện khoa học khí tượng thủy văn và BĐKH, “lồng ghép (mainstreaming) hay tích hợp (integrating) vấn đề BĐKH vào các chiến lược, quy hoạch, kế hoạch là: Đưa các mục tiêu thích ứng và giảm nhẹ BĐKH vào tất cả các bước của quá trình lập chiến lược, quy hoạch, kế hoạch của ngành và tổng hợp các tác động đến các hoạt động thích ứng và giảm nhẹ BĐKH trong khi tiến hành đánh giá và lập chiến lược, quy hoạch, kế hoạch của ngành” [42]. Nguyên nhân, đặc trưng sự BĐKH, biểu hiện của BĐKH * Nguyên nhân gây ra BĐKH : Khí hậu bị biến đổi do 2 nhóm nguyên nhân: - Nhóm nguyên nhân khách quan (do sự biến đổi của tự nhiên) bao gồm: Sự biến đổi các hoạt động của mặt trời, sự thay đổi quỹ đạo Trái Đất, sự thay đổi vị trí và quy mô của các châu lục, sự biến đổi của các dòng hải lưu, và sự lưu chuyển trong nội bộ hệ thống khí quyển.

- Nhóm nguyên nhân chủ quan (do sự tác động của con người) xuất phát từ sự gia tăng các hoạt động tạo ra các chất thải khí nhà kính, các hoạt động khai thác quá mức các bể hấp thụ khí nhà kính như: sử dụng nguồn nước, rừng, các hệ sinh thái biển, ven bờ và đất liền khác [18]; việc đốt các nhiên liệu hóa thạch (than đá, dầu mỏ, vv) phục vụ các hoạt động công nghiệp, giao thông vận tải; thay đổi mục đích sử dụng đất (bao gồm thay đổi trong nông nghiệp và nạn phá rừng). Ngoài ra còn một số hoạt động khác như đốt sinh khối, sản phẩm sau thu hoạch,. Các loại KNK chủ yếu bao gồm: CO2, CH4, N2O, HFCs, PFCs và SF6. Khí CO2 phát thải khi đốt cháy nhiên liệu hóa thạch (than, dầu, khí) và là nguồn KNK chủ yếu do con người gây ra trong khí quyển.

PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 6 Hình 1. Tỷ lệ các chất khí gây hiệu ứng nhà kính Có thể thấy rằng các nguyên nhân gây ra BĐKH do các yếu tố tự nhiên đóng góp một phần rất nhỏ vào sự BĐKH và có tính chu kỳ kể từ quá khứ đến hiện nay. Theo các kết quả nghiên cứu và công bố từ Ủy Ban Liên Chính Phủ về BĐKH thì nguyên nhân gây ra BĐKH 90% do con người gây ra, 10% là do tự nhiên. Các khám phá liên quan đến nguyên nhân gây ra BĐKH do hoạt động của con người do Ủy Ban Liên Chính Phủ về BĐKH công bố đã cải thiện qua các năm như sau: Trong báo cáo của IPCC 1995: Thì cho rằng hoạt động con người chỉ đóng góp vào 50% nguyên nhân gây ra BĐKH; Trong báo cáo của IPCC 2001: là 67% ; IPCC 2007: 90% nguyên nhân gây ra BĐKH; IPCC 2013: 95% nguyên nhân gây ra BĐKH.

* Đặc trưng sự biến đổi khí hậu: Tất cả các trạm đo nhiệt độ đều có thể đo, đánh giá và xác nhận được bằng chứng về BĐKH. Hiện nay, nhiệt độ trung bình đã tăng lên tới 0,3 - 0,40C trong mấy chục năm vừa qua và hiện đang có xu hướng tăng tiếp. Theo NOAA, tháng 2/2015 ghi nhận nhiều khu vực đại dương và đất liền có nhiệt độ cao hơn 0,820 C so với trung bình tháng trong vòng 136 năm. Nhiệt độ trung bình tháng 2 toàn cầu trong thế kỷ 20 là 12,1 độ C.

(Hồi tháng 2/1998 cũng ghi nhận mức nhiệt cao hơn trung bình 0,860C. Đây là năm xảy ra hiện tượng El Nino, gây ảnh hưởng tới 110 triệu người và thiệt hại gần 100 tỷ USD cho kinh tế toàn cầu) [55]. * Biểu hiện của biến đổi khí hậu: Sự nóng lên của trái đất và bầu khí quyển. Mực nước biển dâng cao do hiện tượng băng tan.

Sự thay đổi về chất lượng, thành phần khí quyển có hại cho cuộc sống của con người và các sinh vật trên trái đất. Sự di chuyển của các đới khí hậu tồn tại hàng nghìn năm trên các vùng khác nhau của trái đất dẫn tới nguy cơ đe doạ sự sống PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 7 của các loài sinh vật, các hệ sinh thái và hoạt động của con người. Sự thay đổi cường độ hoạt động của quá trình hoàn lưu khí quyển, chu trình tuần hoàn nước trong tự nhiên và các chu trình sinh địa hoá khác. Sự thay đổi năng suất sinh học của các hệ sinh thái, chất lượng và thành phần của thuỷ quyển, sinh quyển, các địa quyển [62].

Biến đổi khí hậu (BĐKH) mà trước hết là nóng lên toàn cầu và nước biển dâng sẽ tác động nghiêm trọng đến đời sống con người trên phạm vi toàn cầu: theo dự báo đến năm 2080 sản lượng ngũ cốc có thể giảm: 2– 4 %, khi đó giá sẽ tăng: 13-45%, số người thiếu lương thực sẽ là 36 – 50%. Tại Việt Nam, trong 50 năm qua nhiệt độ trung bình tăng khoảng 0,70C, mực nước biển dâng cao khoảng 20 cm. Thiên tai và các hiện tượng khí hậu cực đoan đã tác động đến nước ta ngày càng khốc liệt. Theo dự báo, đến năm 2100 nhiệt độ trung bình ở Việt Nam sẽ tăng lên 30C và mực nước biển dâng cao 1m.

Nước biển dâng cao là nguyên nhân chính gây ngập lụt, nhiễm mặn nguồn nước, ảnh hưởng mạnh đến nông nghiệp, gây rủi ro lớn đến công nghiệp và các hoạt động kinh tế khác cũng như đời sống người dân. Các công trình hạ tầng được thiết kế theo tiêu chuẩn hiện tại khó lòng đáp ứng đầy đủ các dịch vụ trong tương lai. Như vậy, BĐKH là hiện tượng trái đất nóng dần lên do hiệu ứng nhà kính làm cho nhiệt độ ở các đại dương tăng dần lên, làm tan băng ở các vùng cực đới, dẫn tới khí hậu của trái đất biến đổi, hạn hán bão lũ xảy ra ngày một tăng, nước biển ngày một dâng cao. Về quy hoạch sử dụng đất 1.

Khái niệm, đặc điểm quy hoạch sử dụng đất * Khái niệm về quy hoạch sử dụng đất và quy hoạch sử dụng đất bền vững: - Quy hoạch sử dụng đất: Đất đai là tiềm năng của quá trình phát triển do đất là tư liệu sản xuất đặc biệt và việc tổ chức sử dụng đất gắn chặt với sự phát triển của nền KT - XH. Do vậy, quy hoạch sử dụng đất sẽ là một hiện tượng KT - XH. Đây là một hoạt động vừa mang tính khoa học, vừa mang tính pháp lý của một hệ thống các biện pháp kỹ thuật, kinh tế và xã hội được xử lý bằng các phương pháp phân tích tổng hợp về sự phân bố địa lý của các điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội để tổ chức lại việc sử dụng đất theo pháp luật nhà nước nhằm đáp ứng nhu cầu sử dụng đất hiện tại và tương lai của xã hội một cách tiết kiệm khoa học và có hiệu quả cao nhất. Theo Dent (1988, 1993), quy hoạch sử dụng đất là phương tiện giúp cho nhà quản lý quyết định cách thức sử dụng đất đai thông qua đánh giá có hệ thống cho lựa chọn mô hình sử dụng đất đai, mà trong sự chọn lựa này sẽ đáp ứng với những mục tiêu riêng biệt, và từ đó hình thành nên chính sách và chương trình cho sử dụng đất đai.

Một định nghĩa khác của Fresco và cộng sự (1992), quy hoạch sử dụng đất là một PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 8 hình thức của quy hoạch vùng, trực tiếp cho thấy việc sử dụng tốt nhất về đất đai trên quan điểm chấp nhận những mục tiêu, chú trọng tới tiến trình xây dựng quyết định cấp cao và những cơ hội về môi trường, xã hội và những vấn đề hạn chế khác. Như vậy, Quy hoạch sử dụng đất là hệ thống các biện pháp kinh tế, kỹ thuật và pháp chế của Nhà nước về tổ chức, sử dụng và quản lý đất đai đầy đủ, hợp lý, khoa học và có hiệu quả cao nhất thông qua việc phân bổ quỹ đất đai (khoanh định cho các mục đích và các ngành) và tổ chức sử dụng đất như tư liệu sản xuất (các giải pháp sử dụng đất cụ thể), nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất của xã hội, tạo điều kiện bảo vệ đất đai và môi trường. Về thực chất quy hoạch sử dụng đất là quá trình hình thành các quyết định nhằm tạo điều kiện đưa đất đai vào sử dụng bền vững để mang lại lợi ích cao nhất. Căn cứ vào đặc điểm điều kiện tự nhiên, phương hướng, nhiệm vụ và mục tiêu phát triển KT - XH của mỗi vùng lãnh thổ, quy hoạch sử dụng đất được tiến hành nhằm định hướng cho các cấp, các ngành trên địa bàn lập quy hoạch và kế hoạch sử dụng đất chi tiết của mình; Xác lập sự ổn định về mặt pháp lý cho công tác quản lý Nhà nước về đất đai; Làm cơ sở để tiến hành giao cấp đất và đầu tư để phát triển sản xuất, đảm bảo an ninh lương thực, phục vụ các nhu cầu dân sinh, văn hoá - xã hội.

Mặt khác, quy hoạch sử dụng đất còn là biện pháp hữu hiệu của Nhà nước nhằm tổ chức lại việc sử dụng đất theo đúng mục đích, hạn chế sự chồng chéo gây lãng phí đất đai, tránh tình trạng chuyển mục đích tuỳ tiện, làm giảm sút nghiêm trọng quỹ đất nông, lâm nghiệp (đặc biệt là diện tích trồng lúa và đất lâm nghiệp có rừng); Ngăn chặn các hiện tượng tiêu cực, tranh chấp, lấn chiếm huỷ hoại đất, phá vỡ cân bằng sinh thái, gây ô nhiễm môi trường dẫn đến những tổn thất hoặc kìm hãm sản xuất, phát triển KT - XH và các hậu quả khó lường về những tình hình bất ổn định chính trị, an ninh quốc phòng ở từng địa phương [25][30].