Mở đầu - Chƣơng 1: Tổng quan về vấn đề nghiên cứu - Chƣơng 2: Đánh giá thực trạng và hiệu quả thực hiện quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất giai đoạn 2011 - 2020 của thành phố Quy Nhơn, tỉnh Bình Định - Chƣơng 3: Đề xuất một số định hướng cho lập quy hoạch sử dụng đất đai thành phố Quy Nhơn đến 2030 gắn với liên kết vùng, biến đổi khí hậu và giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả của quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất - Kết luận, kiến nghị - Cuối cùng là tài liệu tham khảo, phần phụ lục. 4 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở khoa học của quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất 1. Khái niệm quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất Khái niệm “quy hoạch sử dụng đất” đã đƣợc nhiều nhà khoa học và tổ chức quốc tế đƣa ra , chẳng hạn: - Theo giáo trình Quy hoạch sử dụng đất của Trƣờng Đại học Nông nghiệp I Hà Nội (2005), Quy hoạch sử dụng đất là một hệ thống các biện pháp kinh tế, kỹ thuật và pháp chế của nhà nƣớc về tổ chức sử dụng đất đầy đủ, hợp lý, có hiệu quả cao thông qua việc phân phối và tái phân phối quỹ đất cả nƣớc, tổ chức sử dụng đất nhƣ một tƣ liệu sản xuất cùng với các tƣ liệu sản xuất khác gắn liền với đất nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất xã hội, tạo điều kiện bảo vệ đất và bảo vệ môi trƣờng [21].
- Theo Giáo trình Luật Đất đai của tác giả Nguyễn Hữu Ngữ (2013) về quy hoạch đất đai, theo đó đƣợc hiểu là việc khoanh định hoặc điều chỉnh việc khoanh định đối với các loại đất cho phù hợp với từng giai đoạn phát triển kinh tế xã hội của từng địa phƣơng và trong phạm vi cả nƣớc, là sự tính toán, phân bổ sử dụng đất cụ thể về số lƣợng, chất lƣợng, vị trí, không gian [9]. - Khái niệm về quy hoạch sử dụng đất cũng đƣợc Tổ chức Nông nghiệp và Lƣơng thực Liên hợp quốc (FAO - 1993), giải thích là hệ thống đánh giá tiềm năng đất và nƣớc, phƣơng án sử dụng đất và các điều kiện kinh tế - xã hội để lựa chọn và áp dụng phƣơng án sử dụng đất tốt nhất [6]. Căn cứ quy định tại Khoản 2, Khoản 3 Điều 3, Luật đất đai số 45/2013/QH13 ngày 29/11/2013 (sau đây gọi tắt là Luật đất đai năm 2013) quy định về khái niệm quy hoạch sử dụng đất, kế hoạch sử dụng đất nhƣ sau [13]: “2. Quy hoạch sử dụng đất là việc phân bổ và khoanh vùng đất đai theo không gian sử dụng cho các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh, bảo vệ môi trường và thích ứng biến đổi khí hậu trên cơ sở tiềm năng đất đai và nhu cầu sử dụng đất của các ngành, lĩnh vực đối với từng vùng kinh tế - xã hội và đơn vị hành chính trong một khoảng thời gian xác định.
Kế hoạch sử dụng đất là việc phân chia quy hoạch sử dụng đất theo thời gian để thực hiện trong kỳ quy hoạch sử dụng đất.” Theo đó, quy hoạch sử dụng đất là sự tính toán, phân bổ đất đai cụ thể về số lƣợng, chất lƣợng, vị trí, không gian cho các mục tiêu kinh tế - xã hội, đảm bảo cơ sở khoa học và thực tế của các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội để việc sử dụng đất phù hợp với các điều kiện về đất đai, khí hậu, thổ nhƣỡng và từng ngành sản xuất. Việc quy hoạch này đƣợc đƣa ra để hoạch định chính sách, phát triển kinh tế địa phƣơng, đảm bảo việc sử dụng quỹ đất một cách có hiệu quả và đây cũng là cơ sở để Nhà nƣớc giao 5 đất, cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, cho phép chuyển mục đích sử dụng đất, hay là cơ sở để Nhà nƣớc thực hiện việc đền bù về đất, chi phí về đất cho ngƣời dân khi có quy hoạch cần thu hồi đất. Kế hoạch sử dụng đất là việc phân chia quy hoạch sử dụng đất theo thời gian để thực hiện trong kì quy hoạch. Quy hoạch bao giờ cũng gắn liền với kế hoạch hoá đất đai.
Bởi vì kế hoạch hoá đất đai chính là việc xác định các biện pháp, thời gian để sử dụng đất theo quy hoạch. Mặc dù, quy hoạch sử dụng đất đƣợc đƣa ra giải thích và xem xét dƣới nhiều góc độ khác nhau, nhƣng tựu chung, về mặt quản lý nhà nƣớc có thể đƣa ra khái niệm: “Quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất là việc nhà nƣớc sử dụng hệ thống các biện pháp kinh tế, kỹ thuật và pháp chế để phân bổ và khoanh vùng đất đai theo không gian sử dụng cho các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh, bảo vệ môi trƣờng và thích ứng biến đổi khí hậu trong một khoảng thời gian xác định; đồng thời phân kỳ thời gian phù hợp để thực hiện việc phân bổ và khoanh vùng đất đai đó” [5]. Đặc điểm của quy hoạch sử dụng đất Quy hoạch sử dụng đất đai thuộc loại quy hoạch có tính lịch sử xã hội, tính khống chế vĩ mô, tính chỉ đạo, tính tổng hợp trung và dài hạn, là bộ phận hợp thành quan trọng của hệ thống kế hoạch phát triển xã hội và kinh tế quốc dân. Các đặc điểm quy hoạch sử dụng đất đai đƣợc cụ thể nhƣ sau: [9] 1.
Tính lịch sử - xã hội Qua mỗi giai đoạn lịch sử lại có các chế độ cai trị khác nhau, lịch sử phát triển của mỗi loại giai đoạn khác nhau. Chính vì thế, ta có thể nói rằng lịch sử phát triển xã hội chính là lịch sử phát triển của quy hoạch sử dụng đất đai. Mỗi hình thái kinh tế - xã hội đều có một phƣơng thức sản xuất thể hiện theo hai mặt: lực lƣợng sản xuất (quan hệ giữa ngƣời với sức hoặc vật tự nhiên trong quá trình sản xuất) và quan hệ sản xuất (quan hệ giữa ngƣời với ngƣời trong quá trình sản xuất). Trong quy hoạch sử dụng đất đai, luôn nẩy sinh mối quan hệ giữa ngƣời với đất đai.
Các công việc của con ngƣời nhƣ điều tra, đo đạc, khoanh định, thiết kế…đều liên quan chặt chẽ với đất đai, nhằm đƣa đất đai vào sử dụng sao cho đầy đủ, hợp lý và hiệu quả cao nhất. Quy hoạch đất đai thể hiện đồng thời là yếu tố thúc đẩy phát triển lực lƣợng sản xuất, vừa là yếu tố thúc đẩy các mối quan hệ sản xuất, vì vậy nó luôn là một bộ phận của phƣơng thức sản xuất xã hội. Mặt khác, ở mỗi nƣớc khác nhau đều có luật đất đai riêng của mình. Vì vậy, quy hoạch sử dụng đất đai của các nƣớc cũng có nội dung khác nhau.
Ở nƣớc ta dƣới chế độ sở hữu toàn dân, quy hoạch sử dụng đất đai phục vụ nhu cầu sử dụng đất và quyền lợi của toàn xã hội. Đặc biệt, trong nền kinh tế thị trƣờng định hƣớng xã hội chủ nghĩa, quy hoạch sử dụng đất đai góp phần giải quyết các mâu thuẫn nội tại của từng lợi ích 6 kinh tế xã hội và môi trƣờng nảy sinh trong quá trình sử dụng đất, cũng nhƣ mâu thuẫn giữa các lợi ích trên với nhau. Tính tổng hợp Đất đai có vai trò quan trọng đối với đời sống của con ngƣời và các hoạt động xã hội. Cho nên quy hoạch sử dụng đất đai mang tính tổng hợp rất cao, đề cập đến nhiều lĩnh vực về khoa học, kinh tế, xã hội nhƣ: khoa học tự nhiên, khoa học xã hội dân số và đất đai, sản xuất công nông nghiệp, môi trƣờng sinh thái.
Quy hoạch sử dụng đất đai thƣờng ảnh hƣởng đến việc sử dụng đất của sáu loại đất chính: đất nông nghiệp, đất lâm nghiệp, đất khu dân cƣ nông thôn, đất đô thị, đất chuyên dùng và đất chƣa sử dụng cũng nhƣ ảnh hƣớng đến toàn nhƣ cầu sử dụng đất còn lại của toàn bộ nền kinh tế quốc dân. Quy hoạch sử dụng đất đai lãnh trách nhiệm tổng hợp toàn bộ nhu cầu sử dụng đất, nó phân bố, bố trí và điều chỉnh các nhu cầu đất đai; điều hòa các mâu thuẫn về đất đai các ngành, lĩnh vực xác định và điều phối phƣơng thức, phƣơng hƣớng phân bố sử dụng đất phù hợp với mục tiêu kinh tế - xã hội, đảm bảo cho nền kinh tế quốc dân luôn phát triển bền vững, đạt tốc độ cao và ổn định. Tính dài hạn Tính dài hạn của quy hoạch sử dụng đất đai đƣợc thể hiện rất rõ trong phƣơng hƣớng, kế hoạch sử dụng đất. Thƣờng thời gian của quy hoạch sử dụng đất đai trên 10 năm đến 20 năm hoặc lâu hơn nữa.
Căn cứ vào các dự báo xu thế biến động dài hạn của những yếu tố kinh tế xã hội quan trọng nhƣ: sự thay đổi về nhân khẩu học, tiển bộ kỹ thuật, đô thị hoá, công nghiệp hoá hiện đại hoá nông nghiệp và các lĩnh vực khác, từ đó xác định quy hoạch trung và dài hạn về sử dụng đất đai, đề ra các phƣơng hƣớng, chính sách và biện pháp có tính chiến lƣợc, tạo căn cứ khoa học cho xây dựng kế hoạch sử dụng đất hàng năm và ngắn hạn. Để đáp ứng đƣợc nhu cầu đất cho phát triển lâu dài kinh tế - xã hội, quy hoạch sử dụng đất đai phải có tính dài hạn. Nó tạo cơ sở vững chắc, niềm tin cho các chủ đầu tƣ, tạo ra môi trƣờng pháp lý ổn định. Tính chiến lược và chỉ đạo vĩ mô Với đặc tính trung và dài hạn, quy hoạch sử dụng đất đai dự kiến trƣớc đƣợc các xu thế thay đổi phƣơng hƣớng, mục tiêu, cơ cấu và phân bố sử dụng đất.
Quy hoạch sử dụng đất đai là quy hoạch mang tính chiến lƣợc, các chỉ tiêu của quy hoạch mang tính chỉ đạo vĩ mô, tính phƣơng hƣớng và khái lƣợc về sử dụng đất của các ngành; cân đối tổng quát các nhu cầu sử dụng đất đai của địa phƣơng; đề xuất các biện pháp, các chính sách để đạt đƣợc mục tiêu của phƣơng án sử dụng đất. Tính chính sách Quy hoạch sử dụng đất đai thể hiện rất mạnh đặc tính chính trị và chính sách xã hội. Khi xây dựng phƣơng án phải quán triệt các chính sách và quy định có liên quan đến 7 đất đai của Đảng và Nhà nƣớc, đảm bảo cụ thể mặt bằng đất đai của các mục tiêu phát triển kinh tế quốc dân, phát triển ổn định kinh tế chính trị, xã hội; tuân thủ các chỉ tiêu, các quy định khống chế về dân số, đất đai và môi trƣờng sinh thái.