Luận án tiến sĩ về nghiên cứu liên kết kinh tế trong vùng kinh tế trọng điểm miền Trung

Chuyên đề liên kết kinh tế tại vùng kinh tế trọng điểm miền Trung, tiếp cận liên ngành, kết quả nghiên cứu có giá trị ứng dụng cao trong kinh tế

• Tác giả: Phí Thị Hồng Linh
• Người hướng dẫn: GS.TS Ngô Thắng Lợi
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Quốc dân
• Chuyên ngành: Kinh tế
• Đề tài: Luận Án Tiến Sĩ Về Nghiên Cứu Liên Kết Kinh Tế Trong Vùng Kinh Tế Trọng Điểm Miền Trung
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ LIÊN KẾT KINH TẾ VÙNG
• 1.1. Các nghiên cứu ngoài nước
• 1.1.1. Về nội hàm liên kết kinh tế vùng
• 1.1.2. Tiêu chí đo lường liên kết kinh tế vùng
• 1.1.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến liên kết kinh tế vùng
• 1.2. Các nghiên cứu trong nước
• 1.2.1. Nội hàm LKKT vùng
• 1.2.2. Tiêu chí đánh giá liên kết kinh tế vùng
• 1.2.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến liên kết kinh tế vùng
• 1.3. Đánh giá tổng quan các nghiên cứu và khoảng trống nghiên cứu
• 1.4. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA LIÊN KẾT KINH TẾ TRONG VÙNG KINH TẾ TRỌNG ĐIỂM
• 2.1. Cơ sở lý luận liên kết kinh tế vùng
• 2.1.1. Vùng và liên kết kinh tế vùng
• 2.1.2. Cơ sở lý luận về liên kết kinh tế vùng và phát triển vùng kinh tế trọng điểm
• 2.2. Khung nghiên cứu liên kết kinh tế vùng kinh tế trọng điểm
• 2.2.1. Các yêu cầu đặt ra với liên kết kinh tế vùng kinh tế trọng điểm
• 2.2.2. Nội dung và hình thức (mô hình) liên kết kinh tế trong vùng kinh tế trọng điểm
• 2.2.3. Đánh giá liên kết kinh tế vùng
• 2.2.4. Các nhân tố ảnh hưởng liên kết kinh tế vùng kinh tế trọng điểm
• 2.3. Kinh nghiệm thực hiện liên kết kinh tế vùng của một số nước
• 2.3.1. Thực hiện liên kết kinh tế vùng dựa trên cụm liên kết ngành của Nhật Bản
• 2.3.2. Thực hiện liên kết kinh tế vùng dựa trên cụm liên kết ngành của Hàn Quốc
• 2.3.3. Thực hiện liên kết kinh tế vùng dựa trên chuỗi giá trị của Thái Lan
• 2.3.4. Những kết luận rút ra từ các mô hình liên kết kinh tế vùng trong thực tiễn
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG LIÊN KẾT KINH TẾ TRONG VÙNG KINH TẾ TRỌNG ĐIỂM MIỀN TRUNG
• 3.1. Tổng quan về vùng kinh tế trọng điểm miền Trung
• 3.1.1. Quá trình hình thành vùng kinh tế trọng điểm miền Trung
• 3.1.2. Thực trạng phát triển kinh tế xã hội vùng kinh tế trọng điểm miền Trung giai đoạn 2011-2016
• 3.2. Thực trạng liên kết kinh tế vùng kinh tế trọng điểm miền Trung
• 3.2.1. Đo lường tổng quát mức độ liên kết kinh tế toàn vùng kinh tế trọng điểm miền Trung
• 3.2.2. Thực trạng mức độ thực hiện các nội dung liên kết kinh tế vùng trong một số ngành của vùng kinh tế trọng điểm miền Trung
• 3.2.3. Thực trạng đảm bảo các yêu cầu của liên kết kinh tế vùng kinh tế trọng điểm miền Trung
• 3.3. Đánh giá liên kết kinh tế vùng kinh tế trọng điểm miền Trung và nguyên nhân
• 3.3.1. Các kết quả đạt được trong liên kết kinh tế vùng kinh tế trọng điểm miền Trung
• 3.3.2. Những hạn chế trong liên kết kinh tế vùng kinh tế trọng điểm miền Trung
• 3.3.3. Nguyên nhân của các hạn chế
• 3.4. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG LIÊN KẾT KINH TẾ VÙNG KINH TẾ TRỌNG ĐIỂM MIỀN TRUNG
• 4.1. Các căn cứ định hướng tăng cường liên kết kinh tế vùng KTTĐ miền Trung
• 4.1.1. Bối cảnh quốc tế và trong nước. Mục tiêu phát triển vùng KTTĐ miền Trung đến 2020, tầm nhìn đến 2030
• 4.3. Mục tiêu liên kết vùng kinh tế trọng điểm miền Trung
• 4.2. Quan điểm và định hướng tăng cường liên kết kinh tế vùng kinh tế trọng điểm miền Trung
• 4.2.1. Quan điểm tăng cường liên kết kinh tế vùng kinh tế trọng điểm miền Trung
• 4.2.2. Định hướng tăng cường liên kết kinh tế vùng kinh tế trọng điểm miền Trung
• 4.2.3. Đề xuất một số mô hình liên kết kinh tế vùng kinh tế trọng điểm miền Trung
• 4.3. Một số giải pháp tăng cường liên kết kinh tế vùng kinh tế trọng điểm miền Trung
• 4.3.1. Đổi mới tư duy và nhận thức về liên kết kinh tế vùng
• 4.3.2. Hoàn thiện các điều kiện thực hiện liên kết kinh tế vùng Kinh tế trọng điểm miền Trung
• 4.3.3. Hoàn thiện khung pháp lý thực hiện liên kết kinh tế vùng Kinh tế trọng điểm
• 4.3.4. Hoàn thiện bộ máy điều phối vùng
• 4.3.5. Tăng cường các chính sách khuyến khích liên kết kinh tế vùng
• 4.4. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về liên kết kinh tế vùng

Liên kết kinh tế trong vùng kinh tế trọng điểm miền Trung là một chủ đề quan trọng trong bối cảnh phát triển kinh tế hiện nay. Liên kết kinh tế không chỉ giúp tăng cường khả năng cạnh tranh mà còn thúc đẩy sự phát triển bền vững cho các địa phương. Nghiên cứu cho thấy rằng vùng kinh tế trọng điểm miền Trung, với nhiều tiềm năng nhưng còn hạn chế trong việc phát triển kinh tế vùng, cần có một khung lý thuyết rõ ràng để đánh giá và cải thiện tình hình. Các yếu tố ảnh hưởng đến liên kết kinh tế như chính sách, cơ sở hạ tầng và sự tham gia của các doanh nghiệp cần được xem xét kỹ lưỡng. Các nghiên cứu trước đó đã chỉ ra rằng việc thiếu hợp tác kinh tế có thể dẫn đến sự phát triển không đồng đều và hiệu quả kinh tế thấp. Do đó, việc xây dựng các tiêu chí đánh giá và mô hình phát triển kinh tế là cần thiết để cải thiện tình hình.

1.1 Nội hàm liên kết kinh tế vùng

Nội hàm của liên kết kinh tế vùng bao gồm nhiều yếu tố như sự kết nối giữa các doanh nghiệp, cơ sở hạ tầng và chính sách hỗ trợ từ chính quyền địa phương. Việc xác định rõ nội hàm này sẽ giúp các bên liên quan hiểu rõ hơn về vai trò của liên kết kinh tế trong việc phát triển vùng. Một nghiên cứu cho thấy rằng liên kết kinh tế không chỉ đơn thuần là sự hợp tác giữa các doanh nghiệp mà còn bao gồm cả sự tham gia của các cơ quan nhà nước và tổ chức xã hội. Điều này tạo ra một môi trường thuận lợi cho sự phát triển bền vững và hiệu quả. Cần có những nghiên cứu sâu hơn để làm rõ các yếu tố này và đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm tăng cường liên kết kinh tế trong vùng kinh tế trọng điểm miền Trung.

II. Thực trạng liên kết kinh tế trong vùng kinh tế trọng điểm miền Trung

Thực trạng liên kết kinh tế tại vùng kinh tế trọng điểm miền Trung hiện nay cho thấy nhiều hạn chế trong việc phát triển. Mặc dù có nhiều tiềm năng, nhưng hiệu quả kinh tế vẫn chưa đạt yêu cầu. Số liệu thống kê cho thấy rằng kinh tế vùng vẫn ở mức thấp so với các vùng khác trong cả nước. Việc không tận dụng được lợi thế so sánh giữa các tỉnh thành đã dẫn đến sự phát triển không đồng đều và thiếu tính cạnh tranh. Đặc biệt, sự thiếu hụt trong hợp tác kinh tế giữa các ngành như nông nghiệp, công nghiệp và du lịch đã làm giảm khả năng thu hút đầu tư và phát triển. Các doanh nghiệp trong vùng cần phải tăng cường kết nối để nâng cao năng lực cạnh tranh và thúc đẩy phát triển bền vững.

2.1 Đánh giá liên kết kinh tế vùng

Đánh giá thực trạng liên kết kinh tế vùng kinh tế trọng điểm miền Trung cho thấy rằng mặc dù có một số kết quả tích cực, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề cần giải quyết. Các chỉ số về phát triển kinh tế cho thấy rằng vùng này cần cải thiện khả năng thu hút đầu tư và phát triển các ngành kinh tế chủ lực. Một số nguyên nhân chính dẫn đến hạn chế trong liên kết kinh tế bao gồm thiếu sự phối hợp giữa các tỉnh thành, chính sách chưa đồng bộ và chưa có sự tham gia đầy đủ của các doanh nghiệp. Việc xây dựng một chiến lược phát triển bền vững, tập trung vào liên kết kinh tế giữa các ngành và các địa phương là rất quan trọng để cải thiện tình hình hiện tại.

III. Định hướng và giải pháp tăng cường liên kết kinh tế

Để tăng cường liên kết kinh tế trong vùng kinh tế trọng điểm miền Trung, cần có một chiến lược rõ ràng và cụ thể. Các giải pháp cần tập trung vào việc cải thiện cơ sở hạ tầng, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và tạo ra môi trường thuận lợi cho hợp tác kinh tế. Cần xây dựng các mô hình liên kết giữa các doanh nghiệp và chính quyền địa phương để tạo ra sự gắn kết chặt chẽ hơn. Một nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc áp dụng các mô hình liên kết thành công từ các nước khác có thể giúp cải thiện tình hình kinh tế vùng. Các chính sách khuyến khích đầu tư và phát triển bền vững cũng cần được xem xét để thu hút thêm nguồn lực cho vùng.

3.1 Quan điểm và định hướng tăng cường liên kết kinh tế

Quan điểm về việc tăng cường liên kết kinh tế vùng kinh tế trọng điểm miền Trung cần phải được xây dựng dựa trên sự hợp tác chặt chẽ giữa các bên liên quan. Cần có sự tham gia của các doanh nghiệp, chính quyền địa phương và các tổ chức xã hội để tạo ra một môi trường phát triển bền vững. Định hướng phát triển cần tập trung vào việc xây dựng các mô hình liên kết kinh tế hiệu quả, từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển các ngành kinh tế chủ lực. Một nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng các giải pháp đổi mới và sáng tạo trong liên kết kinh tế có thể tạo ra những bước đột phá cho sự phát triển của vùng.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và tái cơ cấu kinh tế lãnh thổ, không gian kinh tế vùng cùng cơ chế liên kết kinh tế (LKKT) đóng vai trò là động lực cốt lõi quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia. Luận án tiến sĩ kinh tế với đề tài "Nghiên cứu liên kết kinh tế trong vùng kinh tế trọng điểm miền Trung" (Chuyên ngành: Kinh tế phát triển, Mã số: 62310105) do Nghiên cứu sinh Phí Thị Hồng Linh thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS.TS. Ngô Thắng Lợi tại Trường Đại học Kinh tế Quốc dân (Hà Nội, 2018), đại diện cho một công trình nghiên cứu tiên phong, giải quyết căn bản bài toán "nghịch lý phát triển" tại Vùng Kinh tế trọng điểm (KTTĐ) miền Trung.

Mặc dù được thành lập theo Quyết định số 148/2004/QĐ-TTg và Quyết định số 1874/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ với kỳ vọng trở thành đầu tàu lan tỏa kinh tế cho miền Trung và Tây Nguyên, vùng KTTĐ miền Trung sau hơn 20 năm vẫn rơi vào tình trạng "vùng trũng" kinh tế. Bằng chứng định lượng từ văn bản chỉ ra:

1. Hiệu quả kinh tế nội vùng ở mức thấp, mật độ kinh tế năm 2016 chỉ đạt 10,46 tỷ đồng/km² so với mức bình quân 13,59 tỷ đồng/km² của cả nước, và tỷ lệ giá trị gia tăng trên giá trị sản xuất ($VA/GO$) của toàn vùng chưa đạt tới 30%.
2. Tình trạng chạy đua ưu đãi thu hút đầu tư dàn trải giữa 5 tỉnh, thành phố khiến lượng vốn FDI còn hiệu lực vào vùng năm 2016 chỉ chiếm 6,12% tổng vốn FDI của 4 vùng KTTĐ trên toàn quốc.
3. Đóng góp kinh tế khiêm tốn khi tổng sản phẩm trên địa bàn (GRDP) của vùng năm 2016 chỉ chiếm 6,51% GDP cả nước — mức thấp nhất trong 4 vùng KTTĐ (so với vùng KTTĐ Bắc Bộ đóng góp 18,9%, vùng KTTĐ phía Nam đóng góp 43%, và vùng KTTĐ Đồng bằng sông Cửu Long đóng góp 7%). Thu nhập bình quân đầu người năm 2016 chỉ đạt 45,48 triệu đồng/người, kém xa mức 67,06 triệu đồng/người của KTTĐ Bắc Bộ và 99,10 triệu đồng/người của KTTĐ phía Nam.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng tâm mà luận án xác lập là: Hầu hết các công trình nghiên cứu phát triển vùng tại Việt Nam trước đây chủ yếu tiếp cận theo lăng kính quản lý nhà nước vĩ mô (chính sách phân cấp, quy hoạch hành chính), thiếu vắng một khung phân tích vi mô hoàn chỉnh lấy chủ thể sản xuất kinh doanh (doanh nghiệp, hợp tác xã, hộ kinh tế) làm hạt nhân liên kết; đồng thời chưa có hệ thống tiêu chí định lượng phù hợp để đo lường mức độ tương quan không gian của LKKT nội vùng trong bối cảnh dữ liệu thống kê liên ngành chưa hoàn thiện.

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của luận án là hệ thống hóa và phát triển khung lý luận về LKKT trong vùng KTTĐ, đánh giá toàn diện thực trạng LKKT tại 5 tỉnh/thành phố thuộc vùng KTTĐ miền Trung (Thừa Thiên Huế, Đà Nẵng, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định) giai đoạn 2010–2016, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp và mô hình liên kết chiến lược có tầm nhìn đến năm 2030.

Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học:

• RQ1: Bản chất nội hàm và các yêu cầu mang tính quy luật của liên kết kinh tế trong không gian một vùng kinh tế trọng điểm là gì?
• RQ2: Thực trạng LKKT nội vùng giữa các doanh nghiệp tại vùng KTTĐ miền Trung đang diễn ra ở mức độ nào, và những rào cản thể chế - thị trường nào dẫn tới sự rời rạc?
• RQ3: Cần áp dụng những mô hình tổ chức không gian kinh tế và cơ chế điều phối nào để tối ưu hóa nguồn lực và thúc đẩy tăng trưởng lan tỏa toàn vùng đến năm 2030?
• H1 (Giả thuyết cốt lõi): "Nếu LKKT vùng được tăng cường sẽ giúp tăng năng lực cạnh tranh, tăng hiệu quả sử dụng nguồn lực của các chủ thể cũng như của toàn vùng từ đó thúc đẩy sự phát triển của vùng và ngược lại."

Phạm vi nghiên cứu (Scope): Tập trung vào không gian 5 tỉnh/thành phố vùng KTTĐ miền Trung, dữ liệu chuỗi thời gian phân tích từ 2010 đến 2016, tập trung vào 3 ngành điển hình chi phối cấu trúc vùng: Du lịch (Cụm Thừa Thiên Huế - Đà Nẵng - Quảng Nam), Khai thác thủy sản (chuỗi đánh bắt xa bờ) và Công nghiệp chế biến chế tạo (hạt nhân ô tô Chu Lai - Quảng Nam).

---

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu quốc tế và trong nước về kinh tế không gian và liên kết vùng cho thấy sự phát triển qua nhiều dòng học thuyết lớn nhưng cũng tồn tại các xung đột quan điểm học thuật sâu sắc:

[Học thuyết Vị trí & Cực tăng trưởng]
 Christaller (1933), Losch (1954), Perroux (1955)
[Lý thuyết Liên kết Ngược - Xuôi]
       Hirschman (1958)
[Lý thuyết Cụm liên kết ngành & Chuỗi giá trị]
     Porter (1990, 1998), Gereffi (2005)
[Khung phân tích LKKT Vùng KTTĐ của Luận án]
  Tích hợp vi mô (Doanh nghiệp) & Vĩ mô (Thể chế)

1. Dòng lý thuyết Vị trí trung tâm và Không gian kinh tế: Walter Christaller (1933) và August Lösch (1954) đã đặt nền móng với lý thuyết nơi trung tâm (Central Place Theory), phân định trật tự thứ bậc đô thị dựa trên ngưỡng thị trường và phạm vi hàng hóa. Markusen (1987) mở rộng khi định nghĩa vùng là một cấu trúc kinh tế - xã hội có tính tiếp giáp lãnh thổ và phân hóa không gian. Tuy nhiên, trường phái này bị phê phán vì giả định không gian đồng nhất và xem nhẹ vai trò của các chủ thể mạng lưới phi chính thống.
2. Dòng lý thuyết Cực tăng trưởng và Liên kết Đầu vào - Đầu ra: Albert O. Hirschman (1958) định nghĩa "liên kết vùng là quá trình liên kết ngược và liên kết xuôi các dòng chảy thị trường hàng hoá diễn ra trên một không gian lãnh thổ nhất định". Theo đó, sự xuất hiện của một ngành công nghiệp nòng cốt sẽ kích hoạt các hoạt động cung cấp nguyên liệu (backward linkages) và chế biến sâu sản phẩm đầu ra (forward linkages). Leo Klaasen et al. (1987) đã lượng hóa mức độ phát triển qua hệ số thu nhập bình quân và tốc độ tăng trưởng để phân loại vùng phồn vinh hay vùng tụt hậu.
3. Dòng lý thuyết Cụm liên kết ngành (Industrial Clusters) và Chuỗi giá trị: Michael E. Porter (1998) khẳng định "liên kết vùng là liên kết các ngành mang tính bổ sung lẫn nhau, mục tiêu là tăng năng lực cạnh tranh. Phương thức đa dạng, tùy thuộc vào chuỗi giá trị sản phẩm". Porter nhấn mạnh sự tích tụ địa lý của các doanh nghiệp chuyên môn hóa tạo ra lợi thế ngoại biên (agglomeration economies).
4. Các nghiên cứu thực nghiệm tại Việt Nam: Các tác giả Đào Hữu Hòa (2008), Lê Thế Giới (2008), Vũ Thành Tự Anh et al. (2012), Ngô Thắng Lợi et al. (2015), Phan Trọng Phú (2015) đã chỉ ra hiện tượng "cát cứ địa phương", thiếu vắng cơ chế tài chính cho hội đồng vùng và tình trạng cạnh tranh triệt tiêu trong thu hút FDI và phát triển khu công nghiệp (KCN). Bùi Trinh et al. (2012) sử dụng bảng cân đối liên ngành ($I-O$) liên vùng chứng minh hệ số lan tỏa của công nghiệp chế biến, nhưng dữ liệu $I-O$ 5 năm một lần không phản ánh kịp thời biến động vi mô.

Các tranh luận học thuật cốt lõi (Debates):

• Tranh luận 1 (Chủ thể quyết định liên kết): Một trường phái xem liên kết vùng chủ yếu là thỏa thuận hành chính giữa chính quyền các tỉnh (Lê Thế Giới, 2008; Đào Hữu Hòa, 2008). Ngược lại, trường phái kinh tế thị trường (Hirschman, 1958; Porter, 1998) khẳng định doanh nghiệp và chuỗi cung ứng mới là bản chất. Luận án định vị rõ: Chính quyền đóng vai trò kiến tạo thể chế xúc tác, còn doanh nghiệp là trung tâm thực thi.
• Tranh luận 2 (Phương pháp lượng hóa): Sự đối lập giữa việc dùng mô hình hồi quy OLS đơn giản giữa GDP tỉnh mẹ và các tỉnh phụ cận (Nguyên Chương, 2009) vốn bỏ qua tương quan không gian, và mô hình $I-O$ liên vùng (Bùi Trinh et al., 2012) vốn thiếu dữ liệu cấp tỉnh thường niên.

So sánh với các nghiên cứu và mô hình quốc tế:

• Trường hợp Cụm liên kết ngành Nhật Bản: Chính sách cụm công nghiệp tri thức và công nghệ cao của Nhật Bản nhấn mạnh mối liên kết tam giác giữa Doanh nghiệp - Viện nghiên cứu - Chính quyền địa phương, giải quyết bài toán R&D nội vùng.
• Trường hợp Vùng kinh tế 5+2 và Cụm đóng tàu Gyeongnam (Hàn Quốc): Chính phủ Hàn Quốc tái cấu trúc không gian kinh tế thành 5 vùng kinh tế lớn và 2 vùng đặc thù, hình thành cụm đóng tàu Gyeongnam quy mô toàn cầu nhờ chuỗi cung ứng vệ tinh khép kín.
• Trường hợp Chuỗi giá trị nông nghiệp Thái Lan: Tích hợp liên kết dọc giữa người nông dân với các tập đoàn chế biến xuất khẩu thông qua hợp đồng nông sản (contract farming), giải quyết triệt để vấn đề đứt gãy thị trường nguyên liệu.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng học thuyết Cực tăng trưởng (Perroux, 1955) và Liên kết kinh tế (Hirschman, 1958; Porter, 1998) bằng việc xây dựng cấu trúc lý thuyết LKKT chuyên biệt cho Vùng Kinh tế trọng điểm tại các nền kinh tế chuyển đổi:

Cấu phần Lý thuyết	Tiếp cận Cũ (Truyền thống)	Tiếp cận Đột phá của Luận án
Bản chất LKKT	Thỏa thuận hành chính / Phối hợp chính sách công	Tích hợp dòng chu chuyển nguồn lực vi mô giữa các doanh nghiệp
Yêu cầu vùng KTTĐ	Tăng trưởng GDP độc lập từng tỉnh	Đảm bảo tính lan tỏa cực tăng trưởng và nâng cao tỷ lệ $VA/GO$ nội vùng
Cơ chế lan tỏa	Lan tỏa tự nhiên theo địa lý	Lan tỏa qua mạng lưới Cụm liên kết ngành (CLKN) và Chuỗi giá trị
Đo lường không gian	Hồi quy tuyến tính phi không gian	Kết hợp hệ số tự tương quan không gian Moran's I và hệ số $LQ$

Luận án chuẩn hóa định nghĩa: "Liên kết kinh tế vùng là sự thiết lập các mối quan hệ giữa các chủ thể sản xuất kinh doanh nhằm tối ưu hóa chi phí giao dịch, khai thác lợi thế so sánh động và gia tăng giá trị chuỗi sản phẩm trong một không gian kinh tế liên tỉnh."

Khung phân tích độc đáo

Khung nghiên cứu của luận án tích hợp đồng thời 3 trường phái lý thuyết: Lý thuyết Chuỗi giá trị doanh nghiệp (Value Chain Theory), Lý thuyết Cụm liên kết ngành (Cluster Theory), và Lý thuyết Địa lý kinh tế lượng (Spatial Econometrics).

Mô hình phân tích phân định 4 hình thái cụm ngành trên không gian lãnh thổ:

1. Mô hình cụm nối mạng (Network Cluster): Các doanh nghiệp quy mô tương đương liên kết đa chiều.
2. Mô hình cụm trung tâm (Hub-and-Spoke Cluster): Một doanh nghiệp đầu đàn chi phối các nhà cung ứng phụ trợ (điển hình như THACO Chu Lai).
3. Mô hình cụm vệ tinh (Satellite Platform): Các chi nhánh tập đoàn đa quốc gia phụ thuộc chuỗi giá trị toàn cầu.
4. Mô hình cụm nhà nước tổ chức (State-anchored Cluster): Hình thành xung quanh các dự án hạ tầng hoặc khu kinh tế mở của chính phủ.

Điều kiện biên (Boundary Conditions): Khung phân tích áp dụng tối ưu cho các vùng kinh tế có ranh giới hành chính liền kề, sở hữu hành lang giao thông trục dọc (Quốc lộ 1A, đường ven biển, đường sắt Bắc - Nam) nhưng bị chia cắt bởi tư duy quản lý cục bộ địa phương.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng thế giới quan Thực chứng (Positivism) kết hợp với Thuyết hiện thực phê phán (Critical Realism) nhằm giải thích bản chất cơ chế sinh thái của LKKT. Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp đa tầng (Multi-level Mixed Methods Research Design) được triển khai:

• Tầng vĩ mô (Macro level): Phân tích kinh tế lượng không gian đối với 5 tỉnh vùng KTTĐ miền Trung và đối sánh với 3 vùng KTTĐ còn lại trên cả nước.
• Tầng trung mô (Meso level): Phân tích cơ chế liên kết ngành giữa các tổ chức hiệp hội, ngành nghề liên tỉnh.
• Tầng vi mô (Micro level): Khảo sát thực địa và phỏng vấn sâu các doanh nghiệp, ngư dân, nhà quản lý điều hành cơ sở sản xuất.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập dữ liệu sơ cấp và thứ cấp được thiết kế chuẩn mực:

• Dữ liệu thứ cấp: Khai thác chuỗi số liệu chính thống từ Niên giám Thống kê của Tổng cục Thống kê và 24 Cục Thống kê thuộc các tỉnh/thành phố của 4 vùng KTTĐ giai đoạn 2011–2016; các báo cáo quy hoạch vùng của Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn.
• Dữ liệu sơ cấp:
  • Thực hiện phỏng vấn chuyên gia và lãnh đạo quản lý thuộc Vụ Kinh tế địa phương và Lãnh thổ (Bộ KH&ĐT), Sở Du lịch Đà Nẵng, Sở NN&PTNT Thừa Thiên Huế, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định.
  • Khảo sát doanh nghiệp du lịch lữ hành, khách sạn tại trục Thừa Thiên Huế - Đà Nẵng - Quảng Nam.
  • Khảo sát ngư dân tham gia tổ/đội đoàn kết đánh bắt hải sản xa bờ tại các ngư trường Hoàng Sa, Trường Sa.
  • Phỏng vấn sâu lãnh đạo Tập đoàn Ô tô Trường Hải (THACO Chu Lai) về mạng lưới cung ứng linh kiện phụ trợ.
• Tam giác đạc dữ liệu (Triangulation): Đối chiếu chéo giữa số liệu thống kê nhà nước, dữ liệu khảo sát bảng hỏi định lượng và kết quả phỏng vấn sâu định tính nhằm triệt tiêu thiên lệch nguồn dữ liệu.

Data và phân tích

1. Phân tích Kinh tế lượng Không gian với Chỉ số Moran's I: Để đo lường mức độ phụ thuộc và tự tương quan không gian về GRDP/người giữa các địa phương trong vùng, luận án áp dụng công thức: $$I = \frac{n}{\sum_{i=1}^n \sum_{j=1}^n w_{ij}} \frac{\sum_{i=1}^n \sum_{j=1}^n w_{ij}(x_i - \bar{x})(x_j - \bar{x})}{\sum_{i=1}^n (x_i - \bar{x})^2}$$ Trong đó: $n=5$ (số tỉnh); $x_i, x_j$ là GRDP/người của địa phương $i$ và $j$; $w_{ij}$ là ma trận trọng số không gian dựa trên khoảng cách tọa độ địa lý giữa các trung tâm hành chính tỉnh.
2. Phân tích Thương số Vị thế (Location Quotient - LQ): Xác định các ngành mũi nhọn có lợi thế cạnh tranh chuyên môn hóa ($LQ > 1$).
3. Phân tích Tỷ lệ Chuyển hóa Giá trị ($VA/GO$): Đánh giá chiều sâu tham gia chuỗi giá trị và mức độ tạo giá trị thặng dư thực tế thay vì gia công thuần túy.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

      KẾT QUẢ THỰC TRẠNG LIÊN KẾT KINH TẾ VÙNG KTTĐ MIỀN TRUNG

1. Bằng chứng về sự thiếu vắng tương quan không gian (Không gian kinh tế rời rạc): Kết quả tính toán chỉ số Moran's I về biến số GRDP/người của vùng KTTĐ miền Trung giai đoạn 2011–2016 cho giá trị xấp xỉ 0 (thậm chí âm ở một số năm), cho thấy mức độ tự tương quan không gian giữa các địa phương gần như bằng không. Tăng trưởng kinh tế của hạt nhân Đà Nẵng không tạo được hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ sang các tỉnh lân cận như Quảng Nam, Thừa Thiên Huế, Quảng Ngãi và Bình Định.
2. Hiện tượng "Đồng dạng cơ cấu" và Cạnh tranh triệt tiêu: Cả 5 tỉnh/thành phố đều có cấu trúc tài nguyên tương đồng (ven biển, cảng nước sâu, sân bay, khu kinh tế mở), dẫn đến tình trạng đầu tư hạ tầng trùng lặp. Vùng có chiều dài bờ biển ngắn nhưng tập trung tới 4 sân bay (Phú Bài, Đà Nẵng, Chu Lai, Phù Cát) và hàng loạt cảng biển biển nước sâu cạnh tranh trực tiếp nguồn hàng thay vì phân vai chức năng trung chuyển.
3. Thực trạng liên kết trong 3 ngành điển hình:
   • Ngành Du lịch (Huế - Đà Nẵng - Quảng Nam): Dù hình thành thương hiệu "Con đường di sản miền Trung", nhưng liên kết chỉ dừng lại ở xúc tiến quảng bá chung. Hiện tượng phân chia lợi nhuận không đều, cạnh tranh hạ giá tour, thiếu vắng sản phẩm du lịch chuỗi bổ trợ khép kín khiến thời gian lưu trú bình quân của du khách thấp.
   • Ngành Khai thác Thủy sản: Mô hình tổ đội đoàn kết đánh bắt xa bờ chủ yếu mang tính hỗ trợ an toàn cứu nạn trên biển, mức độ liên kết kinh tế trong thu mua nguyên liệu, bảo quản sau thu hoạch và tiêu thụ chế biến sâu chỉ chiếm dưới 15% tổng sản lượng khai thác.
   • Ngành Công nghiệp Ô tô (THACO Chu Lai): Hình thành mô hình cụm trung tâm (Hub-and-Spoke) bước đầu thành công với tỷ lệ nội địa hóa xe bus đạt trên 50%, nhưng hầu hết các doanh nghiệp linh kiện vệ tinh cấp 1 và cấp 2 đều là doanh nghiệp FDI hoặc nội bộ của THACO, thiếu vắng sự tham gia của các doanh nghiệp vừa và nhỏ địa phương trong vùng.

Implications đa chiều

Hàm ý lý thuyết

Nghiên cứu chứng minh rằng quy luật kinh tế thị trường về lợi thế so sánh không thể tự động kích hoạt quá trình liên kết vùng nếu thiếu một thiết chế thị trường hoàn chỉnh và cơ chế chia sẻ lợi ích ($Benefit-Sharing\ Mechanism$) rõ ràng. Luận án bổ sung cho lý thuyết phát triển vùng luận điểm: Trong các nền kinh tế đang phát triển, sự phân cấp tài khóa triệt để nhưng thiếu thể chế giám sát liên kết sẽ thúc đẩy chủ nghĩa bảo hộ địa phương, triệt tiêu tính kinh tế nhờ quy mô.

Hàm ý phương pháp luận

Quy trình tích hợp giữa kinh tế lượng không gian (Moran's I) và phân tích chuỗi giá trị vi mô cung cấp một bộ công cụ đo lường toàn diện, có khả năng chuyển giao và áp dụng trực tiếp cho các vùng KTTĐ khác như Bắc Bộ, Phía Nam và Đồng bằng sông Cửu Long.

Hàm ý chính sách và thực tiễn

1. Hoàn thiện Bộ máy điều phối vùng thực quyền: Chuyển đổi Ban điều phối vùng từ cơ chế kiêm nhiệm, tham vấn chính trị sang một thể chế quản trị vùng có quyền hạn pháp lý, trực tiếp quản lý "Quỹ phát triển hạ tầng vùng KTTĐ miền Trung".
2. Quy hoạch phân vai chuyên môn hóa lãnh thổ:
   • Đà Nẵng: Đóng vai trò hạt nhân dịch vụ tài chính, trung tâm logistics quốc tế, R&D công nghệ cao và trung tâm đào tạo nhân lực.
   • Thừa Thiên Huế: Trung tâm văn hóa di sản, du lịch sinh thái đầm phá và y tế chuyên sâu.
   • Quảng Nam: Trung tâm công nghiệp cơ khí ô tô Chu Lai, công nghiệp phụ trợ và nông nghiệp dược liệu.
   • Quảng Ngãi: Trung tâm lọc hóa dầu Dung Quất và công nghiệp nặng.
   • Bình Định: Trung tâm chế biến nông lâm thủy sản, logistics phía Nam của vùng kết nối Tây Nguyên.
3. Chính sách khuyến khích liên kết doanh nghiệp: Hỗ trợ thuế và tín dụng cho các doanh nghiệp đầu chuỗi (Lead Firms) khi chuyển giao công nghệ và bao tiêu sản phẩm cho các nhà cung ứng nội vùng.

---

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một số giới hạn nghiên cứu khách quan:

1. Hạn chế về dữ liệu bảng liên ngành: Do Tổng cục Thống kê không công bố bảng cân đối liên ngành $I-O$ riêng biệt cho cấp tỉnh và cấp vùng theo định kỳ hàng năm, nghiên cứu chưa thể lượng hóa tuyệt đối dòng chu chuyển giá trị gia tăng liên vùng qua mô hình $Input-Output$ động.
2. Giới hạn mẫu ngành nghiên cứu: Việc lựa chọn 3 ngành nghiên cứu điển hình (Du lịch, Thủy sản, Ô tô) tuy mang tính đại diện cao nhưng chưa bao phủ hết các ngành tiềm năng khác như công nghiệp phần mềm, dịch vụ cảng biển và logistics chuyên sâu.
3. Phạm vi không gian nghiên cứu: Luận án tập trung phân tích liên kết nội vùng giữa 5 tỉnh/thành phố mà chưa mở rộng phân tích sâu liên kết liên vùng với các tỉnh Duyên hải Nam Trung Bộ và Vùng Tây Nguyên.

Chương trình nghiên cứu tiếp theo (Future Research Agenda):

• Xây dựng mô hình cân bằng tổng thể khả tính liên vùng (Interregional Computable General Equilibrium - CGE) để mô phỏng các cú sốc chính sách đối với tăng trưởng toàn vùng.
• Mở rộng phân tích kinh tế không gian sử dụng dữ liệu ánh sáng ban đêm (Nighttime Light Data) và Big Data về dòng dịch chuyển phương tiện giao thông vận tải giữa các tỉnh miền Trung.
• Nghiên cứu cơ chế tài chính công liên tỉnh trong việc cùng đầu tư các công trình hạ tầng dùng chung (Co-financing Models).

---

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Cung cấp tài liệu tham khảo chuẩn mực và khung phân tích mẫu mực về kinh tế học không gian cho các viện nghiên cứu, giảng viên và nghiên cứu sinh chuyên ngành Kinh tế phát triển và Quản lý kinh tế. Dự báo công trình sẽ nhận được chỉ số trích dẫn cao trong các tài liệu quy hoạch phát triển vùng miền Trung.
• Tác động chuyển đổi ngành (Industry Transformation): Định hình lại chiến lược liên minh giữa các doanh nghiệp lữ hành 3 địa phương Huế - Đà Nẵng - Quảng Nam và tạo động lực liên kết cụm phụ trợ công nghiệp cơ khí chế tạo tại Khu kinh tế mở Chu Lai và KCN Dung Quất.
• Ảnh hưởng chính sách quốc gia (Policy Influence): Kết quả nghiên cứu của luận án là luận cứ khoa học trực tiếp cung cấp cho Ban Kinh tế Trung ương, Bộ Kế hoạch và Đầu tư trong việc tham mưu xây dựng Nghị quyết phát triển kinh tế - xã hội vùng Bắc Trung Bộ và Duyên hải Trung Bộ, hoàn thiện Luật Quy hoạch và đổi mới quy chế tổ chức hoạt động của Hội đồng điều phối vùng KTTĐ miền Trung.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới học thuật: Tiếp cận một mô hình kết hợp phương pháp hỗn hợp chuẩn hóa, làm chủ phương pháp đo lường tương quan không gian Moran's I trên dữ liệu thống kê cấp tỉnh.
• Lãnh đạo Chính quyền Địa phương (UBND 5 tỉnh/thành phố): Nhận diện rõ nét tổn thất kinh tế từ tư duy cạnh tranh cục bộ, có cơ sở dữ liệu thực chứng để đàm phán phân công chuyên môn hóa ngành và chia sẻ ngân sách đầu tư liên tỉnh.
• Doanh nghiệp & Hiệp hội ngành nghề: Xây dựng chiến lược mở rộng chuỗi cung ứng, tiếp cận các giải pháp hình thành cụm liên kết ngành nhằm cắt giảm chi phí giao dịch logistics và nâng cao năng lực cạnh tranh.
• Cơ quan Hoạch định Chính sách Vĩ mô: Có cơ sở khoa học vững chắc để thiết kế các chính sách ưu đãi thuế, đất đai và tín dụng gắn liền với điều kiện liên kết chuỗi giá trị nội vùng.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của nghiên cứu là gì?

Đóng góp độc đáo nhất là việc tái cấu trúc và bổ sung Khung lý thuyết Cụm liên kết ngành của Michael E. Porter (1998) và Thuyết liên kết của Albert O. Hirschman (1958) vào thực tiễn một Vùng kinh tế trọng điểm tại nền kinh tế chuyển đổi. Luận án chỉ ra rằng trong điều kiện thể chế thị trường chưa đồng bộ, LKKT không thể tự phát sinh thuần túy theo cơ chế giá cả thị trường mà bắt buộc phải có sự tương tác nhịp nhàng giữa "Bàn tay vô hình" (chuỗi giá trị của doanh nghiệp) và "Bàn tay hữu hình" (thể chế điều phối kiến tạo của nhà nước).

2. Đổi mới phương pháp luận so sánh với các nghiên cứu trước đây?

So sánh với các nghiên cứu đơn thuần định tính như Lê Thế Giới (2008) hay các mô hình hồi quy tuyến tính không tính đến yếu tố vị trí của Nguyên Chương (2009), luận án đã tạo bước đột phá phương pháp luận khi tích hợp chỉ số kinh tế lượng không gian Moran's I với ma trận trọng số địa lý thực tế $w_{ij}$. Phương pháp này cho phép phát hiện chính xác hiện tượng "đứt gãy liên kết không gian" mà các mô hình kinh tế lượng cổ điển không thể nhận biết.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu nghiên cứu là gì?

Phát hiện mang tính phản trực giác là: Mặc dù vùng KTTĐ miền Trung có tốc độ tăng số lượng dự án đầu tư và tăng số lượng KCN rất nhanh, nhưng mật độ kinh tế ($10,46$ tỷ đồng/km²) và tỷ lệ $VA/GO$ ($< 30%$) lại thấp nhất trong các vùng KTTĐ, đồng thời chỉ số Moran's I xấp xỉ 0. Điều này chứng minh định lượng rằng: Sự gia tăng số lượng dự án FDI và KCN trong điều kiện thiếu liên kết chỉ tạo ra sự tăng trưởng bề rộng, chia cắt thị trường lao động và nguồn lực, hoàn toàn không tạo ra hiệu ứng lan tỏa kinh tế vùng.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án mô tả chi tiết quy trình thu thập dữ liệu thứ cấp từ 24 Niên giám thống kê tỉnh, công thức lập ma trận khoảng cách tọa độ địa lý, bộ câu hỏi khảo sát cấu trúc cho doanh nghiệp lữ hành và tổ đội ngư dân, cùng thuật toán tính toán các chỉ số kinh tế lượng không gian, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái lập toàn bộ quy trình tại các không gian kinh tế khác.

5. Chương trình nghị sự 10 năm được phác thảo ra sao?

Luận án vạch ra lộ trình 10 năm (2020–2030) gồm 3 giai đoạn:

• Giai đoạn 1 (Thiết lập Thể chế & Dữ liệu): Thành lập Hội đồng vùng chuyên trách có ngân sách độc lập; số hóa cơ sở dữ liệu doanh nghiệp dùng chung.
• Giai đoạn 2 (Hình thành Cụm ngành trọng tâm): Tái cơ cấu cụm cơ khí ô tô Chu Lai - Dung Quất; quy hoạch chuỗi dịch vụ logistics dọc hành lang kinh tế Đông - Tây.
• Giai đoạn 3 (Hội nhập Chuỗi giá trị Toàn cầu): Đưa cụm công nghiệp miền Trung kết nối sâu vào mạng lưới sản xuất toàn cầu, nâng tỷ trọng đóng góp GRDP của vùng lên trên 12% GDP cả nước.

---

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và phát triển toàn diện cơ sở lý luận về LKKT trong vùng KTTĐ, chuyển dịch căn bản tư duy tiếp cận từ hành chính công sang tiếp cận thị trường lấy doanh nghiệp làm trung tâm.
2. Cung cấp bằng chứng thực nghiệm đanh thép khẳng định vùng KTTĐ miền Trung đang là "vùng trũng" phát triển (mật độ kinh tế chỉ đạt 10,46 tỷ đồng/km², đóng góp GRDP chỉ 6,51% toàn quốc, FDI chiếm 6,12% 4 vùng KTTĐ) do hiện tượng chia cắt không gian kinh tế (Moran's I gần bằng 0).
3. Đánh giá chuyên sâu thực trạng liên kết trong 3 ngành trụ cột: Du lịch (Huế - Đà Nẵng - Quảng Nam), Thủy sản khai thác và Công nghiệp ô tô (THACO Chu Lai), chỉ rõ các điểm nghẽn thể chế và phân phối lợi ích.
4. Xây dựng mô hình tổ chức không gian kinh tế dựa trên Cụm liên kết ngành và Chuỗi giá trị, đề xuất mô hình Hội đồng điều phối vùng thực quyền đi kèm cơ chế chia sẻ tài khóa liên tỉnh.
5. Đề xuất hệ thống 5 nhóm giải pháp đồng bộ và khả thi: Đổi mới nhận thức tư duy vùng, hoàn thiện khung pháp lý, tái cấu trúc bộ máy điều phối, nâng cấp hạ tầng kết nối và ban hành chính sách hỗ trợ doanh nghiệp liên kết.
6. Mở ra 3 hướng nghiên cứu mới đầy triển vọng về mô phỏng chính sách liên vùng (CGE), kinh tế lượng không gian sử dụng dữ liệu lớn (Big Data) và quản trị rủi ro chuỗi cung ứng trong bối cảnh biến đổi khí hậu tại dải ven biển miền Trung.

Trích đoạn nội dung tài liệu

LỜI MỞ ĐẦU 1. Lý do lựa chọn đề tài Từ những năm 50 của thế kỷ XX, không gian kinh tế vùng và liên kết vùng đã khá phát triển, được coi trọng trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội tại nhiều nước châu Mỹ, châu Âu và châu Á. Hiện nay, chính sách phát triển kinh tế vùng, liên kết kinh tế (LKKT) vùng được phát triển mạnh mẽ trên nhiều cấp độ: nội vùng, giữa các vùng trong một nước, giữa các vùng của các nước nhau. Chủ thể tham gia LKKT vùng cũng rất đa dạng: giữa chính quyền của các vùng để tạo ra khung khổ thể chế chính sách chung; giữa nông dân với nhau nhằm tạo ra các tổ chức kinh tế hợp tác liên vùng; giữa các doanh nghiệp để tạo ra sự kết nối các chuỗi giá trị vùng, khu vực và toàn cầu… Liên kết mang lại cho các chủ thể những cơ hội phát huy lợi thế, sử dụng hiệu quả các nguồn lực, từ đó tạo ra sự phát triển bền vững, ngược lại sự thiếu liên kết có thể gây ra không ít khó khăn trong quá trình phát triển.

Ở Việt Nam, vấn đề LKKT vùng, đặc biệt là LKKT vùng kinh tế trọng điểm (KTTĐ) cũng đã được quan tâm trong những năm gần đây. Rất nhiều các diễn đàn, các hội thảo đã được tổ chức như Hội thảo về Liên kết phát triển kinh tế vùng Tây Nguyên, liên kết vùng trong quá trình tái cơ cấu và đổi mới mô hình tăng trưởng ở Việt Nam, Diễn đàn kinh tế miền Trung hàng năm… và có nhiều nghiên cứu đã được thực hiện nhằm tìm ra giải pháp để tăng cường LKKT trong các vùng. Riêng với các vùng KTTĐ, “Quy chế tổ chức hoạt động và phối hợp của Tổ chức điều phối phát triển các vùng KTTĐ” đã được Chính phủ ban hành lần đầu từ năm 2004 và được điều chỉnh nhiều lần. Tuy nhiên thực tế, LKKT ở các vùng nói chung và các vùng KTTĐ nói riêng vẫn còn nhiều bất cập, dẫn tới sự phát triển của các vùng chưa tương xứng với tiềm năng.

Đối với vùng KTTĐ miền Trung, là một trong ba vùng KTTĐ được hình thành đầu tiên của cả nước, có nhiều tiềm năng để phát triển và được xác định là hạt nhân tăng trưởng và là vùng động lực thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội không chỉ cho miền Trung mà còn lan toả tới vùng Tây Nguyên, song do sự hạn chế trong LKKT nhất là LKKT nội vùng đã dẫn tới sau 20 năm hình thành và phát triển, vùng KTTĐ miền Trung vẫn đang là vùng “trũng” về phát triển kinh tế, số liệu thống kê cho thấy: (i) hiệu quả kinh tế của vùng thấp (mật độ kinh tế của vùng năm 2016 là 10,46 tỷ đồng/km2 so với 13,59 tỷ đồng/km2 của cả nước, tỷ lệ VA/GO của vùng chưa đến 30%) do việc các tỉnh thành đều có những ưu thế như nhau lại không liên kết với nhau dẫn tới các hoạt động kinh tế trên vùng không tận dụng được lợi thế so sánh làm cho 2 hiệu quả sử dụng nguồn lực thấp; (ii) việc chạy đua thu hút đầu tư tưởng như sẽ tăng sự hấp dẫn của vùng nhưng thực tế lại làm cho thu hút đầu tư gặp nhiều khó khăn (năm 2016 vốn đầu tư nước ngoài (FDI) vào vùng chỉ chiếm khoảng 6,12% so với tổng FDI vào các vùng KTTĐ); (iii) sự thiếu liên kết giữa các chủ thể sản xuất kinh doanh làm cho các ngành thiếu năng lực cạnh tranh, chưa hấp dẫn được các nhà đầu tư (chỉ có ngành du lịch, kho bãi và xây dựng là có thương số vùng lớn hơn 1)… Chính vì vậy, đến nay vùng KTTĐ miền Trung vẫn chưa đảm bảo được các yêu cầu của một vùng KTTĐ: tổng sản phẩm của vùng mới chỉ đóng góp khoảng 6,51% tổng GDP của cả nước, thấp nhất trong 4 vùng KTTĐ (vùng KTTĐ Bắc Bộ đóng góp khoảng 18,9%, vùng KTTĐ phía Nam khoảng 43%, vùng KTTĐ vùng đồng bằng sông Sửu Long (ĐBSCL) khoảng 7%). Năm 2016, thu nhập bình quân đầu người vùng KTTĐ miền Trung cũng chỉ đạt 45,48 triệu đồng/người, trong khi đó vùng KTTĐ Bắc Bộ đạt 67,06 triệu đồng/người, vùng KTTĐ phía Nam đạt 99,1 triệu đồng/người. Từ những lý do trên, tác giả lựa chọn chủ đề “Nghiên cứu liên kết kinh tế trong vùng kinh tế trọng điểm miền Trung” là đề tài luận án tiến sỹ với nội dung: hệ thống hoá những vấn đề lý luận liên quan đến LKKT vùng KTTĐ và xây dựng khung nghiên cứu của luận án; đánh giá một cách đầy đủ, chính xác những điểm đạt được, những vấn đề còn hạn chế trong LKKT vùng KTTĐ miền Trung; tìm ra nguyên nhân của những hạn chế, vướng mắc trong LKKT của vùng trong thời gian qua; trên cơ sở đó đưa ra hệ thống quan điểm, định hướng cũng như giải pháp cần thực hiện để tăng cường LKKT trong vùng KTTĐ miền Trung. Mục tiêu nghiên cứu của luận án Mục tiêu tổng quát: Trên cơ sở nghiên cứu các vấn đề lý luận cơ bản của LKKT vùng KTTĐ, luận án vận dụng vào nghiên cứu LKKT vùng KTTĐ miền Trung từ đó tìm ra những giải pháp để tăng cường LKKT trong vùng.

Từ mục tiêu tổng quát nêu trên, các mục tiêu nghiên cứu cụ thể của luận án là: 1. Xây dựng được khung lý thuyết nghiên cứu LKKT vùng KTTĐ gồm: nội hàm của LKKT vùng, các yêu cầu đặt ra đối với LKKT vùng KTTĐ, các tiêu chí đánh giá LKKT vùng KTTĐ và các yếu tố ảnh hưởng đến LKKT vùng KTTĐ. Chỉ ra được những kết quả đạt được và những hạn chế trong LKKT vùng KTTĐ miền Trung thời gian qua và những nguyên nhân dẫn tới những hạn chế đó. Đưa ra được quan điểm, định hướng tăng cường LKKT vùng KTTĐ miền Trung và các giải pháp cần được thực hiện để tăng cường LKKT trong vùng KTTĐ miền Trung thời gian tới.

Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Luận án nghiên cứu LKKT trong vùng KTTĐ miền Trung 3. Phạm vi nghiên cứu Về không gian: Luận án nghiên cứu vùng KTTĐ miền Trung theo quyết định số 148/2004/QĐ- TTg và 1874/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, gồm 5 địa phương là Thừa Thiên Huế (TT Huế), Đà Nẵng, Quảng Nam, Quảng Ngãi và Bình Định. LKKT vùng không chỉ diễn ra trong phạm vi một vùng (LKKT nội vùng) mà có thể vượt ra khỏi ranh giới vùng tạo nên sự gắn kết giữa vùng với bên ngoài (LKKT liên vùng).

Tuy nhiên, theo quan điểm của NCS, LKKT nội vùng là nền tảng, khi LKKT nội vùng được đẩy mạnh sẽ tạo điều kiện cho LKKT liên vùng, đặc biệt thực tế LKKT nội vùng KTTĐ miền Trung vẫn còn nhiều hạn chế, vì vậy, trong luận án này, NCS xác định phạm vi nghiên cứu LKKT trong nội vùng KTTĐ miền Trung, LKKT liên vùng sẽ là những nghiên cứu tiếp theo. Về thời gian: Phần thực trạng luận án nghiên cứu LKKT vùng KTTĐ miền Trung tập trung vào giai đoạn từ năm 2010 đến nay và đề xuất định hướng giải pháp đến năm 2030. Về nội dung: LKKT có nhiều nội dung như liên kết phát triển cơ sở hạ tầng, liên kết thu hút đầu tư, liên kết trong hoạt động kinh tế… trong đó có thể thấy liên kết trong hoạt động kinh tế của các chủ thể sản xuất kinh doanh đóng vai trò cốt lõi của LKKT vùng, là nội dung đảm bảo cho LKKT vùng chặt chẽ và bền vững. Vì vậy, luận án đi sâu nghiên cứu LKKT vùng từ góc độ là liên kết các hoạt động kinh tế của các chủ thể sản xuất kinh doanh (các doanh nghiệp, các cá nhân) trên địa bàn vùng, xuất phát từ các nhu cầu phát sinh trong quá trình hoạt động.

Các nội dung liên kết từ phía nhà nước được nghiên cứu dưới góc độ là các yếu tố ảnh hưởng. Luận án sử dụng liên kết trong các ngành du lịch, khai thác thuỷ sản và công nghiệp chế tạo làm điển hình nghiên cứu vì đặc điểm sản xuất của ba lĩnh vực này thể hiện rõ tổ chức liên kết, đồng thời đây cũng là các lĩnh vực chi phối mạnh đến phát triển kinh tế của vùng. Phương pháp nghiên cứu 4.1 Giả thuyết của đề tài luận án Nếu LKKT vùng được tăng cường sẽ giúp tăng năng lực cạnh tranh, tăng hiệu quả sử dụng nguồn lực của các chủ thể cũng như của toàn vùng từ đó thúc đẩy sự phát triển của vùng và ngược lại.2 Phương pháp tiếp cận Luận án tiếp cận nghiên cứu từ lý luận đến thực tiễn. Dựa trên tổng quan các nghiên cứu về lý luận và nghiên cứu thực tiễn thực hiện LKKT vùng ở một số quốc gia, luận án sẽ xây dựng khung nghiên cứu về LKKT vùng trong vùng KTTĐ.

Luận án kết hợp giữa nghiên cứu định tính và định lượng để phân tích và đánh giá thực trạng LKKT vùng KTTĐ miền Trung. Trong đó, nghiên cứu định tính được sử dụng trong các nội dung: phân tích thực hiện các nội dung LKKT vùng trong ba trường hợp điển hình gồm: cụm liên kết ngành (CLKN) ngành du lịch (trường hợp cụm du lịch 3 địa phương TT Huế - Đà Nẵng - Quảng Nam), chuỗi giá trị thuỷ sản khai thác và CLKN chế tạo (THACO Chu Lai) và trong phân tích thực hiện các yêu cầu LKKT vùng KTTĐ. Nghiên cứu định lượng được sử dụng trong tính toán chỉ số tổng hợp đo lường mức độ LKKT vùng bằng chỉ số Moran (I) (cụ thể được trình bày ở chương 2 của luận án).3 Quy trình nghiên cứu Dựa trên cách tiếp cận nghiên cứu LKKT vùng nêu trên trên, để đạt được các mục tiêu đề ra quy trình nghiên cứu của luận án được tiến hành như sau: Luận án tổng quan các nghiên cứu trước nhằm hình thành khung lý thuyết về LKKT vùng KTTĐ. Dựa trên khung lý thuyết này, luận án sẽ phân tích thực trạng LKKT ở vùng KTTĐ miền Trung.

Trên cơ sở các phân tích thực trạng, luận án rút ra các kết quả đạt được cũng như các hạn chế trong LKKT vùng KTTĐ miền Trung và các nguyên nhân của các hạn chế. Từ đó luận án sẽ đề xuất các quan điểm, định hướng và các giải pháp nhằm tăng cường LKKT vùng KTTĐ miền Trung. Quy trình nghiên cứu này có thể được mô tả qua hình sau: 5 Dữ liệu thứ cấp Tổng quan nghiên cứu Khung nghiên cứu LKKT vùng KTTĐ Dữ liệu sơ cấp Dữ liệu thứ cấp Phân tích thực trạng LKKT vùng KTTĐ miền Trung Kết quả đạt được, những hạn chế trong LKKT vùng KTTĐ miền Trung và các nguyên nhân của hạn chế Đề xuất các quan điểm, định hướng và các giải pháp tăng cường LKKT vùng KTTĐ miền Trung Hình 0.1: Quy trình nghiên cứu Nguồn: NCS 4.