Luận án tiến sĩ về sở thích rủi ro và tín dụng vi mô tại vùng đồng bằng sông Cửu Long

Luận án tiến sĩ nghiên cứu sở thích rủi ro vốn xã hội và rủi ro cho vay tín dụng vi mô nghiên cứu thí nghiệm tại vùng đồng, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng

• Tác giả: Vũ Đức Cần
• Người hướng dẫn: PGS. Trương Quang Thông
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
• Đề tài: Sở Thích Rủi Ro, Vốn Xã Hội Và Rủi Ro Cho Vay Tín Dụng Vi Mô – Nghiên Cứu Thí Nghiệm Tại Vùng Đồng Bằng Sông Cửu Long
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU TỔNG QUAN
• 2. CHƯƠNG 2: SỞ THÍCH RỦI RO, VỐN XÃ HỘI VÀ RỦI RO CHO VAY TÍN DỤNG VI MÔ
• 3. CHƯƠNG 3: THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU
• 4. CHƯƠNG 4: PHÂN TÍCH TÁC ĐỘNG CỦA CÁC YẾU TỐ ĐẾN RỦI RO TDVM – CÁC KHẢO SÁT VÀ THÍ NGHIỆM KINH TẾ TẠI VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG
• 5. CHƯƠNG 5: THẢO LUẬN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ CÁC HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu tổng quan

Nghiên cứu này tập trung vào việc phân tích sở thích rủi ro và tín dụng vi mô tại khu vực đồng bằng sông Cửu Long. Kinh tế học hành vi đã chứng minh rằng các yếu tố xã hội và tâm lý có ảnh hưởng lớn đến quyết định tài chính của cá nhân. Trong bối cảnh Việt Nam, tín dụng vi mô đã trở thành một công cụ quan trọng trong việc giảm nghèo và phát triển kinh tế. Tuy nhiên, việc hiểu rõ về sở thích rủi ro của người vay là rất cần thiết để cải thiện hiệu quả cho vay và giảm thiểu rủi ro nợ xấu. Nghiên cứu này sẽ cung cấp cái nhìn sâu sắc về mối quan hệ giữa sở thích rủi ro, vốn xã hội và rủi ro trong hoạt động cho vay tín dụng vi mô.

1.1. Vấn đề nghiên cứu

Vấn đề nghiên cứu chính là xác định các yếu tố ảnh hưởng đến sở thích rủi ro và tín dụng vi mô trong khu vực đồng bằng sông Cửu Long. Nghiên cứu sẽ xem xét các yếu tố như hành vi tài chính, vốn xã hội, và các đặc điểm nhân khẩu học của người vay. Mục tiêu là tìm hiểu cách mà những yếu tố này tác động đến quyết định vay vốn và khả năng trả nợ của người vay. Kết quả nghiên cứu sẽ giúp các tổ chức tín dụng vi mô có những chính sách cho vay phù hợp hơn, từ đó nâng cao hiệu quả hoạt động và giảm thiểu rủi ro nợ xấu.

II. Sở thích rủi ro và tín dụng vi mô

Chương này sẽ phân tích sâu về sở thích rủi ro trong bối cảnh tín dụng vi mô. Theo lý thuyết triển vọng, người vay có thể có những phản ứng khác nhau đối với rủi ro tùy thuộc vào mức độ sở thích rủi ro của họ. Những người có sở thích rủi ro cao thường có xu hướng chấp nhận rủi ro lớn hơn trong các quyết định tài chính, trong khi những người e ngại rủi ro có thể tránh xa các khoản vay có rủi ro cao. Nghiên cứu sẽ chỉ ra rằng vốn xã hội cũng đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành sở thích rủi ro. Những cộng đồng có tính tương trợ cao thường có tỷ lệ nợ xấu thấp hơn, do sự hỗ trợ lẫn nhau trong việc trả nợ.

2.1. Vai trò của vốn xã hội

Vốn xã hội được định nghĩa là mạng lưới quan hệ và sự tin tưởng giữa các cá nhân trong cộng đồng. Nghiên cứu cho thấy rằng vốn xã hội có tác động tích cực đến tín dụng vi mô. Những người vay có mối quan hệ tốt với cộng đồng thường dễ dàng hơn trong việc tiếp cận nguồn vốn và có khả năng trả nợ cao hơn. Sự tương trợ trong cộng đồng không chỉ giúp giảm thiểu rủi ro cho vay mà còn tạo ra một môi trường hỗ trợ cho các doanh nghiệp nhỏ phát triển. Điều này đặc biệt quan trọng trong khu vực đồng bằng sông Cửu Long, nơi mà nhiều người dân phụ thuộc vào tín dụng vi mô để cải thiện đời sống.

III. Phân tích tác động của các yếu tố đến rủi ro tín dụng vi mô

Chương này sẽ trình bày kết quả phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến rủi ro trong tín dụng vi mô. Các khảo sát và thí nghiệm kinh tế đã được thực hiện để thu thập dữ liệu từ người vay tại đồng bằng sông Cửu Long. Kết quả cho thấy rằng sở thích rủi ro và vốn xã hội đều có tác động đáng kể đến khả năng trả nợ của người vay. Những người có sở thích rủi ro cao thường ít có khả năng bị nợ xấu hơn, trong khi những người e ngại rủi ro có xu hướng gặp khó khăn trong việc trả nợ. Điều này cho thấy rằng việc hiểu rõ sở thích rủi ro của người vay là rất quan trọng trong việc quản lý rủi ro cho vay.

3.1. Kết quả hồi quy về tác động của sở thích rủi ro

Kết quả hồi quy cho thấy rằng mức độ sở thích rủi ro có mối quan hệ nghịch với tỷ lệ nợ xấu. Cụ thể, những người có sở thích rủi ro cao có khả năng trả nợ tốt hơn, trong khi những người e ngại rủi ro có tỷ lệ nợ xấu cao hơn. Điều này cho thấy rằng các tổ chức tín dụng vi mô cần xem xét sở thích rủi ro của người vay khi đưa ra quyết định cho vay. Việc áp dụng các phương pháp đánh giá rủi ro dựa trên sở thích rủi ro có thể giúp giảm thiểu rủi ro cho vay và nâng cao hiệu quả hoạt động của các tổ chức này.

IV. Hàm ý chính sách

Chương cuối cùng sẽ đưa ra các hàm ý chính sách dựa trên kết quả nghiên cứu. Các tổ chức tín dụng vi mô cần phát triển các chương trình đào tạo và tư vấn tài chính cho người vay, giúp họ hiểu rõ hơn về sở thích rủi ro và cách quản lý tài chính cá nhân. Chính phủ cũng cần có các chính sách hỗ trợ để tăng cường vốn xã hội trong cộng đồng, từ đó tạo ra một môi trường thuận lợi cho tín dụng vi mô phát triển. Việc cải thiện chính sách cho vay và quản lý rủi ro sẽ giúp nâng cao hiệu quả hoạt động của các tổ chức tín dụng vi mô và giảm thiểu rủi ro nợ xấu.

4.1. Đề xuất chính sách cho các tổ chức tín dụng vi mô

Các tổ chức tín dụng vi mô nên xem xét việc áp dụng các mô hình cho vay linh hoạt hơn, phù hợp với sở thích rủi ro của từng nhóm người vay. Việc này không chỉ giúp giảm thiểu rủi ro mà còn tạo điều kiện cho người vay tiếp cận nguồn vốn dễ dàng hơn. Đồng thời, các tổ chức cũng cần tăng cường các hoạt động hỗ trợ cộng đồng, nhằm xây dựng vốn xã hội và tạo ra một mạng lưới hỗ trợ vững chắc cho người vay. Điều này sẽ góp phần nâng cao hiệu quả cho vay và giảm thiểu tình trạng nợ xấu trong tín dụng vi mô.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu của nghiên cứu sinh Vũ Đức Cần (2019) với đề tài "Sở thích rủi ro, vốn xã hội và rủi ro cho vay tín dụng vi mô – Nghiên cứu thí nghiệm tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long" tại Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh (UEH), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Trương Quang Thông và TS. Nguyễn Đức Quang, thuộc chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng (Mã số: 9340201), đánh dấu một bước tiến tiên phong trong việc ứng dụng kinh tế học hành vi (behavioral economics) và phương pháp thí nghiệm hiện trường (artefactual/lab-in-the-field experiments) vào thị trường tài chính vi mô (TCVM) tại Việt Nam.

Bối cảnh khoa học của công trình xuất phát từ thực tiễn bất cân xứng thông tin nghiêm trọng và rủi ro tín dụng tiềm ẩn trong khu vực tín dụng vi mô (TDVM). Đến cuối năm 2018, tổng dư nợ toàn nền kinh tế Việt Nam đạt khoảng 7,2 triệu tỷ đồng, trong đó tín dụng phi chính thức chiếm trên 20%. Sự thiếu hụt nguồn cung vốn chính thức cùng rào cản về tài sản bảo đảm đã dẫn đến sự bùng phát của "tín dụng đen" và các công ty tài chính tiêu dùng (với 16 công ty tài chính đang hoạt động, gồm 6 công ty con của các ngân hàng thương mại lớn như FE Credit, HD Saison, Mcredit, SHB Finance). Căn cứ theo Thông tư số 43/2016/TT-NHNN của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, hạn mức cho vay vi mô tối đa đối với một khách hàng là 100 triệu đồng.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được nhận diện: Các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam (như Nguyễn Đức Hải, 2012; Phạm Bích Liên, 2016; Nguyễn Quỳnh Phương, 2017) chủ yếu tiếp cận theo hướng định tính hoặc phân tích dữ liệu thứ cấp rời rạc về hiệu quả hoạt động thể chế (ISS) và tự bền vững hoạt động (OSS). Thiếu vắng hoàn toàn các nghiên cứu thực nghiệm kiểm định vi mô mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa đặc điểm hành vi của cá nhân người vay—cụ thể là sở thích rủi ro (risk preferences) và vốn xã hội (social capital)—với xác suất phát sinh nợ xấu (NPLs) thực tế.

Luận án giải quyết hai câu hỏi nghiên cứu trung tâm:

1. Sở thích rủi ro (risk preference) cùng các yếu tố xã hội – nhân khẩu học của người vay vốn ảnh hưởng như thế nào đến rủi ro cho vay TDVM?
2. Vốn xã hội (social capital) cùng các yếu tố xã hội – nhân khẩu học của người vay vốn ảnh hưởng như thế nào đến rủi ro cho vay TDVM?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu được xác lập:

• Giả thuyết H1: Mức độ chấp nhận rủi ro của người vay có mối quan hệ nghịch chiều với xác suất phát sinh nợ xấu (người tìm kiếm rủi ro ít bị nợ xấu hơn người e ngại rủi ro).
• Giả thuyết H2: Hành vi đóng góp cho cộng đồng (tính vị tha/hàng hóa công) của người vay tỷ lệ nghịch với rủi ro nợ xấu.
• Giả thuyết H3: Mức độ tin tưởng (trust) và tính tương hỗ (reciprocity) trong quan hệ xã hội tác động làm giảm rủi ro nợ xấu tín dụng vi mô.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự giao thoa giữa Lý thuyết Triển vọng (Prospect Theory) của Kahneman và Tversky (1979), Lý thuyết Thỏa dụng Kỳ vọng (Expected Utility Theory) của von Neumann và Morgenstern (1944), Lý thuyết Vốn xã hội (Bourdieu, 1986; Coleman, 1988; Karlan, 2005) và Lý thuyết Bất cân xứng thông tin trong phân bổ tín dụng của Stiglitz và Weiss (1981). Phạm vi khảo sát thực nghiệm được thực hiện trên mẫu $N = 176$ khách hàng vay vốn TDVM tại 6 tỉnh trọng điểm thuộc vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) gồm: Kiên Giang, Hậu Giang, Vĩnh Long, Tiền Giang, Bến Tre và Long An, trong khoảng thời gian từ tháng 05/2017 đến tháng 10/2017.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về rủi ro TDVM được cấu trúc thành ba dòng nghiên cứu chính:

Dòng nghiên cứu thứ nhất tập trung vào mối quan hệ giữa thái độ đối với rủi ro và hành vi trả nợ. Lý thuyết thỏa dụng kỳ vọng cổ điển (von Neumann & Morgenstern, 1944) giả định con người luôn duy trì tính duy lý kinh tế. Ngược lại, Lý thuyết triển vọng của Kahneman và Tversky (1979, 1992) chứng minh con người có xu hướng e ngại rủi ro trong miền lời (gains) nhưng lại tìm kiếm rủi ro trong miền lỗ (losses) dựa trên điểm tham chiếu (reference point) và hiệu ứng chắc chắn (certainty effect). Stiglitz và Weiss (1981) lập luận rằng thị trường tín dụng thất bại do vấn đề lựa chọn nghịch (adverse selection) và rủi ro đạo đức (moral hazard), trong đó người vay sẵn sàng chấp nhận lãi suất cao để đầu tư vào các dự án rủi ro lớn. Tuy nhiên, nghiên cứu thực nghiệm đột phá của Zeballos và cộng sự (2014) tại Bolivia đã phản bác giả thuyết Stiglitz - Weiss khi chỉ ra rằng người vay không có nợ xấu lại là những người tìm kiếm rủi ro cao hơn người có nợ xấu; người nghèo không trả được nợ chính vì họ quá e ngại rủi ro, dẫn đến việc không dám đầu tư sinh lợi hiệu quả.

Dòng nghiên cứu thứ hai xem xét vốn xã hội như một cơ chế thay thế tài sản thế chấp (collateral substitute). Karlan (2005) phát hiện vốn xã hội cao giúp gia tăng khả năng hoàn trả nợ và tích lũy tiết kiệm tại Peru. Wenner (1995) tại Costa Rica và Wydick (1999) tại Guatemala nhấn mạnh vai trò của việc giám sát đồng đẳng (peer monitoring) và thông tin nội bộ cộng đồng trong việc hạ thấp tỷ lệ nợ xấu. Cassar và cộng sự (2010) thông qua 1.554 đối tượng trong 259 nhóm vay thực nghiệm khẳng định lòng tin xã hội (social trust) tác động tích cực đến mức độ hợp tác và khả năng tạo lập vốn xã hội. Feigenberg và Field (2010) cũng cung cấp bằng chứng cho thấy cho vay nhóm thành công nhờ khả năng kiến tạo vốn xã hội mới. Ngược lại, Akram và Routray (2013) tại Pakistan chỉ ra rằng chỉ số vốn xã hội có tác động không đáng kể đến việc tham gia TCVM, bộc lộ những mâu thuẫn học thuật cần tiếp tục kiểm chứng.

Dòng nghiên cứu thứ ba tại Việt Nam phản ánh các khía cạnh kinh tế - xã hội nông thôn: Tanaka và cộng sự (2010), Vieider và cộng sự (2013) khảo sát sở thích rủi ro tại các làng quê Việt Nam và kết luận nông dân nói chung trung lập với rủi ro ở mức trung bình (average risk neutral), tính né tránh rủi ro tương quan nghịch với thu nhập. Ngô Thị Phương Lan (2011) nghiên cứu việc vận dụng vốn xã hội để giảm thiểu rủi ro khi chuyển dịch từ trồng lúa sang nuôi tôm tại ĐBSCL. Các nghiên cứu của Phan Đình Khôi (2013), Đinh Phi Hổ và Đồng Đức (2015), Mai Thị Hồng Đào (2016), Nguyễn Hồng Thu (2018) khai thác dữ liệu khảo sát mức sống dân cư (VHLSS) hoặc dữ liệu VARHS để đánh giá khả năng tiếp cận tín dụng và thu nhập hộ nghèo.

Vị trí của luận án (scholarly positioning): Luận án định vị tại điểm giao thoa giữa kinh tế học thực nghiệm và quản trị rủi ro ngân hàng. Luận án kiểm chứng trực tiếp mâu thuẫn lý thuyết giữa mô hình phân bổ rủi ro cổ điển của Stiglitz và Weiss (1981) với phát hiện hành vi của Zeballos và cộng sự (2014), đồng thời mở rộng mô hình đo lường lòng tin của Glaeser và cộng sự (2000) vào thực tiễn địa bàn ĐBSCL.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mang lại những đóng góp nền tảng vào việc hiệu chỉnh các học thuyết tài chính hành vi trong bối cảnh các nền kinh tế mới nổi:

• Thách thức giả định truyền thống của Stiglitz và Weiss (1981): Trong phân khúc tín dụng vi mô, những khách hàng e ngại rủi ro (risk-averse) có xác suất vỡ nợ cao hơn. Phát hiện này củng cố luận điểm của Zeballos và cộng sự (2014): Trong môi trường thu nhập thấp, người e ngại rủi ro thường phân bổ vốn vào các hoạt động phi sản xuất hoặc các mô hình kinh doanh phòng thủ kém hiệu quả, khiến dòng tiền tạo ra không đủ bù đắp chi phí lãi vay.
• Mở rộng Lý thuyết Triển vọng (Prospect Theory) của Kahneman và Tversky (1979): Minh chứng rằng điểm tham chiếu và hành vi chấp nhận rủi ro của người vay vi mô tại nông thôn chịu sự chi phối mạnh mẽ bởi cấu trúc tâm lý tài chính cá nhân và áp lực sinh kế.
• Hoàn thiện Lý thuyết Vốn xã hội (Social Capital Theory) của Karlan (2005) và Glaeser và cộng sự (2000): Chứng minh lòng tin (trust) và tính tương hỗ (reciprocity) vận hành như một dạng "tài sản thế chấp vô hình", có khả năng giảm thiểu chi phí giám sát và hạn chế hiện tượng phá vỡ cam kết trả nợ.

                  +-------------------------------------------------+
                  |      CAC NHAN TO HANH VI VA NGUON LUC HO        |
                  +-------------------------------------------------+
                                           |
         +---------------------------------+---------------------------------+
         |                                 |                                 |
         v                                 v                                 v
+------------------+             +-------------------+             +--------------------+
| SO THICH RUI RO  |             |    VON XA HOI     |             | NHAN KHAU - XA HOI |
| - E ngai rui ro  |             | - Long tin        |             | - Hoc van, Do tuoi |
| - Trung lap      |             | - Tinh tuong ho   |             | - Quy mo mon vay   |
| - Tim kiem RR    |             | - Dong gop CD     |             | - Dia ban cu tru   |
| (Eckel-Grossman) |             | (Trust/PG Game)   |             | - Nguon thu nhap   |
+------------------+             +-------------------+             +--------------------+
         |                                 |                                 |
         +---------------------------------+---------------------------------+
                                           |
                                           v
                  +-------------------------------------------------+
                  |       RUI RO CHO VAY TIN DUNG VI MO (NPLS)      |
                  |     (Mo hinh Binary Logistic & Kiem dinh Probit)|
                  +-------------------------------------------------+

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đồng thời ba cấu phần lý thuyết:

1. Cấu phần Sở thích rủi ro: Đo lường qua thang đo lựa chọn trò chơi kinh tế thực nghiệm với phần thưởng tiền tệ thực tế theo khung Eckel và Grossman (2002, 2008).
2. Cấu phần Vốn xã hội và Chuẩn mực tương hỗ: Đo lường mức độ vị tha qua Trò chơi Hàng hóa công (Public Goods Game) và đo lường lòng tin xã hội qua Trò chơi Niềm tin (Trust Game) dựa trên thiết kế của Berg và cộng sự (1995) cùng Camerer và Fehr (2003).
3. Cấu phần Kiểm soát nhân khẩu học và Đặc điểm khoản vay: Tích hợp quy mô món vay, trình độ học vấn, khu vực địa lý (nông thôn vs. thành thị), tài sản thế chấp và cơ cấu nguồn thu nhập chính.

Điều kiện biên (boundary conditions): Nghiên cứu áp dụng cho các món vay vi mô dưới 100 triệu đồng tại khu vực nông thôn và đô thị thuộc 6 tỉnh ĐBSCL, nơi các mạng lưới quan hệ xóm giềng và đoàn thể địa phương (Hội Phụ nữ, Hội Nông dân) đóng vai trò trung gian xã hội mật thiết.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận hành theo hệ hình thực chứng (positivism) kết hợp chặt chẽ giữa thiết kế thí nghiệm kinh tế hiện trường (artefactual field experiment) và phương pháp khảo sát định lượng truyền thống:

• Mẫu nghiên cứu: $N = 176$ khách hàng vay vốn tín dụng vi mô thực tế.
• Địa bàn thực hiện: 6 tỉnh vùng ĐBSCL đại diện cho các tiểu vùng sinh thái và kinh tế: Kiên Giang, Hậu Giang, Vĩnh Long, Tiền Giang, Bến Tre và Long An.
• Đối tượng: Người vay vốn tại các tổ chức tín dụng (Agribank, NHCSXH), các quỹ TCVM (như CEP), các tổ chức tài chính vi mô bán chính thức và các dự án phi chính phủ (NGO).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thực nghiệm được chuẩn hóa qua 3 bước trò chơi có khuyến khích kinh tế bằng tiền mặt (monetary payoffs) phản ánh mức thu nhập và chi tiêu bình quân ngày tại ĐBSCL:

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|               TIEN TRINH THUC HIEN THI NGHIEM KINH TE HIEN TRUONG                 |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                                                                                   |
|  [BUOC 1: KHOI GOI SO THICH RUI RO]                                               |
|  * Cong cu: Eckel & Grossman Risk Game                                            |
|  * 5 phuong an danh cuoc tu an toan tuyet doi den rui ro cao                      |
|  * Phan loai: E ngai rui ro (Risk-averse) -> Trung lap -> Tim kiem (Risk-seeking)  |
|                                         |                                         |
|                                         v                                         |
|  [BUOC 2: DO LUONG VON XA HOI - TINH TUONG HO CONG DONG]                          |
|  * Cong cu: Public Goods Game (Camerer & Fehr, 2003)                              |
|  * Quyen dinh ty le tien giu lai vs. dong gop vao quy chung cong dong             |
|                                         |                                         |
|                                         v                                         |
|  [BUOC 3: DO LUONG LONG TIN VA SU DANG TIN CAY]                                   |
|  * Cong cu: Trust Game (Berg et al., 1995; Camerer & Fehr, 2003)                  |
|  * Nguoi gui (Trustor) -> Nhan 3 lan so tien -> Nguoi nhan (Trustee) hoan tra     |
|                                         |                                         |
|                                         v                                         |
|  [BUOC 4: PHOI HOP DU LIEU KHAO SAT & HO SO TIN DUNG]                             |
|  * Thu thap bien nhan khau, quy mo vay, lich su tra no (Bien phu thuoc: No xau)   |
|                                                                                   |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Độ tin cậy và giá trị khoa học (validity & reliability):

• Giá trị nội tại (internal validity): Tiền thưởng trong trò chơi được chi trả trực tiếp bằng tiền thật dựa trên xác suất ngẫu nhiên, loại bỏ hiện tượng sai lệch do câu trả lời giả định (hypothetical bias).
• Tam giác đạc phương pháp (methodological triangulation): Kết hợp dữ liệu trích xuất từ hồ sơ tín dụng thực tế với kết quả đo lường hành vi qua ba trò chơi độc lập và bảng hỏi nhân khẩu học.

Data và phân tích

Mô hình định lượng chủ đạo là Hồi quy Logistic Nhị phân (Binary Logistic Regression) nhằm ước lượng xác suất phát sinh nợ xấu:

$$\ln\left(\frac{P_i}{1 - P_i}\right) = \beta_0 + \beta_1 \text{RiskPref}_i + \beta_2 \text{PublicGoods}_i + \beta_3 \text{Trust}i + \sum \gamma_k X{ki} + \varepsilon_i$$

Trong đó:

• Biến phụ thuộc: $\text{NoXau}_i = 1$ nếu người vay có nợ xấu/chậm trả nợ theo phân loại ngân hàng; $\text{NoXau}_i = 0$ nếu trả nợ đúng hạn.
• Biến độc lập chính: Mức độ ưa thích rủi ro ($\text{RiskPref}$), Tỷ lệ đóng góp quỹ chung ($\text{PublicGoods}$), Mức độ chuyển tiền và gửi lại trong Trust Game ($\text{Trust}$).
• Biến kiểm soát ($X_{ki}$): Học vấn, quy mô món vay, địa bàn nông thôn/thành thị, tài sản thế chấp, nguồn thu nhập hộ gia đình.

Kiểm định tính vững (Robustness Checks): Sử dụng mô hình hồi quy Probit song song trên phần mềm thống kê SPSS để kiểm tra tính ổn định của các hệ số hồi quy và mức ý nghĩa thống kê ($p$-values).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả thực nghiệm và xử lý định lượng mang lại 4 phát hiện mang tính đột phá:

1. Nghịch lý sở thích rủi ro và nợ xấu: Trái ngược với quan điểm kinh tế học cổ điển cho rằng người tìm kiếm rủi ro dễ phá sản, kết quả hồi quy Logistic và Probit chỉ ra rằng những người có sở thích tìm kiếm rủi ro (risk-seeking) có xác suất bị nợ xấu thấp hơn đáng kể ($p < 0.05$), trong khi nhóm e ngại rủi ro (risk-averse) lại có tỷ lệ nợ xấu cao hơn. Kết quả này ủng hộ phát hiện của Zeballos và cộng sự (2014) tại Bolivia: Người nghèo e ngại rủi ro thường chỉ đầu tư vào các phương án an toàn với tỷ suất sinh lợi quá thấp, dẫn đến việc không đủ năng lực tài chính hoàn trả gốc và lãi khi gặp các biến cố chi tiêu.

2. Vốn xã hội và chuẩn mực tương trợ cộng đồng: Mức độ sẵn lòng đóng góp trong Trò chơi Hàng hóa công (Public Goods Game) có tương quan âm có ý nghĩa thống kê với biến nợ xấu. Người có xu hướng vì cộng đồng, có tinh thần tương thân tương ái cao hơn sẽ thể hiện trách nhiệm hoàn trả nợ vay tốt hơn.

3. Lòng tin (Trust) và Sự đáng tin cậy (Trustworthiness): Trong Trò chơi Niềm tin (Trust Game), tỷ lệ số tiền người tham gia gửi cho đối tác (biểu hiện của lòng tin) và tỷ lệ hoàn trả của người nhận (biểu hiện của sự tin cậy) đều tác động làm giảm mạnh nguy cơ nợ xấu tín dụng vi mô.

4. Quy mô món vay và tính chất địa bàn cư trú: Quy mô món vay lớn hơn có xu hướng làm giảm tỷ lệ nợ xấu, phản ánh việc các khoản vay lớn thường được lên kế hoạch kinh doanh khả thi hơn. Đặc biệt, nghiên cứu chỉ ra không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về tỷ lệ nợ xấu giữa khu vực nông thôn và khu vực đô thị tại ĐBSCL sau khi đã kiểm soát các biến hành vi.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Chứng minh sự cần thiết phải tích hợp các biến số tài chính hành vi và vốn xã hội vào các hàm xác suất vỡ nợ (probability of default) truyền thống.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập quy trình chuẩn hóa cho các thí nghiệm kinh tế hiện trường ứng dụng trong ngành ngân hàng tại Việt Nam.
• Về mặt thực tiễn kinh doanh: Các tổ chức TCVM và ngân hàng thương mại (Agribank, NHCSXH, CEP) cần chuyển đổi từ mô hình thẩm định dựa trên tài sản thế chấp sang mô hình chấm điểm tín dụng dựa trên hành vi (Behavioral Credit Scoring) và mạng lưới xã hội.
• Về mặt chính sách quản lý: Ngân hàng Nhà nước và Chính phủ cần hoàn thiện khung pháp lý cho hoạt động TCVM chính thức nhằm mở rộng khả năng tiếp cận vốn cho người nghèo, từ đó triệt tiêu điều kiện tồn tại của "tín dụng đen".

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn cỡ mẫu và không gian địa lý: Mẫu nghiên cứu dừng lại ở $N = 176$ khách hàng tại 6 tỉnh ĐBSCL. Dù đạt độ chuẩn mực về thiết kế thí nghiệm hiện trường, quy mô mẫu chưa cho phép khái quát hóa toàn diện cho các vùng văn hóa - kinh tế khác như Tây Bắc hay Tây Nguyên.
2. Bản chất dữ liệu cắt ngang: Dữ liệu thực nghiệm thu thập tại một thời điểm (05/2017 - 10/2017), chưa theo dõi được sự biến thiên động của sở thích rủi ro và vốn xã hội theo chu kỳ kinh tế nhiều năm.
3. Hiệu ứng quy mô tiền thưởng (Stake-size effect): Mức tiền thưởng trong các trò chơi dù tương thích với mức chi tiêu ngày nhưng chưa thể phản ánh toàn diện các quyết định đầu tư vốn thực tế quy mô lớn.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Mở rộng nghiên cứu bảng (panel data) dài hạn để theo dõi sự dịch chuyển sở thích rủi ro của người vay qua các cú sốc thiên tai hoặc biến đổi khí hậu tại ĐBSCL.
• Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (Machine Learning) kết hợp dữ liệu lớn viễn thông/mạng xã hội để lượng hóa vốn xã hội phục vụ thẩm định tín dụng tự động.
• Mở rộng các thiết kế thí nghiệm sang các sản phẩm tài chính vi mô phức tạp hơn như bảo hiểm vi mô (micro-insurance) và tiết kiệm vi mô (micro-savings).

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án tạo tiền đề lý luận và phương pháp luận vững chắc cho các công trình nghiên cứu sau đại học tại Việt Nam về tài chính hành vi, kinh tế học thực nghiệm và tài chính bao trùm (financial inclusion).
• Tác động ngành ngân hàng: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm để các TCTD tái cấu trúc quy trình phân loại rủi ro khách hàng, giảm thiểu chi phí trích lập dự phòng rủi ro tín dụng.
• Tác động chính sách xã hội: Hỗ trợ các cơ quan quản lý (NHNN, Bộ Tài chính) thiết kế các chương trình tín dụng chính sách gắn liền với các tổ chức đoàn thể (Hội Phụ nữ, Hội Cựu chiến binh) nhằm củng cố mạng lưới vốn xã hội, đẩy nhanh công cuộc xóa đói giảm nghèo bền vững.
• Tầm ảnh hưởng quốc tế: Đóng góp thêm bằng chứng thực nghiệm từ một quốc gia đang phát triển tại Đông Nam Á vào kho tàng y văn kinh tế học hành vi thế giới, tương đồng với các nghiên cứu tại Mỹ Latinh (Bolivia, Peru) và Nam Á (Ấn Độ, Pakistan).

Đối tượng hưởng lợi

• Các nhà nghiên cứu và nghiên cứu sinh: Tiếp cận một khung phân tích liên ngành hoàn chỉnh giữa tài chính ngân hàng và tâm lý học hành vi, cùng bộ công cụ thí nghiệm kinh tế hiện trường đã được chuẩn hóa.
• Giảng viên và cơ sở đào tạo đại học: Sử dụng làm tài liệu tham khảo chuyên sâu cho các học phần Kinh tế học hành vi, Quản trị rủi ro ngân hàng và Tài chính vi mô.
• Ban điều hành các tổ chức TCVM và TCTD: Có căn cứ khoa học để thiết kế các sản phẩm tín dụng không cần tài sản thế chấp, nâng cao hiệu quả thu hồi nợ.
• Các nhà hoạch định chính sách kinh tế vĩ mô: Xây dựng cơ chế tài chính toàn diện và giải pháp ngăn ngừa tín dụng phi chính thức dựa trên bằng chứng thực nghiệm rõ ràng.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đó là việc chứng minh sự đảo chiều trong mối quan hệ giữa sở thích rủi ro và nợ xấu tại thị trường tín dụng vi mô ĐBSCL: Khách hàng tìm kiếm rủi ro (risk-seeking) có xác suất vỡ nợ thấp hơn khách hàng e ngại rủi ro (risk-averse), thách thức mô hình lựa chọn nghịch truyền thống của Stiglitz và Weiss (1981) và khẳng định tính phổ quát của phát hiện từ Zeballos và cộng sự (2014) trong bối cảnh nông thôn châu Á.

2. Đổi mới phương pháp luận nổi bật nhất so với các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam? Luận án đã thay thế phương pháp khảo sát ý kiến chủ quan bằng phương pháp thí nghiệm kinh tế hiện trường (artefactual field experiments) với 3 trò chơi (Eckel-Grossman Risk Game, Public Goods Game, Trust Game) gắn liền với phần thưởng kinh tế thực tế, giúp triệt tiêu sai lệch đo lường và xác lập quan hệ nhân quả khách quan.

3. Phát hiện bất ngờ nhất thu được từ dữ liệu thực nghiệm là gì? Không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về rủi ro nợ xấu giữa khách hàng khu vực nông thôn và khu vực thành thị tại 6 tỉnh ĐBSCL khi đã kiểm soát các yếu tố về vốn xã hội và sở thích rủi ro. Điều này chứng minh rằng yếu tố quyết định rủi ro hoàn trả nợ nằm ở cấu trúc tâm lý hành vi và vốn xã hội cá nhân chứ không phụ thuộc vào địa bàn sinh sống.

4. Nghiên cứu có cung cấp giao thức tái lập (Replication Protocol) không? Có. Toàn bộ thiết kế thí nghiệm, bảng chi trả xác suất trong Risk Game của Eckel và Grossman, cấu trúc quy đổi tiền tệ trong Public Goods Game và Trust Game của Camerer và Fehr, cùng quy trình phân tích hồi quy Binary Logistic và Probit trên SPSS đều được trình bày chi tiết và minh bạch trong Chương 3 của luận án.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào? Trọng tâm là mở rộng quy mô thí nghiệm đa vùng miền (Bắc - Trung - Nam), kết hợp thí nghiệm hành vi với công nghệ dữ liệu lớn (Big Data), định danh số và trắc nghiệm tâm lý tài chính (Psychometric credit scoring) trong kỷ nguyên ngân hàng số và FinTech.

Kết luận

1. Luận án đã giải quyết thành công bài toán thực nghiệm về tác động của sở thích rủi ro và vốn xã hội đến rủi ro tín dụng vi mô tại ĐBSCL.
2. Xác lập bằng chứng khoa học vững chắc khẳng định những người có tính tương trợ cộng đồng cao và mức độ tin tưởng xã hội lớn sẽ có xác suất vỡ nợ thấp hơn.
3. Làm sáng tỏ nghịch lý hành vi: Người e ngại rủi ro trong khu vực thu nhập thấp có xu hướng phát sinh nợ xấu cao hơn người dám chấp nhận rủi ro kinh doanh.
4. Minh chứng tính khả thi và độ tin cậy vượt trội của phương pháp thí nghiệm kinh tế hiện trường trong nghiên cứu tài chính ngân hàng tại Việt Nam.
5. Cung cấp hệ thống giải pháp toàn diện giúp các TCTD và cơ quan quản lý nhà nước hoàn thiện chính sách phát triển tài chính vi mô bền vững, góp phần xóa đói giảm nghèo và kiểm soát tín dụng phi chính thức hiệu quả.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU TỔNG QUAN 1. Trên thế giới, kinh tế học hành vi đã và đang phát triển với tốc độ nhanh và đã chứng minh được sự tác động tích cực của nó đối với nhiều lĩnh vực, ngành nghề trong một nền kinh tế bao gồm cả lĩnh vực kinh tế cũng như lĩnh vực xã hội. Nhiều nhà khoa học đã mô phỏng các thí nghiệm về hành vi của con người để vận dụng các kết quả nghiên cứu đó vào việc ra quyết định, quyết định các vấn đề kinh tế-xã hội trong nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội kể cả của một cá nhân, một doanh nghiệp hoặc một tổ chức. Quyết định về một vấn đề nào đó của một cá nhân có thể ảnh hưởng không những đến bản thân cá nhân họ mà còn có thể ảnh hưởng đến cả một tổ chức hoặc thậm chí cả một xã hội.

Trong lĩnh vực ngân hàng, TCVM đã hình thành và phát triển từ lâu trên thế giới và thông qua các nghiên cứu của các nhà kinh tế đã cho thấy và chứng minh được vai trò, tác động của nó đối với phát triển kinh tế nói chung và cho công cuộc xóa đói giảm nghèo nói riêng. TCVM tại Việt Nam mới chỉ phát triển gần đây, hoạt động của các tổ chức TCVM chính thức còn rất hạn chế so với nhu cầu rất lớn của nền kinh tế. Thống kê của NHNN Việt Nam đến cuối năm 2018 có 16 công ty tài chính với 6 công ty là công ty con của các ngân hàng lớn gồm: Fccom của ngân hàng Hàng hải, Fe Credit của VP Bank, HD Saison của HD Bank, SHB Finance của SHB, MCredit của MB Bank và Tài chính Bưu điện của SEA Bank. Hiện nay, sự ra đời của các công ty tài chính đang bùng nổ tại Việt Nam nhằm khai thác mảng cho vay tiêu dùng hiện còn tiềm năng rất lớn và đang còn chưa đáp ứng được theo nhu cầu của thị trường tại Việt Nam.

Theo báo cáo của NHNN Việt Nam1, tính đến cuối năm 2018 tổng dư nợ toàn nền kinh tế khoảng 7,2 triệu tỷ đồng, trong đó tổng dư nợ tín dụng phi chính thức chiếm khoảng hơn 20%. Tuy nhiên, do nguồn cung vốn tín dụng chính thức không đáp ứng được nhu cầu của người dân, đặc biệt là những món vay nhỏ, lẻ hoặc người vay không có tài sản đảm bảo để thế chấp cho các tổ chức cho vay chính thức, dẫn đến tình trạng bùng 1 https://www.vn/ luan an 2 phát "tín dụng đen" tại khắp nơi dưới hình thức các công ty tài chính cho vay tiêu dùng, làm ảnh hưởng xấu đến tình hình kinh tế-xã hội tại nhiều địa phương. Do vậy, nghiên cứu vấn đề rủi ro trong hoạt động TDVM, tác động của rủi ro trong TDVM đối với hoạt động TCVM là vấn đề cấp thiết và quan trọng đối với Việt Nam hiện nay. Qua đó, giúp cho Chính phủ, NHNN, các TCTD cũng như các tổ chức TCVM có những thể chế, chính sách, quy định hoặc sản phẩm phù hợp để đáp ứng nhu cầu của người dân cũng như hạn chế phần nào vấn nạn "tín dụng đen", tạo điều kiện cho người dân tiếp cận được nguồn vốn vay chính thức phù hợp với điều kiện thực tế của họ.

Đói nghèo luôn là vấn đề cực kỳ quan trọng đối với mọi quốc gia trên thế giới. Có giảm thiểu được nghèo đói, ổn định cuộc sống cho người dân thì mới có thể phát triển nền kinh tế hiệu quả và bền vững. TCVM đã được phát triển từ lâu trên thế giới, và cho đến nay, nó đã khẳng định được vai trò và tầm quan trọng trong việc giảm thiểu đói nghèo và giúp cải thiện đời sống trong cộng đồng tại nhiều quốc gia trên thế giới. Mặc dù ra đời sau, nhưng các tổ chức TCVM ở Việt Nam đã có những đóng góp không nhỏ trong việc cải thiện đời sống cho những người dân nghèo, hoàn cảnh khó khăn và không có điều kiện để vay vốn cho mục đích sản xuất, tiêu dùng.

từ các nguồn vốn vay chính thức. Trong Luật các TCTD năm 2010, tổ chức TCVM được thừa nhận tại Việt Nam như là một loại hình TCTD chính thức. Đến nay, các phương thức và mô hình hoạt động của các tổ chức TCVM ở Việt Nam ngày càng được hoàn thiện và phát triển. Tuy nhiên trong quá trình hoạt động, vẫn còn rất nhiều vấn đề vướng mắc nảy sinh mà các cơ quan Nhà nước có liên quan cần xem xét, đánh giá và điều chỉnh để có thể giúp cho hoạt động của các tổ chức TCVM đạt hiệu quả cao nhất.

Nhà nước cần quan tâm chú trọng hơn nữa đến mục tiêu hỗ trợ về chính sách, thể chế hoặc hỗ trợ huy động thêm nhiều nguồn vốn từ xã hội để gia tăng quy mô vốn của các tổ chức TCVM, nhằm giúp họ có điều kiện cung cấp nguồn vốn vay cải thiện cuộc sống của người nghèo ngày càng tốt hơn. luan an 3 Cho đến nay, ngoài các tổ chức TCTD gồm Agribank, NHCSXH và các TCTD khác có cung cấp dịch vụ cho vay TDVM, các tổ chức TCVM thuộc khu vực bán chính thức và phi chính thức hoạt động khá tốt, tiếp tục đóng góp một phần nguồn vốn vay TDVM hữu hiệu, hỗ trợ và giúp đỡ cho người nghèo tại các vùng nông thôn sâu, vùng xa, vùng đặc biệt khó khăn giảm thiểu đói nghèo và ổn định cuộc sống. Ngoài ra, nhiều chương trình của các tổ chức NGO và các tổ chức xã hội cũng có những đóng góp tích cực cho người nghèo ở những vùng nông thôn sâu, vùng xa và đặc biệt là cho phụ nữ nghèo. Nghiên cứu của Nguyễn Đức Hải (2012), Phạm Bích Liên (2016), Nguyễn Quỳnh Phương (2017) đã khái quát về việc phát triển TCVM tại Việt Nam với đối tượng là các tổ chức TCVM chính thức và bán chính thức tại Việt Nam.

Thông qua đó, các tác giả đề ra các giải pháp, khuyến nghị chính sách để phát triển hoạt động của các tổ chức TCVM tại Việt Nam. Sở thích rủi ro và rủi ro trong hoạt động cho vay TDVM. Thuật ngữ TDVM1 trong luận án này được hiểu là những món vay nhỏ, lẻ của các TCTD và các tổ. Căn cứ theo thông tư số 43/2016/TT-NHNN ngày 30/12/2016 của NHNN Việt Nam thì mức cho vay tối đa với một khách hàng của các tổ chức TCVM, các công ty Tài chính là 100 triệu đồng.

Mặt khác, TDVM là một trong những dịch vụ của các tổ chức TCVM (tín dụng vi mô, tiết kiệm vi mô, bảo hiểm, thanh toán) bao gồm ba sản phẩm dịch vụ tín dụng là cho vay cá thể, cho vay theo nhóm tương hỗ và cho vay gián tiếp theo nhóm tương hỗ qua trung gian thứ ba (Nguyễn Kim Anh và cộng sự, 2017). Như vậy trong luận án này có thể hiểu TDVM là một sản phẩm cho vay trong hoạt động tín dụng của các TCTD và là một trong những dịch vụ chính của các tổ chức TCVM tại Việt Nam. Trong một nền kinh tế, TDVM là hoạt động tín dụng trực tiếp đối với khách hàng với những món vay nhỏ lẻ, do vậy rủi ro tín dụng và vấn đề quản lý rủi ro 1 Khái. Việt Nam (https://www.vn/webcenter/portal/vi/menu/hdk/tcvm/).

luan an 4 TDVM là một thách thức lớn đối với các TCTD có hoạt động TDVM, các tổ chức TCVM cũng như với xã hội. Người ta có thể dựa vào thái độ và hành vi của một người đối với vấn đề rủi ro để dự đoán các hành vi kinh tế, việc ra quyết định của họ và nó có ảnh hưởng trực tiếp từ hành vi, hoạt động của người vay vốn đến rủi ro như đầu tư, sản xuất, tiêu dùng và hành vi đối với rủi ro. Đã có nhiều nghiên cứu về TCVM và khung lý thuyết trên thế giới có mức độ ảnh hưởng lớn đến việc ra quyết định trong hoàn cảnh rủi ro đó là lý thuyết thỏa dụng kỳ vọng (expected utility theory) được Neumann và Morgenstern (1944) đưa ra. Lý thuyết triển vọng (prospect theory) của Tversky và Kahnerman (1979) đã chỉ ra rằng con người thường tìm rủi ro về phía mất và né tránh rủi ro về phía được.

Từ lý thuyết này, Tversky và Kahnerman đã đưa ra lý thuyết triển vọng, với định nghĩa hàm giá trị (value function) của lý thuyết triển vọng xác định bởi điểm lời và điểm lỗ so với điểm tham chiếu. Nghiên cứu của Wen và cộng sự (2014) kết luận rằng sở thích rủi ro có liên quan đến thái độ đối với rủi ro trong việc ra quyết định của các nhà đầu tư. Như vậy, có thể thấy rằng sở thích rủi ro là việc hướng tới các quyết định rủi ro của các cá nhân, các nhà đầu tư đối với tài sản nhằm mục đích thu được mức sinh lợi cao nhất. Ackert và Deaves (2013) cho rằng việc thực hiện các quyết định tập trung chủ yếu vào cái được và cái mất.

Handa (1971) cho rằng sở thích rủi ro là việc lựa chọn giữa một tài sản có rủi ro cao so với tài sản có rủi ro thấp để nhà đầu tư có thể nhận được một tỷ suất lợi nhuận cao hơn. Việc ra quyết định gặp rủi ro là vấn đề phổ biến và mức độ mà mọi người sẵn sàng chấp nhận nguy cơ tạo thành sở thích rủi ro. Để phân tích kinh tế hoặc đưa ra các quy định chính sách thì việc đánh giá và đo lường sở thích rủi ro của các cá nhân là đặc biệt quan trọng. Nghiên cứu của Charness và cộng sự (2013), Eckel, Dave và cộng sự (2010) đúc kết rằng kinh tế học có thể xem xét, tập trung vào các phương pháp gợi mở khi phân tích điều tra sở thích rủi ro và sở thích được gợi ra có thể bị tác động và ảnh hưởng bởi thước đo được sử dụng.

luan an 5 Theo Stiglitz và Weiss (1981) thì người vay vốn có động cơ và khuynh hướng đầu tư nhiều hơn vào các dự án có nhiều rủi ro. Có nghĩa là người vay vốn có nợ xấu sẵn sàng chấp nhận lãi suất cao cho những món vay của mình (chấp nhận rủi ro cao). Thí nghiệm của Zeballos và cộng sự (2014) tại Bolivia cho thấy những người vay không có nợ xấu tìm kiếm rủi ro nhiều hơn là người vay có nợ xấu. Kết quả này trái ngược với giả thuyết của Stiglitz và Weiss (1981): Những người đầu tư vào những dự án kém rủi ro hơn là những người có nợ xấu.

Người nghèo không trả được nợ vay của họ bởi vì họ không dám chấp nhận rủi ro do đó làm cho khoản vay không có hiệu quả và kết quả là họ không thể hoàn trả lại khoản vay của họ (Zeballos và cộng sự, 2014).