CHƯƠNG 1: KHUNG LÝ THUYẾT VỀ RỦI RO VÀ ĐO LƯỜNG RỦI RO GIÁ XĂNG DẦU Khung lý thuyết về rủi ro 1.1 Rủi ro và sự bất định 1.1 Rủi ro dưới các góc nhìn khác nhau Trong đời sống hàng ngày, chúng ta luôn luôn đối diện với những rủi ro hầu như hiện diện ở mọi lúc, mọi nơi. Chủ đề rủi ro đã được nêu ra từ xa xưa, kể từ thời của người Babylon cổ đại, 3.200 năm trước công nguyên. Lịch sử phát triển của loài người cũng chứng minh rằng, nếu không có những người dám chấp nhận rủi ro thì xã hội sẽ khó có thể tiến bộ. Châu Mỹ sẽ không đươ ̣c phát hiện nếu không có một Christopher Columbus, khao khát chinh phục thế giới, đã lênh đênh trên biển nhiều ngày, vượt qua nhiều khó khăn để tìm vùng đất mới.
Hoặc Kock, mô ̣t nhà khoa học người Đức, không ngại rủi ro, trong điều kiện làm việc thiếu thốn, không có công cụ nghiên cứu, đã đi đến những vùng dịch bệnh để nghiên cứu, tìm ra nguyên nhân của trực khuẩn bệnh than, trực khuẩn lao và vi khuẩn tả, góp phầ n quan tro ̣ng cho những tiến bộ trong lĩnh vực y khoa như ngày nay. Tuy rủi ro là một chủ đề quan trọng và thuật ngữ rủi ro được sử dụng rộng rãi và chia sẻ nhiều trong thế giới hiện đại nhưng vẫn chưa có sự thống nhất về ý nghĩa của thuật ngữ này. Rủi ro có nhiều đinh ̣ nghĩa khác nhau tùy thuộc vào quan điể m cá nhân, cách tiế p câ ̣n, đặc biệt là các chuyên gia (các nhà nghiên cứu và các nhà đầu tư chuyên nghiệp) hay những người mới tiếp cận khái niệm (những người mới tiếp cận và công chúng). Nói chung, các nhà nghiên cứu hàn lâm có quan điểm khác nhau về cách định nghĩa rủi ro và đo lường rủi ro.
Điều này là kết quả của sự mô tả và đo lường khác nhau về khái niệm rủi ro trong các lĩnh vực khoa học xã hội và quản trị kinh doanh. Để hiểu rủi ro theo quan điểm tài chính hiện đại, chúng ta cầ n phải tiếp cận cả hai quan điểm của tài chính đã phát triển trong suốt thế kỷ XX. Đó là quan điểm tài chính truyền thống (Traditional Finance) và quan điểm tài chính hành vi (Behavioral Finance). Một cách tiếp cận khác Holton (2004) đề xuất là khám phá định nghĩa rủi ro qua hai dòng chảy: Một dòng là Xác suất chủ quan 8 (Subjective probability), và một dòng khác là Thao tác luận (Operationalism); nơi hai dòng chảy này gặp nhau, chúng ta có thể hiểu Rủi ro.
Điều thú vị là cả hai quan điểm này có xu hướng ngày càng tiến đến sự hội tụ. Rủi ro theo quan điểm tài chính truyền thống Mô ̣t trong những người tiêu biể u của quan điểm tài chính truyền thống không thể không nhắc đến là Frank Knight (1895-1973), mô ̣t nhà kinh tế học người Mỹ. Có thể xem ông là nhà khoa học hiện đại đầu tiên nghiên cứu sâu về rủi ro và sự bất định. Đóng góp lớn nhất của Knight (1921) là tác phẩm “Rủi ro, sự bấ t đinh ̣ và lơ ̣i nhuâ ̣n”.
Knight (1921) phân biệt 2 loại xác suất: xác suất khách quan và xác suất chủ quan: (i) Thứ nhất, xác suất khách quan, còn gọi là xác suất tiên nghiệm là xác suất thực tế và được xác định bằng phương pháp diễn giải. Như vậy, theo Knight (1921) rủi ro bao gồm 2 thành phần là sự bất định và khả năng tổn thất. Các nhà nghiên cứu đương thời với Knight như Keynes (1921), Mises (1928) và Kolmogorov (1956) có quan điểm về rủi ro gần giống Knight; (ii) Thứ hai, xác suất chủ quan, còn gọi xác suất thống kê là niềm tin của con người. Xác suất không có bản chất tự nhiên.
Các cá nhân định rõ xác suất để mô tả đặc điểm sự bất định riêng của xác suất. Dựa trên nền tảng xác suất khách quan, theo Knight (1921), rủi ro là sự bất định có thể đo lường được hoặc rủi ro hiện diện khi các biến cố tương lai xảy ra với xác suất có thể đo lường được. Cuộc tranh luận giữa 2 trường phái khách quan và chủ quan về xác suất kéo dài rất lâu. Điều thú vị là, cả 2 trường phái đều có cùng nguồn gốc triết học là chủ nghĩa kinh nghiệm của David Hume.
Các giải thích đột phá về xác suất chủ quan có các tác giả Ramsey (1926), De Finetti (1937), và Savage (1954). Rủi ro theo quan điểm về tài chính hành vi Bản chất của rủi ro và cách hiểu về rủi ro làm cho rủi ro trở thành một khía cạnh quan trọng trong các quyết định tài chính của doanh nghiệp. Tài chính hành vi đã cùng với tài chính truyền thống (traditional finance) có những lý giải hiện thực về rủi ro trong các quyết định 9 tài chính. Lý thuyết nhận thức rủi ro trong khoa học xã hội, nhất là tâm lý học, chứa đựng một nền tảng hàn lâm và lý thuyết vững chắc cho việc phát triển các nghiên cứu mới của các nhà nghiên cứu tài chính hành vi (behavioral finance).
Quan điểm tài chính hành vi cho rằng, rủi ro ngoài việc gắn liền với yếu tố khách quan, và có thể định lượng được còn gắn liền với yếu tố chủ quan và mang tính định tính. Ngoài ra, dưới góc độ chấp nhận rủi ro, tài chính truyền thống cho rằng, rủi ro càng cao thì tỷ suất sinh lợi càng lớn. Ngược với quan điểm trên, tài chính hành vi cho rằng, rủi ro càng cao chưa chắc tỷ suất sinh lợi càng lớn (Olsen, 2008).2 Sự bất định Cuộc sống thì đầy rủi ro. Tương lai là sự bất định.
Trong chúng ta ai cũng nghe những câu nói này, nhưng làm sao chúng ta hiểu các khái niệm đằng sau chúng? Từ góc độ bản thể học (ontological point-of-view), sự khác nhau giữa sự bất định và rủi ro là gì? Cả hai đều hàm ý sự nghi ngờ và sự mơ hồ về kết quả của một sự kiện, nhưng có những lý do khác nhau. Với cuộc khủng hoảng tài chính thế giới năm 2008, “uncertainty” đã trở thành một từ thông dụng của các nhà kinh tế, các nhà làm chính sách, nhà chính trị, kể cả công chúng. Việc phân biệt uncertainty và risk bắt nguồn từ nghiên cứu của Knight (1921) trong Risk, Uncertainty, and Profit. Knight định nghĩa risk là những kiến thức không hoàn hảo mà xác suất của các kết quả có thể xảy ra là có thể biết được, còn uncertainty tồn tại khi không biết được các xác suất này.
Theo Knight, rủi ro liên quan đến các xác suất khách quan; sự bất định liên quan đến xác suất chủ quan. Nhà kinh tế học Keynes (1921) trong A Treatise on Probability cũng đồng tình với quan điểm của Knight về khả năng đo lường uncertainty, nhưng Keynes nhấn mạnh - đặc biệt là trong các nghiên cứu kinh tế của ông sau này - vào khái niệm fundamental uncertainty (sự bất định cơ bản). Ngoài Keynes, các nhà nghiên cứu cùng thời bao gồm Mises (1928), và Kolmogorov (1933) cũng cùng quan điểm với Knight. Về nguồn gốc của khái niệm uncertainty đã có từ thời của Bernoulli (1700 - 1782).
Sau định nghĩa về risk và uncertainty của Knight có nhiều tranh luận về các định nghĩa này. Các nghiên cứu về uncertainty có rất nhiều nhà nghiên cứu quan tâm, có thể kể đến như là 10 Tversky và Kahneman (1979), Dosi và Egidi (1991), Holton (2004), và Dequech (2011), Mark và Viscusi (2014). Dưới đây luận án khái quát sự bất định theo các quan điểm và nhận thức hiện nay. Rủi ro và sự bất định cả hai đều liên quan khái niệm nền tảng như nhau, đó là sự ngẫu nhiên.
Cả rủi ro và sự bất định đều có những điểm giống nhau như sau: (i) Dựa vào sự thiếu chắc chắn hiện tại đối với thực tế, sự kiện, kết quả, hoặc kịch bản tiềm ẩn…; (ii) Được xác định bằng xác suất hoặc phân phối xác suất; (iii) Bao gồm cả tiềm năng tăng lên hoặc giảm xuống (tăng giá hoặc giảm giá); (iv) Chủ quan: Cả hai phụ thuộc vào ai biết cái gì. Bên cạnh những điểm giống nhau, cả rủi ro và sự bất định có những điểm khác nhau cơ bản như sau: (i) Không giống như sự bất định, rủi ro bao gồm Tổn thất do sự tác động: hậu quả tiềm ẩn vấn đề đó đối với một chủ thể/đối tượng; (ii) Do đó, rủi ro có tính chủ quan hơn: phụ thuộc vào hậu quả tiềm ẩn nhiều như thế nào của vấn đề đối với ai. Dưới góc độ so sánh sự giống nhau và khác nhau giữa rủi ro và sự bất định các nhà nghiên cứu đã định nghĩa rủi ro và sự bất định như sau: (i) Sự bất định được đo lường liên quan đến giá trị kỳ vọng; (ii) Rủi ro được đo lường liên quan đến mục tiêu nhất định/ngưỡng nhất định. Tiếp cận dưới góc độ phân phối xác suất một số nhà nghiên cứu khác đã đưa ra một định nghĩa khác để phân biệt rủi ro và sự bất định như sau: (i) Rủi ro là khi chúng ta không biết kết quả là gì, nhưng chúng ta biết phân phối của các kết quả; (ii) Sự bất định là khi chúng ta không biết kết quả là gì, và chúng ta không biết phân phối có thể có của các kết quả.
Nguồn gốc cơ bản của Rủi ro và Sự bất định: (i) Biết điều đã biết - Known knowns (Không rủi ro/ không sự bất định): Thực tế, kết quả hay kịch bản mà chúng ta biết với sự chắc chắn tuyệt đối, dựa vào các quá trình xác định; (ii) Không biết điều đã biết -Unknown knowns : Thực tế chắc chắn mà người khác biết nhưng chúng ta không biết; dựa vào tính bất đối xứng thông tin hoặc truyền thông nghèo nàn; (iii) Biết điều không biết - Known unknowns: Thực tế tiềm ẩn, kết quả hoặc kịch bản mà chúng ta nhận biết, nhưng chưa biết với bất kỳ sự chắc chắn nào; dựa vào các quá trình ngẫu nhiên và các qui luật xác suất đã biết; (iiii) Không biết điều không biết -Unknown unknowns: Thực tế tiềm ẩn, kết quả hoặc kịch bản 11 mà chúng ta chưa nhận biết, không biết ngay cả đã được xem xét; thường là các sự kiện khá hiếm và bất thường hoặc các biến cố ngoại lai (“Thiên nga đen”), đã không được xem xét do thiếu kinh nghiệm/sự tưởng tượng.