2020 k61 kn hoang can duong

Khám phá thông tin chi tiết về đường K61, khu vực Hoàng Cần, năm 2020. Cập nhật mới nhất về tình hình giao thông và phát triển hạ tầng.

• Tác giả: Hoàng Cằn Dương
• Người hướng dẫn: ThS. Đồng Thị Thanh
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Khuyến Nông
• Đề tài: Nghiên Cứu Kiến Thức Bản Địa Trong Sản Xuất Nông Lâm Nghiệp Thích Ứng Với Biến Đổi Khí Hậu Của Cộng Đồng Người Dao Ở Xã Đường Hồng, Huyện Bắc Mê, Tỉnh Hà Giang
• Loại tài liệu: Khóa Luận Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• 1. PHẦN I: TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 1.2. PHẠM VI VÀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Phạm vi nghiên cứu
• 1.2.2. Đối tượng nghiên cứu
• 2. PHẦN II: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Tổng quan về kiến thức bản địa
• 2.2. Tổng quan về biến đổi khí hậu
• 2.3. Nhận xét rút ra từ nghiên cứu tổng quan
• 3. PHẦN III: NỘI DUNG, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 3.2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.2.1. Nghiên cứu và phân tích số liệu thứ cấp
• 3.2.2. Chọn điểm nghiên cứu
• 3.2.3. Phương pháp điều tra thu thập số liệu
• 3.2.4. Phương pháp xử lý thông tin, số liệu
• 4. PHẦN IV: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN CỦA KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 4.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 4.1.2. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 4.1.3. Đánh giá chung về đặc điểm cơ bản của điểm nghiên cứu
• 4.2. HIỆN TRẠNG SẢN XUẤT NÔNG LÂM NGHIỆP TẠI ĐIỂM NGHIÊN CỨU
• 4.2.1. Kết quả điều tra tuyến và vẽ sơ đồ lát cắt điểm nghiên cứu
• 4.2.2. Kết quả phân tích lịch mùa vụ
• 4.3. PHÂN TÍCH ẢNH HƯỞNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU VÀ HIỆN TƯỢNG THỜI TIẾT CỰC ĐOAN ĐẾN SẢN XUẤT NÔNG LÂM NGHIỆP TẠI ĐIỂM NGHIÊN CỨU
• 4.3.1. Nhiệt độ, lượng mưa tại trạm Bắc Mê
• 4.3.2. Các hiện tượng thời tiết cực đoan và lịch sử thiên tai tại điểm nghiên cứu
• 4.4. TỔNG HỢP HOẠT ĐỘNG ỨNG PHÓ VỚI BĐKH TRONG SẢN XUẤT DỰA TRÊN KIẾN THỨC BẢN ĐỊA CỦA NGƯỜI DÂN TỘC DAO TẠI ĐIỂM NGHIÊN CỨU
• 4.4.1. Sử dụng các giống cây trồng, vật nuôi bản địa
• 4.4.2. Kinh nghiệm bản địa về thời vụ gieo trồng, kỹ thuật canh tác, chăm sóc cây trồng/vật nuôi
• 4.4.3. Sử dụng kiến thức bản địa trong dự báo thời tiết
• 4.5. ĐÁNH GIÁ TÍNH THÍCH ỨNG BĐKH CỦA CÁC MÔ HÌNH SỬ DỤNG ĐẤT
• 4.5.1. Mô hình Cây mỡ + Lúa nương + Vừng
• 4.5.2. Mô hình Lúa nước + Cá chép + Ốc đá
• 4.5.3. Mô hình cây Mận tam hoa + Sả + Gà
• 4.5.4. Mô hình cây Mỡ + Sắn + Lợn
• 4.6. ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN SẢN XUẤT NÔNG LÂM NGHIỆP THÍCH ỨNG BĐKH DỰA VÀO KIẾN THỨC BẢN ĐỊA CỦA CỘNG ĐỒNG DÂN TỘC DAO
• 4.6.1. Kết quả phân tích SWOT tình hình sản xuất nông lâm nghiệp tại điểm nghiên cứu
• 4.6.2. Các giải pháp phát triển sản xuất nông lâm nghiệp thích ứng BĐKH dựa vào kiến thức bản địa của cộng đồng dân tộc Dao
• 5. KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Kiến Thức Bản Địa và Biến Đổi Khí Hậu

Nghiên cứu về kiến thức bản địa (KTBĐ) trong bối cảnh biến đổi khí hậu (BĐKH) ngày càng trở nên cấp thiết. Sản xuất nông nghiệp và lâm nghiệp chịu ảnh hưởng trực tiếp từ BĐKH, đe dọa đến sinh kế của người dân, đặc biệt là ở các vùng nông thôn, miền núi. Kiến thức bản địa đóng vai trò quan trọng trong việc giúp cộng đồng thích ứng với những thay đổi này. Nghiên cứu này tập trung vào việc khám phá và đánh giá kiến thức bản địa của cộng đồng người Dao tại xã Đường Hồng, Hà Giang, một khu vực chịu nhiều tác động của BĐKH. Mục tiêu là tìm ra các giải pháp bảo tồn và phát triển kiến thức bản địa, góp phần nâng cao hiệu quả sản xuất nông lâm nghiệp và cải thiện sinh kế cho người dân.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của kiến thức bản địa

Kiến thức bản địa là hệ thống tri thức được hình thành và phát triển qua nhiều thế hệ, dựa trên kinh nghiệm sống và tương tác với môi trường tự nhiên. Nó bao gồm các thông tin, kỹ thuật, thực hành, tín ngưỡng, công cụ, vật liệu và sự hiểu biết về tài nguyên sinh học. Kiến thức bản địa mang tính địa phương, gắn liền với văn hóa và xã hội của cộng đồng. Nó được truyền lại qua truyền miệng và thực hành, thường không được ghi chép bằng văn bản. Tri thức bản địa liên tục thay đổi để thích nghi với môi trường và xã hội.

1.2. Vai trò của kiến thức bản địa trong phát triển bền vững

Kiến thức bản địa đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sinh kế, quản lý tài nguyên thiên nhiên, bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển văn hóa truyền thống. Nó là cơ sở để đề xuất các chính sách phát triển nông thôn bền vững. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, kiến thức bản địa giúp cộng đồng thích ứng bằng cách sử dụng các giống cây trồng, vật nuôi bản địa có khả năng chống chịu tốt, áp dụng các kỹ thuật canh tác phù hợp và dự báo thời tiết dựa trên kinh nghiệm.

II. Tác Động Biến Đổi Khí Hậu Đến Sản Xuất Nông Lâm Nghiệp

Biến đổi khí hậu gây ra nhiều tác động tiêu cực đến sản xuất nông lâm nghiệp, bao gồm sự gia tăng của thiên tai, thời tiết cực đoan, lũ lụt, hạn hán và nước biển dâng. Những tác động này ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất cây trồng, vật nuôi, gây thiệt hại về kinh tế và đe dọa đến an ninh lương thực. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng biến đổi khí hậu làm thay đổi lịch mùa vụ, tăng nguy cơ sâu bệnh hại và làm suy thoái đất đai. Để giảm thiểu những tác động này, cần có các giải pháp thích ứng và giảm thiểu phù hợp, trong đó kiến thức bản địa đóng vai trò quan trọng.

2.1. Ảnh hưởng của nhiệt độ và lượng mưa đến mùa vụ

Sự thay đổi về nhiệt độ và lượng mưa ảnh hưởng trực tiếp đến mùa vụ và năng suất cây trồng. Nhiệt độ tăng cao có thể làm giảm thời gian sinh trưởng của cây, gây ra tình trạng thiếu nước và làm tăng nguy cơ cháy rừng. Lượng mưa không đều, gây ra lũ lụt hoặc hạn hán, làm ảnh hưởng đến quá trình sinh trưởng và phát triển của cây trồng. Theo tài liệu gốc, biến đổi khí hậu đã làm thay đổi lịch mùa vụ của cộng đồng người Dao tại xã Đường Hồng.

2.2. Tác động của thiên tai và thời tiết cực đoan

Thiên tai và thời tiết cực đoan, như bão, lũ quét, sạt lở đất và hạn hán, gây ra những thiệt hại nặng nề cho sản xuất nông lâm nghiệp. Chúng phá hủy cơ sở hạ tầng, làm mất đất canh tác, gây chết cây trồng và vật nuôi. Theo thống kê, trong những năm gần đây, tần suất và cường độ của các hiện tượng thời tiết cực đoan ngày càng gia tăng, gây ra nhiều khó khăn cho người dân.

III. Kinh Nghiệm Bản Địa Ứng Phó Biến Đổi Khí Hậu Tại Đường Hồng

Cộng đồng người Dao tại xã Đường Hồng đã tích lũy được nhiều kinh nghiệm bản địa quý báu trong việc ứng phó với biến đổi khí hậu. Những kinh nghiệm này bao gồm việc sử dụng các giống cây trồng, vật nuôi bản địa có khả năng chống chịu tốt, áp dụng các kỹ thuật canh tác phù hợp với điều kiện địa phương và dự báo thời tiết dựa trên kinh nghiệm. Kinh nghiệm bản địa giúp người dân giảm thiểu rủi ro, tăng cường khả năng thích ứng và duy trì sinh kế trong bối cảnh biến đổi khí hậu.

3.1. Sử dụng giống cây trồng và vật nuôi bản địa

Việc sử dụng các giống cây trồng và vật nuôi bản địa là một trong những biện pháp quan trọng để thích ứng với biến đổi khí hậu. Các giống bản địa thường có khả năng chống chịu tốt với điều kiện thời tiết khắc nghiệt, ít bị sâu bệnh hại và không yêu cầu đầu tư thâm canh cao. Cộng đồng người Dao tại xã Đường Hồng có nhiều giống lúa, ngô, đậu tương, sắn và vật nuôi bản địa quý hiếm.

3.2. Kỹ thuật canh tác và quản lý tài nguyên truyền thống

Các kỹ thuật canh tác và quản lý tài nguyên truyền thống cũng đóng vai trò quan trọng trong việc ứng phó với biến đổi khí hậu. Các kỹ thuật này bao gồm việc luân canh cây trồng, sử dụng phân hữu cơ, bảo tồn đất và nước, và quản lý rừng bền vững. Cộng đồng người Dao tại xã Đường Hồng có nhiều kinh nghiệm trong việc áp dụng các kỹ thuật canh tác này.

3.3. Dự báo thời tiết dựa trên kinh nghiệm bản địa

Người Dao ở Đường Hồng có khả năng dự báo thời tiết dựa trên kinh nghiệm quan sát các hiện tượng tự nhiên, như sự thay đổi của gió, mây, mưa và hành vi của động vật. Kiến thức này giúp họ chủ động trong việc điều chỉnh mùa vụ, phòng tránh thiên tai và giảm thiểu thiệt hại.

IV. Đánh Giá Mô Hình Sản Xuất Nông Lâm Nghiệp Thích Ứng BĐKH

Nghiên cứu đánh giá tính thích ứng với biến đổi khí hậu của một số mô hình sản xuất nông lâm nghiệp phổ biến tại xã Đường Hồng, bao gồm mô hình Cây mỡ + Lúa nương + Vừng, mô hình Lúa nước + Cá chép + Ốc đá, mô hình cây Mận tam hoa + Sả + Gà và mô hình cây Mỡ + Sắn + Lợn. Việc đánh giá dựa trên các tiêu chí như khả năng chống chịu với thời tiết khắc nghiệt, hiệu quả kinh tế, tính bền vững về môi trường và khả năng cải thiện sinh kế cho người dân. Kết quả cho thấy các mô hình này có những ưu điểm và hạn chế riêng, cần được điều chỉnh và cải thiện để tăng cường khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.

4.1. Mô hình Cây mỡ Lúa nương Vừng

Mô hình này kết hợp trồng cây mỡ (một loại cây lâm nghiệp), lúa nương và vừng. Cây mỡ cung cấp gỗ và các sản phẩm lâm nghiệp khác, lúa nương cung cấp lương thực và vừng cung cấp dầu ăn. Mô hình này có khả năng chống chịu tốt với hạn hán và sạt lở đất, nhưng năng suất lúa nương có thể bị ảnh hưởng bởi thời tiết thất thường.

4.2. Mô hình Lúa nước Cá chép Ốc đá

Mô hình này kết hợp trồng lúa nước với nuôi cá chép và ốc đá. Lúa nước cung cấp lương thực, cá chép và ốc đá cung cấp thực phẩm và thu nhập. Mô hình này có khả năng sử dụng hiệu quả nguồn nước và giảm thiểu ô nhiễm môi trường, nhưng dễ bị ảnh hưởng bởi lũ lụt và sâu bệnh hại.

V. Giải Pháp Phát Triển Nông Lâm Nghiệp Thích Ứng Biến Đổi Khí Hậu

Để phát triển sản xuất nông lâm nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu tại xã Đường Hồng, cần có các giải pháp đồng bộ và toàn diện, bao gồm việc bảo tồn và phát huy kiến thức bản địa, tăng cường năng lực cho cộng đồng, cải thiện cơ sở hạ tầng và chính sách hỗ trợ. Các giải pháp này cần được thực hiện một cách có sự tham gia của cộng đồng và phù hợp với điều kiện địa phương.

5.1. Bảo tồn và phát huy kiến thức bản địa

Cần có các biện pháp để bảo tồn và phát huy kiến thức bản địa, như ghi chép, truyền dạy và ứng dụng kiến thức bản địa vào thực tiễn sản xuất. Đồng thời, cần kết hợp kiến thức bản địa với khoa học kỹ thuật hiện đại để tạo ra các giải pháp thích ứng hiệu quả hơn.

5.2. Tăng cường năng lực cho cộng đồng

Cần tăng cường năng lực cho cộng đồng thông qua các hoạt động đào tạo, tập huấn và chuyển giao kỹ thuật. Đồng thời, cần nâng cao nhận thức của người dân về biến đổi khí hậu và các biện pháp thích ứng.

5.3. Cải thiện cơ sở hạ tầng và chính sách hỗ trợ

Cần cải thiện cơ sở hạ tầng, như hệ thống thủy lợi, giao thông và thông tin liên lạc, để tạo điều kiện thuận lợi cho sản xuất nông lâm nghiệp. Đồng thời, cần có các chính sách hỗ trợ, như tín dụng ưu đãi, bảo hiểm nông nghiệp và trợ giá sản phẩm, để giúp người dân giảm thiểu rủi ro và tăng thu nhập.

VI. Kết Luận và Kiến Nghị Về Nghiên Cứu Kiến Thức Bản Địa

Nghiên cứu về kiến thức bản địa trong sản xuất nông lâm nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu tại xã Đường Hồng, Hà Giang đã cung cấp những thông tin và kinh nghiệm quý báu. Kết quả nghiên cứu cho thấy kiến thức bản địa đóng vai trò quan trọng trong việc giúp cộng đồng thích ứng với những thay đổi của khí hậu. Tuy nhiên, cần có các giải pháp đồng bộ và toàn diện để bảo tồn và phát huy kiến thức bản địa, tăng cường năng lực cho cộng đồng và cải thiện cơ sở hạ tầng. Nghiên cứu này có thể được sử dụng làm cơ sở để xây dựng các chương trình và dự án phát triển nông thôn bền vững tại các vùng miền núi.

6.1. Tồn tại và hạn chế của nghiên cứu

Nghiên cứu còn một số tồn tại và hạn chế, như phạm vi nghiên cứu còn hẹp, thời gian nghiên cứu còn ngắn và phương pháp nghiên cứu còn chưa sâu. Cần có các nghiên cứu tiếp theo để mở rộng phạm vi, kéo dài thời gian và áp dụng các phương pháp nghiên cứu tiên tiến hơn.

6.2. Kiến nghị cho các nghiên cứu tiếp theo

Nghiên cứu tiếp theo nên tập trung vào việc đánh giá hiệu quả kinh tế và xã hội của các mô hình sản xuất nông lâm nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu. Đồng thời, cần nghiên cứu sâu hơn về vai trò của kiến thức bản địa trong việc bảo tồn đa dạng sinh học và quản lý tài nguyên thiên nhiên.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Sản xuất nông lâm nghiệp là nguồn sinh kế chủ đạo tại các vùng miền núi Việt Nam, song đây cũng là lĩnh vực chịu tác động sâu sắc trước hiện tượng biến đổi khí hậu (BĐKH) và sự gia tăng các hiện tượng thời tiết cực đoan như hạn hán, lũ quét, rét đậm, rét hại. Tại tỉnh Hà Giang – địa phương có địa hình đồi núi chiếm 80% diện tích tự nhiên, tỷ lệ hộ nghèo ghi nhận ở mức 26% với hơn 22 dân tộc thiểu số cùng sinh sống – sinh kế nông hộ rất dễ bị tổn thương. Trong bối cảnh đó, kiến thức bản địa (KTBĐ) của các cộng đồng dân tộc thiểu số được xem là nguồn lực nội sinh quan trọng, hình thành qua quá trình tích lũy lâu đời, có độ thích ứng cao với điều kiện sinh thái vi khí hậu và phù hợp với năng lực quản lý tại chỗ.

Xã Đường Hồng, huyện Bắc Mê là xã vùng III đặc biệt khó khăn của tỉnh Hà Giang, nơi người dân tộc Dao chiếm trên 75% dân số và hơn 90% hộ gia đình phụ thuộc hoàn toàn vào sản xuất nông lâm nghiệp. Địa hình phức tạp, bị chia cắt mạnh bởi núi cao và khe sâu, tỷ lệ hộ nghèo năm 2019 lên tới 41,27%. Mặc dù kho tàng tri thức bản địa của người Dao về canh tác đất dốc, quản lý rừng và luân canh cây trồng rất phong phú, các nghiên cứu hệ thống hóa tri thức này để ứng phó với BĐKH tại địa bàn vẫn còn khoảng trống. Khóa luận tốt nghiệp ngành Khuyến nông của sinh viên Hoàng Cằn Dương (Trường Đại học Lâm nghiệp, 2020) được thực hiện nhằm ghi nhận, đánh giá và đề xuất giải pháp phát huy các tri thức truyền thống này.

Mục tiêu nghiên cứu được xác định cụ thể gồm 4 nhiệm vụ:

1. Đánh giá hoạt động sản xuất nông lâm nghiệp tại điểm nghiên cứu;
2. Phân tích ảnh hưởng của biến đổi khí hậu và hiện tượng thời tiết cực đoan đến sản xuất nông lâm nghiệp;
3. Tổng hợp các hoạt động ứng phó với BĐKH trong nông lâm nghiệp dựa trên kiến thức bản địa của người Dao tại điểm nghiên cứu;
4. Đánh giá tính thích ứng BĐKH của các mô hình sử dụng đất và đề xuất giải pháp phát triển sản xuất nông lâm nghiệp thích ứng dựa vào kiến thức bản địa của cộng đồng dân tộc Dao.

Phạm vi và đối tượng nghiên cứu của khóa luận được giới hạn như sau:

• Không gian nghiên cứu: Hai thôn Khuổi Hon và Tiến Minh thuộc xã Đường Hồng, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang (đây là 2 thôn tập trung đông người Dao sinh sống, có điều kiện địa hình và cơ cấu kinh tế đại diện cho toàn xã).
• Thời gian nghiên cứu: Thu thập số liệu thực địa từ ngày 15/01/2020 đến ngày 29/04/2020.
• Đối tượng nghiên cứu: Hệ thống kiến thức bản địa trong sản xuất nông lâm nghiệp của cộng đồng người Dao và các biểu hiện, tác động của biến đổi khí hậu tại địa bàn nghiên cứu.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng trên nền tảng lý luận về kiến thức bản địa và khung tiếp cận thích ứng dựa vào cộng đồng (Community-Based Adaptation - CBA). Tác giả tổng hợp các quan niệm học thuật về KTBĐ từ Robert Chambers (1979), Brokensha và Warren (1980), UNESCO, Warren (1991), Langil và Landon (1998), Ngô Đức Thịnh (1996), Hoàng Xuân Tý (1998), Lê Trọng Cúc (1999) và Đồng Thị Thanh, Kiều Trí Đức (2012). KTBĐ được định nghĩa là hệ thống kinh nghiệm được cộng đồng sáng tạo, tích lũy qua tương tác lâu dài với môi trường sống, kiểm nghiệm qua thực tiễn, thường lưu giữ bằng phương thức truyền miệng và không ngừng biến đổi để thích nghi.

Về BĐKH và tính thích ứng, tác giả vận dụng các định nghĩa của Bộ Tài nguyên và Môi trường (2008), IPCC (1996), Burton (1998), cùng các nghiên cứu thích ứng dựa vào cộng đồng của Tổ chức CARE Quốc tế tại Việt Nam và Trung tâm Nghiên cứu Phát triển Nông Lâm nghiệp Miền núi (ADC, 2013, 2014). Để lượng hóa mức độ thích ứng của các mô hình sử dụng đất, khóa luận ứng dụng bộ tiêu chí đánh giá mô hình thích ứng do Trương Quang Học và cộng sự (2019) xây dựng trong khuôn khổ dự án của Quỹ Môi trường Toàn cầu (GEF SGP - UNDP) và Trung tâm Phát triển Nông thôn Bền vững (SRD).

STT	Tiêu chí đánh giá	Số chỉ tiêu thành phần	Điểm tối đa
1	Thích ứng với biến đổi khí hậu	6	40
2	Giảm phát thải khí nhà kính	4	10
3	Hiệu quả và bền vững về kinh tế	4	10
4	Hiệu quả và bền vững về xã hội	4	10
5	Hiệu quả và bền vững về môi trường	4	10
6	Phù hợp với thể chế, chính sách về BĐKH, thiên tai địa phương	4	10
7	Khả năng nhân rộng	4	10
Tổng	Bộ tiêu chí toàn diện	30	100

Phương pháp nghiên cứu thực địa áp dụng bộ công cụ đánh giá nông thôn có sự tham gia của người dân (PRA) kết hợp phân tích thứ cấp:

• Nghiên cứu số liệu thứ cấp: Kế thừa dữ liệu chuỗi khí tượng trạm Bắc Mê từ 1991–2010 (theo Nguyễn Long Biên, 2012) và thu thập chuỗi số liệu nhiệt độ, lượng mưa giai đoạn 2009–2019; báo cáo thiệt hại thiên tai, báo cáo kinh tế - xã hội của UBND xã Đường Hồng năm 2019.
• Chọn điểm nghiên cứu: Dựa theo nguyên tắc của Donovan (1997) về thành phần dân tộc, khả năng tiếp cận và tính đại diện địa hình để chọn 2 thôn Khuổi Hon và Tiến Minh.
• Bộ công cụ PRA: Thăm làng; điều tra theo tuyến và lập sơ đồ lát cắt cảnh quan (Transect walk); phân tích lịch mùa vụ theo âm lịch; xây dựng biểu đồ hướng thời gian (Timeline); phỏng vấn bán định hướng (bảng hỏi SSI) với cán bộ khuyến nông xã/thôn và 36 hộ gia đình người Dao làm nông lâm nghiệp; thảo luận nhóm chuyên đề (mỗi nhóm từ 5 người); phân tích ma trận điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức (SWOT).
• Phương pháp xử lý số liệu: Thống kê mô tả, so sánh định lượng trên phần mềm Microsoft Excel và phân tích định tính các thông tin xã hội học.

Nội dung chính theo từng chương

Phần I: Tính cấp thiết của đề tài

Tác giả trình bày lý do lựa chọn nghiên cứu xuất phát từ thực trạng phụ thuộc sinh kế vào tự nhiên của đồng bào miền núi phía Bắc, nguy cơ tổn thương cao do thiên tai và vai trò của tri thức bản địa trong việc bảo tồn đa dạng sinh học, ổn định kinh tế nông hộ. Phần này xác định rõ mục tiêu tổng quát, 4 mục tiêu cụ thể, đối tượng nghiên cứu và giới hạn phạm vi khảo sát tại 2 thôn Khuổi Hon, Tiến Minh (xã Đường Hồng) từ tháng 1 đến tháng 4 năm 2020.

Phần II: Tổng quan về vấn đề nghiên cứu

Chương tổng quan hệ thống hóa các tài liệu khoa học trong và ngoài nước thành ba mảng nội dung chính:

• Cơ sở lý luận về KTBĐ: Nêu rõ 6 đặc trưng bản chất, các cách phân loại tri thức (hệ thống 10 loại chức năng theo "Cẩm nang về tri thức bản địa - 2000" và 4 nhóm theo Ngô Đức Thịnh), vai trò của tri thức địa phương đối với sinh kế và quản lý tài nguyên.
• Thực tiễn ứng dụng KTBĐ ứng phó BĐKH trên thế giới và tại Việt Nam: Điểm qua kinh nghiệm quốc tế như chuyển đổi cây trồng từ ngô sang kê tại Zimbabwe (Shingirai S, 2018), đa dạng hóa mùa vụ và dùng tro trị sâu hại ở Nigeria (Ihenacho, 2019), đào ao albarradas trữ nước tại Ecuador, làm tháp lánh nạn machan ở Ấn Độ. Tại Việt Nam, chương này tổng kết các công trình của Vũ Văn Liết (2011) về tập đoàn giống cây con bản địa của người Thái, Tày, Dao; các kỹ thuật làm ruộng bậc thang, xếp đá đường đồng mức, dẫn nước bằng ống bương (Phạm Xuân Hoàn, Lê Thị Thu Hoài); và bộ tiêu chí đánh giá mô hình thích ứng của Trương Quang Học (2019).
• Tổng quan về BĐKH và thích ứng dựa vào cộng đồng (CBA): Nêu rõ các biểu hiện vật lý của khí hậu và khẳng định tiếp cận CBA là phương thức trao quyền cho người dân địa phương giải quyết rủi ro sinh thái.

Phần III: Nội dung, phương pháp nghiên cứu

Trình bày chi tiết 6 nội dung khảo sát tương ứng với mục tiêu đề tài. Tác giả diễn giải cụ thể quy trình vận hành từng công cụ PRA trên địa bàn, tiêu chuẩn lựa chọn mẫu 36 hộ nông dân người Dao, phương pháp phỏng vấn cán bộ chuyên trách khuyến nông và cách thức tổ chức các cuộc họp nhóm thảo luận để thống kê thiên tai, đánh giá mô hình canh tác.

Phần IV: Kết quả nghiên cứu

Đây là phần trọng tâm của khóa luận, gồm 6 tiểu mục phân tích sâu:

1. Đặc điểm cơ bản của khu vực nghiên cứu

Xã Đường Hồng nằm ở độ cao trung bình 300–500m so với mực nước biển, có địa hình dốc đứng, chia cắt phức tạp. Khí hậu phân hóa thành mùa mưa (tháng 5–10, chiếm 80% lượng mưa cả năm, các tháng 6, 7, 8 có lượng mưa bình quân trên 300mm) và mùa khô (tháng 11–4 năm sau, lượng mưa dưới 50mm/tháng). Nhiệt độ trung bình năm đạt 22,3°C, chênh lệch giữa tháng cao nhất (32,4°C) và thấp nhất (12,6°C) là 19,8°C. Đất đai gồm đất feralit núi vàng nâu dày trên 1m và đất phù sa ven suối. Tổng diện tích đất lâm nghiệp là 2.649 ha (chiếm 62,24% diện tích tự nhiên, gồm 2.054,59 ha rừng sản xuất và 595,47 ha rừng phòng hộ). Nguồn nước mặt phụ thuộc hai dòng suối chính là Nà Khỏn và Nặm Vàng, hệ thống thủy lợi chủ yếu là đập tạm và mương đất. Về dân sinh, toàn xã có 865 hộ với 4.376 khẩu, 2.958 lao động (90% thuần nông, chỉ 11,75% qua đào tạo bồi dưỡng). Cơ cấu dân tộc gồm người Dao (>75%), Tày (20%), Kinh và Nùng; tỷ lệ hộ nghèo chiếm 41,27%.

2. Hiện trạng sản xuất nông lâm nghiệp tại điểm nghiên cứu

Cơ cấu đất đai xã Đường Hồng năm 2019 gồm: đất nông nghiệp chiếm 88% (đất lâm nghiệp 62%, đất sản xuất nông nghiệp gần 30%), đất chưa sử dụng chiếm 7%, đất phi nông nghiệp chiếm 4%. Quy mô cây trồng nông nghiệp chủ lực gồm lúa đạt 515,5 ha, tiếp đến là ngô, đậu tương, lạc và cỏ chăn nuôi (cỏ voi, cỏ VA06). Diện tích rừng trồng kinh tế nổi bật với cây mỡ đạt 565,5 ha, cùng sa mộc, keo, xoan ta, mai. Về chăn nuôi, tổng đàn ghi nhận 15.350 con gà, 3.748 con lợn, 2.575 con dê, 1.644 con bò và 240 con trâu. Địa phương đang triển khai các chính sách như hỗ trợ vốn vay lãi suất 0% trong 3 năm đầu cho nuôi trâu, bò, dê; trợ cấp 50% chi phí xây chuồng trại và hỗ trợ 25% tiền mua giống ngô.

Kết quả điều tra tuyến và sơ đồ lát cắt (Transect walk) qua các vạt địa hình được tổng hợp chi tiết nhằm xác định tiềm năng và khó khăn sản xuất:

Yếu tố phân tích	Rừng phòng hộ	Nương rẫy	Ruộng bậc thang	Rừng trồng kinh tế	Đất vườn nhà	Hệ thống suối (Nà Khỏn, Nặm Vàng)
Đặc điểm tự nhiên	Núi cao, dốc lớn, nhiều tầng tán, đất tốt	Dốc thấp, đất tốt màu nâu đen và vàng	Đất dốc thoải, tầng đất 20–30cm màu vàng nâu	Núi cao dốc, 1 tầng tán, đất màu vàng	Đất dốc trung bình, nhiều đá sỏi, hẹp	Lưu lượng không đều, dốc, thường có lũ mùa mưa
Chủ thể quản lý	Nhà nước quản lý	Hộ gia đình	Hộ gia đình	Hộ gia đình	Hộ gia đình	Người dân và Nhà nước
Thực trạng thuận lợi	Trữ lượng gỗ lớn, giữ nguồn sinh thủy	Đất màu mỡ, rất thích hợp trồng ngô	Ít bị rửa trôi, giữ nước và phù sa tốt	Dễ chăm sóc, đầu tư thấp, dễ tiêu thụ gỗ	Tiện trồng rau, cây ăn quả, chăn thả gia cầm	Cung cấp nước tưới và sinh hoạt trực tiếp
Khó khăn, hạn chế	Vẫn còn tình trạng khai thác trộm gỗ	Dễ bị xói mòn, rửa trôi mùa mưa	Khó cơ giới hóa, nguy cơ sạt lở bờ ruộng	Trồng thuần loài nên dễ bị sâu nấm, gãy đổ bão	Diện tích nhỏ hẹp, dịch bệnh hại phát sinh	Lũ ống mùa mưa, cạn kiệt thiếu nước mùa khô
Giải pháp kỹ thuật	Tăng tuần tra, tuyên truyền bảo vệ	Canh tác đường đồng mức, phủ tàn dư	Củng cố bờ giữ nước, cải tạo thủy lợi	Làm đường đồng mức, xen cây dược liệu	Lựa chọn cơ cấu giống cây trồng phù hợp	Trồng tre, mai, luồng ven suối chống sạt lở

Từ sơ đồ cảnh quan, khóa luận nhận diện 12 mô hình sản xuất đang vận hành: (1) Cây lâm nghiệp thuần loài (Sa mộc, Xoan); (2) Cây lâm nghiệp + Chăn nuôi gia súc (Mỡ, Xoan + Trâu, Bò, Lợn); (3) Cây Mỡ + Sắn + Lợn; (4) Ngô độc canh nương rẫy; (5) Lúa nương độc canh; (6) Cây Mỡ + Lúa nương + Vừng; (7) Lúa nước độc canh; (8) Ngô xen đậu tương; (9) Lúa + Cá + Ốc đá ruộng bậc thang; (10) Vườn tạp cây ăn quả; (11) Cây ăn quả + Gà thả vườn; (12) Mận tam hoa + Sả + Gà.

Về mùa vụ, kết quả phân tích lịch canh tác nông nghiệp theo âm lịch thể hiện rõ chu kỳ thích nghi khí hậu:

Loại cây trồng	Thời vụ làm đất, gieo trồng	Thời gian chăm sóc	Thời điểm thu hoạch	Đặc điểm luân phiên mùa vụ
Lúa nước (2 vụ)	Vụ ĐX: tháng 12 – tháng 1; Vụ HT: cày bừa, cấy tháng 5	Vụ ĐX: tháng 2 – 3; Vụ HT: tháng 6 – 8	Vụ ĐX: tháng 4; Vụ HT: tháng 9	Tận dụng tối đa nguồn nước suối mùa mưa; đất nghỉ giữa hai vụ
Lúa nương (1 vụ)	Phát dọn thực bì tháng 2 – 3; gieo cấy tháng 4	Chăm sóc, làm cỏ tháng 5 – 6	Thu hoạch tháng 7 – 8	Canh tác phụ thuộc hoàn toàn vào nước trời đầu mùa mưa
Ngô (2 vụ)	Vụ xuân: tháng 1 – 2; Vụ hè thu: gieo tháng 6 – 7	Vụ xuân: tháng 3 – 4; Vụ hè thu: tháng 8 – 9	Vụ xuân: tháng 5; Vụ hè thu: tháng 10 – 11	Cây lương thực chính cho người và thức ăn chăn nuôi gia súc
Đậu tương (2 vụ)	Trồng vụ xuân (tháng 1–2) và vụ hè thu (tháng 6–7)	Chăm sóc xen kẽ theo chu kỳ sinh trưởng	Thu sau 90–115 ngày (tháng 4–5 và tháng 9–10)	Cải tạo độ phì cho đất dốc, trồng xen ngô hoặc độc canh
Lạc (2 vụ)	Vụ xuân: giữa tháng 1 – 2; Vụ hè thu: đầu tháng 6	Chăm sóc vụ xuân: tháng 3 – 4; vụ hè thu: tháng 7 – 9	Vụ xuân: giữa tháng 5; Vụ hè thu: tháng 10	Trồng luân canh, tạo sinh kế hàng hóa cho nông hộ

3. Phân tích ảnh hưởng của BĐKH và thời tiết cực đoan đến sản xuất

Phân tích chuỗi số liệu khí tượng trạm Bắc Mê giai đoạn 1991–2019 khẳng định xu thế tăng nhiệt độ trung bình năm và xu thế suy giảm tổng lượng mưa năm. Biến động nhiệt độ và lượng mưa giai đoạn 2009–2019 diễn biến thất thường, mất tính quy luật: mùa khô kéo dài gây cạn kiệt dòng chảy suối Nà Khỏn, Nặm Vàng; các đợt mưa lớn cực đoan tập trung ngắn ngày gây lũ quét, xói lở ruộng bậc thang; các đợt rét đậm kéo dài kèm nhiệt độ hạ thấp xuống 0–3°C vào mùa đông gây chết rét mạ, gia súc và làm ngừng trệ sinh trưởng của cây rừng.

4. Hoạt động ứng phó với BĐKH dựa trên kiến thức bản địa của người Dao

Người Dao tại địa phương đã vận dụng hệ thống tri thức thích ứng trên bốn khía cạnh:

• Bảo tồn và sử dụng bộ giống bản địa: Duy trì các giống lúa nương, lúa nước địa phương, giống ngô răng ngựa, đậu tương, sắn địa phương có sức đề kháng cao, chịu hạn và ít sâu bệnh; nuôi dưỡng giống lợn đen bản địa, gà thả đồi, bò địa phương chịu rét và chống dịch tốt.
• Điều chỉnh lịch mùa vụ theo lịch âm: Căn cứ vào diễn biến thời tiết hàng năm để linh hoạt dịch chuyển thời điểm gieo cấy lúa nước vụ đông xuân, gieo ngô, tránh thời điểm rét đậm hoặc hạn hán nặng.
• Kỹ thuật canh tác đất dốc: Thực hiện xếp đá thành bờ kè bậc thang theo đường đồng mức; canh tác băng cây xanh; tận dụng tàn dư thân ngô, rơm rạ phủ gốc giữ ẩm và chống rửa trôi đất; luân canh xen kẽ cây họ đậu để cải tạo đất.
• Dự báo thời tiết dân gian: Quan sát quy luật tự nhiên, tập tính di chuyển của côn trùng (kiến, chuồn chuồn), sự thay đổi mây trời, hướng gió để chuẩn bị kế hoạch gieo hạt, phòng chống bão lũ hoặc che chắn chuồng trại.

5. Đánh giá tính thích ứng BĐKH của các mô hình sử dụng đất

Khóa luận sử dụng khung 7 tiêu chí của Trương Quang Học (2019) để chấm điểm và phân tích 4 mô hình thích ứng tiêu biểu tại địa phương:

• Mô hình Cây mỡ + Lúa nương + Vừng (trên đất nương rẫy);
• Mô hình Lúa nước + Cá chép + Ốc đá (trên ruộng bậc thang vùng trũng ven suối);
• Mô hình Cây Mận tam hoa + Sả + Gà (trên đất vườn nhà đồi thấp);
• Mô hình Cây Mỡ + Sắn + Lợn (mô hình nông lâm kết hợp chăn nuôi).

6. Đề xuất giải pháp phát triển sản xuất nông lâm nghiệp thích ứng BĐKH

Dựa trên kết quả phân tích ma trận SWOT, tác giả đề xuất nhóm giải pháp tích hợp: kết hợp tiến bộ khoa học kỹ thuật với tri thức bản địa trong việc tuyển chọn, lưu giữ nguồn giống cây con địa phương; hoàn thiện hạ tầng thủy lợi nhỏ tự chảy và bê tông hóa đường giao thông liên thôn; lồng ghép các chính sách hỗ trợ sản xuất trang trại hàng hóa với công tác quy hoạch vùng canh tác đất dốc an toàn.

Phần V: Kết luận, tồn tại và kiến nghị

Tổng kết các kết quả đạt được về mặt lý luận và thực tiễn, chỉ ra những hạn chế do năng lực nghiên cứu, đồng thời đề xuất kiến nghị với các cơ quan quản lý nông nghiệp cấp huyện và xã về việc hỗ trợ chính sách duy trì tri thức bản địa.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã định lượng cụ thể thực trạng sản xuất nông lâm nghiệp của xã Đường Hồng năm 2019 với diện tích đất lâm nghiệp chiếm 2.649 ha (62,24% tổng diện tích), sản xuất nông nghiệp chiếm gần 30% với 515,5 ha lúa nước và 565,5 ha rừng trồng mỡ. Dữ liệu khảo sát phản ánh thực trạng chăn nuôi với đàn gia cầm 15.350 con, đàn lợn 3.748 con và đàn trâu bò dê quy mô nhỏ lẻ, phụ thuộc nhiều vào bãi chăn thả tự nhiên.

Công trình đã hệ thống hóa và phân loại được 12 mô hình sản xuất thực tế trên các loại đất, vẽ lát cắt sử dụng đất chỉ rõ 6 đơn vị cảnh quan sinh thái, đồng thời đánh giá định lượng tính thích ứng của 4 mô hình nông lâm kết hợp tiêu biểu theo thang điểm 100 của bộ tiêu chí thích ứng BĐKH. Tác giả chỉ rõ các giải pháp canh tác bản địa như xếp đá làm bậc thang, tủ gốc tàn dư ngô, xen canh cây họ đậu và nuôi cá/ốc trong ruộng lúa nước là những phương thức hiệu quả giúp cộng đồng người Dao giảm thiểu tổn thất do hạn hán, lũ quét và xói mòn đất.

Về mặt đóng góp học thuật và thực tiễn, nghiên cứu đã bổ sung cơ sở dữ liệu thực nghiệm về mối liên hệ giữa tri thức tộc người và biến đổi khí hậu tại vùng sâu tỉnh Hà Giang – một địa bàn trước đây chưa có công trình nghiên cứu chuyên sâu về đề tài này. Khóa luận kết hợp thành công các công cụ PRA định tính với khung tiêu chí đánh giá định lượng mô hình của các tổ chức xã hội (SRD, UNDP), khẳng định tri thức bản địa là thành tố cốt lõi để xây dựng các chính sách khuyến nông và kế hoạch thích ứng dựa vào cộng đồng (CBA).

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận ghi nhận một số hạn chế do điều kiện nghiên cứu thực tế:

• Thời gian khảo sát thực địa ngắn (từ 15/01/2020 đến 29/04/2020), rơi vào giai đoạn đầu mùa vụ nên việc theo dõi toàn bộ chu kỳ sinh trưởng và năng suất thực thu của các mô hình chưa thể thực hiện trọn vẹn trong năm.
• Quy mô khảo sát giới hạn ở 36 hộ gia đình thuộc 2 thôn (Khuổi Hon và Tiến Minh), việc đánh giá mô hình thích ứng BĐKH chủ yếu dựa trên nhận thức của người dân và chấm điểm chuyên gia có sự tham gia, chưa có điều kiện đo đạc các chỉ tiêu lý hóa học của đất (tỷ lệ rửa trôi, độ phì) hay tính toán lượng phát thải khí nhà kính một cách thực nghiệm.

Hướng nghiên cứu tiếp theo được tác giả gợi mở:

• Mở rộng phạm vi điều tra sang toàn bộ 10 thôn của xã Đường Hồng và các xã lân cận trong huyện Bắc Mê có điều kiện tự nhiên tương đồng;
• Đi sâu nghiên cứu phân tích hiệu quả kinh tế - tài chính chi tiết (doanh thu, chi phí, tỷ suất lợi nhuận) của từng mô hình thích ứng;
• Nghiên cứu quy trình kỹ thuật hoàn thiện và chuẩn hóa phương thức nhân giống bản địa (lúa nương, ngô răng ngựa, lợn đen) nhằm thương mại hóa nông sản đặc sản vùng cao.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo hữu ích cho sinh viên, học viên cao học và cán bộ nghiên cứu các ngành Khuyến nông, Phát triển nông thôn, Quản lý tài nguyên rừng, Lâm nghiệp xã hội và Dân tộc học.

Đối với những người thực hiện các đề tài về biến đổi khí hậu và sinh kế cộng đồng, các nội dung có giá trị tham khảo trực tiếp gồm:

• Quy trình ứng dụng bộ công cụ PRA vào khảo sát nông thôn miền núi (cách thức xây dựng sơ đồ lát cắt transect walk, lập lịch mùa vụ âm lịch và biểu đồ hướng thời gian);
• Phương pháp vận dụng bộ tiêu chí đánh giá mô hình thích ứng BĐKH cấp cơ sở (7 tiêu chí, 30 chỉ số của Trương Quang Học và cs, 2019);
• Cơ sở dữ liệu thực tế về các biện pháp canh tác đất dốc truyền thống và kinh nghiệm dự báo thời tiết của người Dao phục vụ công tác xây dựng tài liệu tập huấn khuyến nông tại chỗ.

Câu hỏi thường gặp

1. Cỡ mẫu khảo sát hộ gia đình trong nghiên cứu là bao nhiêu và được chọn tại địa bàn nào?
Nghiên cứu tiến hành phỏng vấn sâu 36 hộ gia đình người dân tộc Dao có sinh kế gắn liền với sản xuất nông lâm nghiệp, sinh sống tại hai thôn Khuổi Hon và Tiến Minh, xã Đường Hồng, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang.

2. Cơ cấu sử dụng đất nông nghiệp tại xã Đường Hồng năm 2019 có đặc điểm gì nổi bật?
Theo số liệu thống kê năm 2019 của UBND xã, đất nông nghiệp chiếm 88% tổng diện tích tự nhiên. Trong đó, đất lâm nghiệp chiếm tỷ trọng áp đảo với 62,24% (2.649 ha, gồm 2.054,59 ha rừng sản xuất và 595,47 ha rừng phòng hộ), trong khi đất sản xuất nông nghiệp thuần túy chỉ chiếm gần 30%.

3. Khóa luận sử dụng bộ tiêu chí nào để đánh giá tính thích ứng BĐKH của các mô hình sản xuất?
Tác giả ứng dụng bộ tiêu chí đánh giá mô hình thích ứng của Trương Quang Học và cộng sự (2019) do SRD và Quỹ GEF SGP - UNDP ban hành, gồm 7 tiêu chí và 30 chỉ số với tổng thang điểm 100, trong đó tiêu chí Thích ứng với BĐKH chiếm tỷ trọng cao nhất (6 chỉ tiêu, 40 điểm).

4. Người Dao tại xã Đường Hồng áp dụng những kỹ thuật canh tác bản địa nào trên đất dốc?
Người dân áp dụng kỹ thuật xếp đá thành bờ kè bậc thang theo đường đồng mức, tạo ruộng bậc thang giữ nước, che phủ đất bằng tàn dư rơm rạ và thân cây ngô sau thu hoạch, trồng xen cây họ đậu và bố trí các dải băng xanh tự nhiên để hạn chế xói mòn, rửa trôi đất trong mùa mưa bão.

5. Chính quyền địa phương xã Đường Hồng có những chính sách hỗ trợ sản xuất nông lâm nghiệp nào trong năm 2019?
Xã triển khai ba chính sách hỗ trợ trọng điểm: cho vay vốn không lãi suất trong 3 năm đầu để phát triển nuôi trâu, bò, dê; hỗ trợ 50% chi phí xây dựng chuồng trại chăn nuôi gia súc; và trợ giá 25% kinh phí mua giống ngô cho các hộ nông dân.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của Hoàng Cằn Dương đã hệ thống hóa toàn diện thực trạng sản xuất nông lâm nghiệp và vai trò của tri thức bản địa người Dao trong việc ứng phó với biến đổi khí hậu tại xã Đường Hồng, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang. Bằng việc kết hợp phương pháp PRA với bộ tiêu chí đánh giá định lượng thích ứng BĐKH, nghiên cứu đã làm sáng tỏ giá trị của các mô hình nông lâm kết hợp, kinh nghiệm mùa vụ và kỹ thuật canh tác đất dốc truyền thống. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu thực tiễn tin cậy, đóng góp vào việc bảo tồn tri thức dân gian và hoạch định chính sách phát triển sinh kế nông thôn bền vững cho các cộng đồng dân tộc thiểu số miền núi.

Trích đoạn nội dung tài liệu

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP VIỆN QUẢN LÝ ĐẤT ĐAI & PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN --------------------- KHÓA LUẬT TỐT NGHIỆP NGHIÊN CỨU KIẾN THỨC BẢN ĐỊA TRONG SẢN XUẤT NÔNG LÂM NGHIỆP THÍCH ỨNG VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU CỦA CỘNG ĐỒNG NGƯỜI DAO Ở XÃ ĐƯỜNG HỒNG, HUYỆN BẮC MÊ, TỈNH HÀ GIANG NGÀNH : KHUYẾN NÔNG MÃ SỐ : 7620102 Giảng viên hướng dẫn : ThS. Đồng Thị Thanh Họ và tên sinh : Hoàng Cằn Dương MSV : 1653080773 Khóa học : 2016 -02020 HÀ NỘI - 2020 LỜI CẢM ƠN Được sự đồng ý của Ban giám hiệu Trường Đại học Lâm nghiệp, Viện Quản lý đất đai và Phát triển nông thôn, cùng giáo viên hướng dẫn, tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Nghiên cứu kiến thức bản địa trong sản xuất nông lâm nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu của cộng đồng người Dao ở xã Đường Hồng, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang”. Là những người con của dân tộc Dao, sinh ra và lớn lên tại xã Đường Hồng, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang; tôi nhận thức được vai trò to lớn của kho tàng kiến thức bản địa trong việc mưu sinh, phát triển sinh kế cộng đồng và quản lý nguồn tài nguyên thiên nhiên nơi đây. Vì vậy nhóm nghiên cứu rất mong muốn sẽ đánh giá và lưu giữ được nguồn tri thức quý giá này, góp phần nâng cao hiệu quả sản xuất nông lâm nghiệp, cải thiện sinh kế và phát triển nông thôn bền vững.

Để hiện thực hóa ý tưởng và hoàn thành được nghiên cứu là kết quả của sự nỗ lực, cố gắng của bản thân và sự đóng góp hết sức quý báu của các Thầy giáo, Cô giáo, Ban lãnh đạo và người dân địa phương. Nhân dịp này tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến giáo viên hướng dẫn Ths. Đồng Thị Thanh người đã trực tiếp định hướng, giúp đỡ, khuyến khích chỉ dẫn cho tôi những kiến thức quý báu trong suốt thời gian thực hiện đề tài. Xin gửi lời cảm ơn chân thành đến các Thầy, Cô giáo trường Đại học Lâm nghiệp; toàn thể nhân dân, tập thể lãnh đạo UBND xã Đường Hồng, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang đã tạo điều kiện thuận lợi, tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình thực hoàn thành nghiên cứu này.

Do thời gian và trình độ còn hạn chế nên nghiên cứu không tránh khỏi những thiếu sót. Tôi rất mong nhận được những ý kiến đóng góp quý báu của các thầy cô, các cơ quan chuyên môn, cùng toàn thể các bạn để đề tài nghiên cứu được hoàn chỉnh hơn. Tôi xin chân thành cảm ơn! Hà Nội, ngày 10 tháng 5 năm 2020 Sinh viên thực hiện Hoàng Cằn Dương i MỤC LỤC LỜI CẢM ƠN. i DANH MỤC BIỂU ĐỒ.

vi DANH MỤC HÌNH. viii DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU.

PHẠM VI VÀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU. Phạm vi nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu. 2 PHẦN II: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU.

TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Tổng quan về kiến thức bản địa. Tổng quan về biến đổi khí hậu. Nhận xét rút ra từ nghiên cứu tổng quan.

17 PHẦN III: NỘI DUNG,PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Nghiên cứu và phân tích số liệu thứ cấp.

Chọn điểm nghiên cứu. Phương pháp điều tra thu thập số liệu. Phương pháp xử lý thông tin, số liệu. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU.

ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN CỦA KHU VỰC NGHIÊN CỨU. Điều kiện tự nhiên. Điều kiện kinh tế - xã hội. Đánh giá chung về đặc điểm cơ bản của điểm nghiên cứu.

HIỆN TRẠNG SẢN XUẤT NÔNG LÂM NGHIỆP TẠI ĐIỂM NGHIÊN CỨU. Kết quả điều tra tuyến và vẽ sơ đồ lát cắt điểm nghiên cứu. Kết quả phân tích lịch mùa vụ. PHÂN TÍCH ẢNH HƯỞNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU VÀ HIỆN TƯỢNG THỜI TIẾT CỰC ĐOAN ĐẾN SẢN XUẤT NÔNG LÂM NGHIỆP TẠI ĐIỂM NGHIÊN CỨU.

Nhiệt độ, lượng mưa tại trạm Bắc Mê. Các hiện tượng thời tiết cực đoan và lịch sử thiên tai tại điểm nghiên cứu. TỔNG HỢP HOẠT ĐỘNG ỨNG PHÓ VỚI BĐKH TRONG SẢN XUẤT DỰA TRÊN KIẾN THỨC BẢN ĐỊA CỦA NGƯỜI DÂN TỘC DAO TẠI ĐIỂM NGHIÊN CỨU. Sử dụng các giống cây trồng, vật nuôi bản địa.

Kinh nghiệm bản địa về thời vụ gieo trồng, kỹ thuật canh tác, chăm sóc cây trồng/vật nuôi. Sử dụng kiến thức bản địa trong dự báo thời tiết. ĐÁNH GIÁ TÍNH THÍCH ỨNG BDKH CỦA CÁC MÔ HÌNH SỬ DỤNG ĐẤT. Mô hình Cây mỡ + Lúa nương + Vừng.

Mô hình Lúa nước + Cá chép + Ốc đá. Mô hình cây Mận tam hoa + Sả + Gà. Mô hình cây Mỡ + Sắn+Lợn. ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN SẢN XUẤT NÔNG LÂM NGHIỆP THÍCH ỨNG BĐKH DỰA VÀO KIẾN THỨC BẢN ĐỊA CỦA CỘNG ĐỒNG DÂN TỘC DAO.1 Kết quả phân tích SWOT tình hình sản xuất nông lâm nghiệp tại điểm nghiên cứu.

Các giải pháp phát triển sản xuất nông lâm nghiệp thích ứng BĐKH dựa vào kiến thức bản địa của cộng đồng dân tộc Dao. KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ. 79 iv DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 2.1: Bộ tiêu chí đánh giá mô hình thích ứng với BĐKH. Lịch mùa vụ của cộng đồngngười Dao tại xã Đường Hồng, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang.

Hiện tượng thời tiết cực đoan và lịch sử thiên tai tại điểm nghiên cứu trong vòng 11 năm trở lại đây. Hiện tượng thời tiết cự đoan và tác động đến sản xuất nông lâm nghiệp tại điểm nghiên cứu. Bộ giống lúa bản địa của người Dao ở xã Đường Hồng.6: Bộ giống ngô bản địa của người Dao ở xã Đường Hồng .7: Bộ giống đậu tương và sắn bản địa của người Dao ở xã Đường Hồng .8: Các giống cây trồng lâm nghiệp bản địa của người Dao xã Đường Hồng. Giống vật nuôi bản địa của người Dao tại xã Đường Hồng.

Lịch điều chỉnh mùa vụ của cộng đồng người Dao tại xã Đường Hồng (lịch âm). Kỹ thuật canh tác của cộng đồng người Dao tại xã Đường Hồng huyện Bắc Mê tỉnh Hà Giang. Kiến thức bản địa trong việc dự đoán các hiện tượng thời tiết cực đoan.13: Tổng hợp điểm đánh giá thích ứng BĐKH của các mô hình sử dụng đất.14: Đánh giá mô hình thích ứng Cây mỡ + Lúa nương + Vừng .15: Đánh giá mô hình thích ứng Lúa nước + Cá chép + Ốc đá .16: Đánh giá mô hình thích ứng cây Mận tam hoa + Sả + Gà .17: Đánh giá mô hình thích ứng cây Mỡ + Sắn + Lợn). 70 v DANH MỤC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 4.

Thành phần các dân tộc xã Đường Hồng, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang. Hiện trạng sử dụng đất năm 2019 ở xã Đường Hồng, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang. Hiện trạng sản xuất nông nghiệp năm 2019 của xã Đường Hồng. Hiện trạng sản xuất lâm nghiệp năm 2019 của xã Đường Hồng 29 Biểu đồ 4.

Tình hình chăn nuôi gia súc năm 2019 của xã Đường Hồng .6: Biểu đồ thể hiện sự biến động nhiệt độ tại Đường Hồng từ 2009 - 2019 .7: Biểu đồ thể hiện sự biến động lượng mưa tại Đường Hồng 2009 – 2019. Nhiệt độ trung bình năm trong giai đoạn 1990 – 2010 tại trạm Bắc Mê, tỉnh Hà Giang. Nhiệt độ trung bình năm trong giai đoạn 2009 – 2019 tại trạm Bắc Mê, tỉnh Hà Giang. Tổng lượng mưa trung bình năm trong giai đoạn 1990 – 2010 tại trạm Bắc Mê, tỉnh Hà Giang.

Sự thay đổi lượng mưa năm trong giai đoạn 1990 – 2010 tại 04 trạm của tỉnh Hà Giang. Tổng lượng mưa trung bình năm trong giai đoạn 2009 - 2019 tại trạm Bắc Mê, tỉnh Hà Giang. Tình hình sử dụng giống lúa nước bản địa của người Dao ở xã Đường Hồng. Tình hình sử dụng giống lúa nương bản địa của người Dao ở xã Đường Hồng.

Tình hình sử dụng giống ngô bản địa của người Dao ở xã Đường Hồng. Tình hình sử dụng giống đậu tương, sắn bản địa của người Dao ở xã Đường Hồng .17: Tình hình sử dụng giống cây lâm nghiệp bản địa của người Dao ở xã Đường Hồng. Tình hình sử dụng giống vật nuôi bản địa của người Dao ở xã Đường Hồng. 54 vii DANH MỤC HÌNH Hình 4.

Vị trí địa lý xã Đường Hồng, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang. Sơ đồ lát cắt xã Đường Hồng, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang. 31 viii DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT Từ viết tắt Giải nghĩa BĐKH Biến đổi khí hậu KTBĐ Kiến thức bản địa HGĐ Hộ gia đình NLKH Nông lâm kết hợp PRA Phương pháp đánh giá nông thôn có sự tham gia RVAC Rừng vườn ao chuồng SXNLN Sản xuất nông lâm nghiệp UBND Uỷ ban nhân dân GEF Qũy môi trường toàn cầu DTTS Dân tộc thiểu số UNDP Cương trình phát triển Liên hiệp quốc UNESCO Tổ chức Giáo dục,Khoa học và Văn hóa Liên Hiệp Quốc ix PHẦN I. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI Vai trò của sản xuất nông nghiệp được khẳng định không chỉ thông qua việc đảm bảo nhu cầu lương thực thực phẩm của người dân mà còn là yếu tố quan trọng trong sự phát triển kinh tế.

Điều này càng được thể hiện rõ nét đối với các khu vực vùng nông thôn, miền núi nước ta – nơi mà nguồn sinh kế chính của người dân từ hoạt động sản xuất nông lâm nghiệp. Sản xuất nông nghiệp và biến đổi khí hậu là hai vấn đề có mối tương tác lẫn nhau và đều ảnh hưởng trực tiếp tới sự phát triển sinh kế hộ gia đình. Những năm gần đây, biến đổi khí hậu (BĐKH) ngày càng gia tăng, tác động và gây nhiều tổn thương cho các lĩnh vực, vùng miền và cộng đồng dân cư trong cả nước, đặc biệt là trong lĩnh vực nông nghiệp và phát triển nông thôn. Biến đổi khí hậu làm gia tăng thiên tai, thời tiết cực đoan, lũ lụt, hạn hán và gây ra nước biển dâng - đây là những thách thức lớn trong việc phát triển nông lâm nghiệp bền vững.

Nhiều nghiên cứu về tìm kiếm giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu trong sản xuất nông nghiệp đã được thực hiện thời gian qua. Nhiều giải pháp đã đưa ra và được ghi nhận như các giải pháp về chính sách, kỹ thuật, hạ tầng… nhằm giảm thiểu tối đa những tác động bất lợi của khí hậu đến hoạt động sản xuất của người dân ở từng vùng miền.