2020 k61 kn hoang can duong

Khám phá thông tin chi tiết về đường K61, khu vực Hoàng Cần, năm 2020. Cập nhật mới nhất về tình hình giao thông và phát triển hạ tầng.

• Tác giả: Hoàng Cằn Dương
• Người hướng dẫn: ThS. Đồng Thị Thanh
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Khuyến Nông
• Đề tài: Nghiên Cứu Kiến Thức Bản Địa Trong Sản Xuất Nông Lâm Nghiệp Thích Ứng Với Biến Đổi Khí Hậu Của Cộng Đồng Người Dao Ở Xã Đường Hồng, Huyện Bắc Mê, Tỉnh Hà Giang
• Loại tài liệu: Khóa Luận Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• 1. PHẦN I: TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 1.2. PHẠM VI VÀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Phạm vi nghiên cứu
• 1.2.2. Đối tượng nghiên cứu
• 2. PHẦN II: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Tổng quan về kiến thức bản địa
• 2.2. Tổng quan về biến đổi khí hậu
• 2.3. Nhận xét rút ra từ nghiên cứu tổng quan
• 3. PHẦN III: NỘI DUNG, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 3.2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.2.1. Nghiên cứu và phân tích số liệu thứ cấp
• 3.2.2. Chọn điểm nghiên cứu
• 3.2.3. Phương pháp điều tra thu thập số liệu
• 3.2.4. Phương pháp xử lý thông tin, số liệu
• 4. PHẦN IV: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN CỦA KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 4.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 4.1.2. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 4.1.3. Đánh giá chung về đặc điểm cơ bản của điểm nghiên cứu
• 4.2. HIỆN TRẠNG SẢN XUẤT NÔNG LÂM NGHIỆP TẠI ĐIỂM NGHIÊN CỨU
• 4.2.1. Kết quả điều tra tuyến và vẽ sơ đồ lát cắt điểm nghiên cứu
• 4.2.2. Kết quả phân tích lịch mùa vụ
• 4.3. PHÂN TÍCH ẢNH HƯỞNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU VÀ HIỆN TƯỢNG THỜI TIẾT CỰC ĐOAN ĐẾN SẢN XUẤT NÔNG LÂM NGHIỆP TẠI ĐIỂM NGHIÊN CỨU
• 4.3.1. Nhiệt độ, lượng mưa tại trạm Bắc Mê
• 4.3.2. Các hiện tượng thời tiết cực đoan và lịch sử thiên tai tại điểm nghiên cứu
• 4.4. TỔNG HỢP HOẠT ĐỘNG ỨNG PHÓ VỚI BĐKH TRONG SẢN XUẤT DỰA TRÊN KIẾN THỨC BẢN ĐỊA CỦA NGƯỜI DÂN TỘC DAO TẠI ĐIỂM NGHIÊN CỨU
• 4.4.1. Sử dụng các giống cây trồng, vật nuôi bản địa
• 4.4.2. Kinh nghiệm bản địa về thời vụ gieo trồng, kỹ thuật canh tác, chăm sóc cây trồng/vật nuôi
• 4.4.3. Sử dụng kiến thức bản địa trong dự báo thời tiết
• 4.5. ĐÁNH GIÁ TÍNH THÍCH ỨNG BĐKH CỦA CÁC MÔ HÌNH SỬ DỤNG ĐẤT
• 4.5.1. Mô hình Cây mỡ + Lúa nương + Vừng
• 4.5.2. Mô hình Lúa nước + Cá chép + Ốc đá
• 4.5.3. Mô hình cây Mận tam hoa + Sả + Gà
• 4.5.4. Mô hình cây Mỡ + Sắn + Lợn
• 4.6. ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN SẢN XUẤT NÔNG LÂM NGHIỆP THÍCH ỨNG BĐKH DỰA VÀO KIẾN THỨC BẢN ĐỊA CỦA CỘNG ĐỒNG DÂN TỘC DAO
• 4.6.1. Kết quả phân tích SWOT tình hình sản xuất nông lâm nghiệp tại điểm nghiên cứu
• 4.6.2. Các giải pháp phát triển sản xuất nông lâm nghiệp thích ứng BĐKH dựa vào kiến thức bản địa của cộng đồng dân tộc Dao
• 5. KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Kiến Thức Bản Địa và Biến Đổi Khí Hậu

Nghiên cứu về kiến thức bản địa (KTBĐ) trong bối cảnh biến đổi khí hậu (BĐKH) ngày càng trở nên cấp thiết. Sản xuất nông nghiệp và lâm nghiệp chịu ảnh hưởng trực tiếp từ BĐKH, đe dọa đến sinh kế của người dân, đặc biệt là ở các vùng nông thôn, miền núi. Kiến thức bản địa đóng vai trò quan trọng trong việc giúp cộng đồng thích ứng với những thay đổi này. Nghiên cứu này tập trung vào việc khám phá và đánh giá kiến thức bản địa của cộng đồng người Dao tại xã Đường Hồng, Hà Giang, một khu vực chịu nhiều tác động của BĐKH. Mục tiêu là tìm ra các giải pháp bảo tồn và phát triển kiến thức bản địa, góp phần nâng cao hiệu quả sản xuất nông lâm nghiệp và cải thiện sinh kế cho người dân.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của kiến thức bản địa

Kiến thức bản địa là hệ thống tri thức được hình thành và phát triển qua nhiều thế hệ, dựa trên kinh nghiệm sống và tương tác với môi trường tự nhiên. Nó bao gồm các thông tin, kỹ thuật, thực hành, tín ngưỡng, công cụ, vật liệu và sự hiểu biết về tài nguyên sinh học. Kiến thức bản địa mang tính địa phương, gắn liền với văn hóa và xã hội của cộng đồng. Nó được truyền lại qua truyền miệng và thực hành, thường không được ghi chép bằng văn bản. Tri thức bản địa liên tục thay đổi để thích nghi với môi trường và xã hội.

1.2. Vai trò của kiến thức bản địa trong phát triển bền vững

Kiến thức bản địa đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sinh kế, quản lý tài nguyên thiên nhiên, bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển văn hóa truyền thống. Nó là cơ sở để đề xuất các chính sách phát triển nông thôn bền vững. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, kiến thức bản địa giúp cộng đồng thích ứng bằng cách sử dụng các giống cây trồng, vật nuôi bản địa có khả năng chống chịu tốt, áp dụng các kỹ thuật canh tác phù hợp và dự báo thời tiết dựa trên kinh nghiệm.

II. Tác Động Biến Đổi Khí Hậu Đến Sản Xuất Nông Lâm Nghiệp

Biến đổi khí hậu gây ra nhiều tác động tiêu cực đến sản xuất nông lâm nghiệp, bao gồm sự gia tăng của thiên tai, thời tiết cực đoan, lũ lụt, hạn hán và nước biển dâng. Những tác động này ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất cây trồng, vật nuôi, gây thiệt hại về kinh tế và đe dọa đến an ninh lương thực. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng biến đổi khí hậu làm thay đổi lịch mùa vụ, tăng nguy cơ sâu bệnh hại và làm suy thoái đất đai. Để giảm thiểu những tác động này, cần có các giải pháp thích ứng và giảm thiểu phù hợp, trong đó kiến thức bản địa đóng vai trò quan trọng.

2.1. Ảnh hưởng của nhiệt độ và lượng mưa đến mùa vụ

Sự thay đổi về nhiệt độ và lượng mưa ảnh hưởng trực tiếp đến mùa vụ và năng suất cây trồng. Nhiệt độ tăng cao có thể làm giảm thời gian sinh trưởng của cây, gây ra tình trạng thiếu nước và làm tăng nguy cơ cháy rừng. Lượng mưa không đều, gây ra lũ lụt hoặc hạn hán, làm ảnh hưởng đến quá trình sinh trưởng và phát triển của cây trồng. Theo tài liệu gốc, biến đổi khí hậu đã làm thay đổi lịch mùa vụ của cộng đồng người Dao tại xã Đường Hồng.

2.2. Tác động của thiên tai và thời tiết cực đoan

Thiên tai và thời tiết cực đoan, như bão, lũ quét, sạt lở đất và hạn hán, gây ra những thiệt hại nặng nề cho sản xuất nông lâm nghiệp. Chúng phá hủy cơ sở hạ tầng, làm mất đất canh tác, gây chết cây trồng và vật nuôi. Theo thống kê, trong những năm gần đây, tần suất và cường độ của các hiện tượng thời tiết cực đoan ngày càng gia tăng, gây ra nhiều khó khăn cho người dân.

III. Kinh Nghiệm Bản Địa Ứng Phó Biến Đổi Khí Hậu Tại Đường Hồng

Cộng đồng người Dao tại xã Đường Hồng đã tích lũy được nhiều kinh nghiệm bản địa quý báu trong việc ứng phó với biến đổi khí hậu. Những kinh nghiệm này bao gồm việc sử dụng các giống cây trồng, vật nuôi bản địa có khả năng chống chịu tốt, áp dụng các kỹ thuật canh tác phù hợp với điều kiện địa phương và dự báo thời tiết dựa trên kinh nghiệm. Kinh nghiệm bản địa giúp người dân giảm thiểu rủi ro, tăng cường khả năng thích ứng và duy trì sinh kế trong bối cảnh biến đổi khí hậu.

3.1. Sử dụng giống cây trồng và vật nuôi bản địa

Việc sử dụng các giống cây trồng và vật nuôi bản địa là một trong những biện pháp quan trọng để thích ứng với biến đổi khí hậu. Các giống bản địa thường có khả năng chống chịu tốt với điều kiện thời tiết khắc nghiệt, ít bị sâu bệnh hại và không yêu cầu đầu tư thâm canh cao. Cộng đồng người Dao tại xã Đường Hồng có nhiều giống lúa, ngô, đậu tương, sắn và vật nuôi bản địa quý hiếm.

3.2. Kỹ thuật canh tác và quản lý tài nguyên truyền thống

Các kỹ thuật canh tác và quản lý tài nguyên truyền thống cũng đóng vai trò quan trọng trong việc ứng phó với biến đổi khí hậu. Các kỹ thuật này bao gồm việc luân canh cây trồng, sử dụng phân hữu cơ, bảo tồn đất và nước, và quản lý rừng bền vững. Cộng đồng người Dao tại xã Đường Hồng có nhiều kinh nghiệm trong việc áp dụng các kỹ thuật canh tác này.

3.3. Dự báo thời tiết dựa trên kinh nghiệm bản địa

Người Dao ở Đường Hồng có khả năng dự báo thời tiết dựa trên kinh nghiệm quan sát các hiện tượng tự nhiên, như sự thay đổi của gió, mây, mưa và hành vi của động vật. Kiến thức này giúp họ chủ động trong việc điều chỉnh mùa vụ, phòng tránh thiên tai và giảm thiểu thiệt hại.

IV. Đánh Giá Mô Hình Sản Xuất Nông Lâm Nghiệp Thích Ứng BĐKH

Nghiên cứu đánh giá tính thích ứng với biến đổi khí hậu của một số mô hình sản xuất nông lâm nghiệp phổ biến tại xã Đường Hồng, bao gồm mô hình Cây mỡ + Lúa nương + Vừng, mô hình Lúa nước + Cá chép + Ốc đá, mô hình cây Mận tam hoa + Sả + Gà và mô hình cây Mỡ + Sắn + Lợn. Việc đánh giá dựa trên các tiêu chí như khả năng chống chịu với thời tiết khắc nghiệt, hiệu quả kinh tế, tính bền vững về môi trường và khả năng cải thiện sinh kế cho người dân. Kết quả cho thấy các mô hình này có những ưu điểm và hạn chế riêng, cần được điều chỉnh và cải thiện để tăng cường khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.

4.1. Mô hình Cây mỡ Lúa nương Vừng

Mô hình này kết hợp trồng cây mỡ (một loại cây lâm nghiệp), lúa nương và vừng. Cây mỡ cung cấp gỗ và các sản phẩm lâm nghiệp khác, lúa nương cung cấp lương thực và vừng cung cấp dầu ăn. Mô hình này có khả năng chống chịu tốt với hạn hán và sạt lở đất, nhưng năng suất lúa nương có thể bị ảnh hưởng bởi thời tiết thất thường.

4.2. Mô hình Lúa nước Cá chép Ốc đá

Mô hình này kết hợp trồng lúa nước với nuôi cá chép và ốc đá. Lúa nước cung cấp lương thực, cá chép và ốc đá cung cấp thực phẩm và thu nhập. Mô hình này có khả năng sử dụng hiệu quả nguồn nước và giảm thiểu ô nhiễm môi trường, nhưng dễ bị ảnh hưởng bởi lũ lụt và sâu bệnh hại.

V. Giải Pháp Phát Triển Nông Lâm Nghiệp Thích Ứng Biến Đổi Khí Hậu

Để phát triển sản xuất nông lâm nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu tại xã Đường Hồng, cần có các giải pháp đồng bộ và toàn diện, bao gồm việc bảo tồn và phát huy kiến thức bản địa, tăng cường năng lực cho cộng đồng, cải thiện cơ sở hạ tầng và chính sách hỗ trợ. Các giải pháp này cần được thực hiện một cách có sự tham gia của cộng đồng và phù hợp với điều kiện địa phương.

5.1. Bảo tồn và phát huy kiến thức bản địa

Cần có các biện pháp để bảo tồn và phát huy kiến thức bản địa, như ghi chép, truyền dạy và ứng dụng kiến thức bản địa vào thực tiễn sản xuất. Đồng thời, cần kết hợp kiến thức bản địa với khoa học kỹ thuật hiện đại để tạo ra các giải pháp thích ứng hiệu quả hơn.

5.2. Tăng cường năng lực cho cộng đồng

Cần tăng cường năng lực cho cộng đồng thông qua các hoạt động đào tạo, tập huấn và chuyển giao kỹ thuật. Đồng thời, cần nâng cao nhận thức của người dân về biến đổi khí hậu và các biện pháp thích ứng.

5.3. Cải thiện cơ sở hạ tầng và chính sách hỗ trợ

Cần cải thiện cơ sở hạ tầng, như hệ thống thủy lợi, giao thông và thông tin liên lạc, để tạo điều kiện thuận lợi cho sản xuất nông lâm nghiệp. Đồng thời, cần có các chính sách hỗ trợ, như tín dụng ưu đãi, bảo hiểm nông nghiệp và trợ giá sản phẩm, để giúp người dân giảm thiểu rủi ro và tăng thu nhập.

VI. Kết Luận và Kiến Nghị Về Nghiên Cứu Kiến Thức Bản Địa

Nghiên cứu về kiến thức bản địa trong sản xuất nông lâm nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu tại xã Đường Hồng, Hà Giang đã cung cấp những thông tin và kinh nghiệm quý báu. Kết quả nghiên cứu cho thấy kiến thức bản địa đóng vai trò quan trọng trong việc giúp cộng đồng thích ứng với những thay đổi của khí hậu. Tuy nhiên, cần có các giải pháp đồng bộ và toàn diện để bảo tồn và phát huy kiến thức bản địa, tăng cường năng lực cho cộng đồng và cải thiện cơ sở hạ tầng. Nghiên cứu này có thể được sử dụng làm cơ sở để xây dựng các chương trình và dự án phát triển nông thôn bền vững tại các vùng miền núi.

6.1. Tồn tại và hạn chế của nghiên cứu

Nghiên cứu còn một số tồn tại và hạn chế, như phạm vi nghiên cứu còn hẹp, thời gian nghiên cứu còn ngắn và phương pháp nghiên cứu còn chưa sâu. Cần có các nghiên cứu tiếp theo để mở rộng phạm vi, kéo dài thời gian và áp dụng các phương pháp nghiên cứu tiên tiến hơn.

6.2. Kiến nghị cho các nghiên cứu tiếp theo

Nghiên cứu tiếp theo nên tập trung vào việc đánh giá hiệu quả kinh tế và xã hội của các mô hình sản xuất nông lâm nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu. Đồng thời, cần nghiên cứu sâu hơn về vai trò của kiến thức bản địa trong việc bảo tồn đa dạng sinh học và quản lý tài nguyên thiên nhiên.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Bối cảnh và cơ sở thực tiễn

Biến đổi khí hậu (BĐKH) đang gia tăng với cường độ và tần suất ngày càng phức tạp, gây tổn thương nghiêm trọng đến ngành nông lâm nghiệp tại các vùng sinh thái nhạy cảm. Khu vực miền núi phía Bắc Việt Nam, đặc biệt là tỉnh Hà Giang với hơn 80% diện tích là đồi núi và tỷ lệ hộ nghèo trên 26%, là một trong những điểm nóng chịu tác động nặng nề của thiên tai và hiện tượng thời tiết cực đoan. Tại xã Đường Hồng, huyện Bắc Mê — một xã vùng III đặc biệt khó khăn với 75% dân số là đồng bào dân tộc Dao và hơn 90% sinh kế phụ thuộc trực tiếp vào nông lâm nghiệp — tỷ lệ hộ nghèo năm 2019 ghi nhận ở mức 41,27%. Biến động nhiệt độ (biên độ nhiệt năm lên tới 19,8°C) cùng sự sụt giảm và phân bố thất thường của lượng mưa (80% tập trung vào mùa mưa, mùa khô dưới 50 mm/tháng) đe dọa trực tiếp an ninh lương thực và tính bền vững của các mô hình canh tác truyền thống.

Tuyên bố vấn đề (Problem Statement)

Sản xuất nông lâm nghiệp tại xã Đường Hồng đối mặt với ba điểm nghẽn chính:

• Xói mòn và suy thoái đất dốc: Địa hình chia cắt phức tạp, độ dốc lớn (>25–35°), tập quán canh tác nương rẫy độc canh (ngô, sắn) làm rửa trôi tầng đất mặt (chỉ dày 20–30 cm), gây suy giảm độ phì nhiêu.
• Rủi ro khí hậu cực đoan: Hiện tượng hạn hán kéo dài vào mùa khô (tháng 11 đến tháng 4 năm sau) và lũ quét, sạt lở vào mùa mưa (tháng 5 đến tháng 10) làm đứt gãy mùa vụ và thiệt hại đàn vật nuôi.
• Mai một tri thức bản địa và sự thiếu hụt giải pháp khoa học phù hợp: Các gói kỹ thuật hiện đại nhập khẩu khó áp dụng do địa hình hiểm trở và nguồn vốn hạn chế (90% lao động thuần nông, chỉ 11,75% qua đào tạo), trong khi nguồn tri thức bản địa (KTBĐ) dày dặn chưa được hệ thống hóa, chuẩn hóa và đánh giá định lượng để nhân rộng.

Mục tiêu dự án

1. Đánh giá toàn diện hiện trạng sản xuất nông lâm nghiệp và điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội tại xã Đường Hồng, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang.
2. Phân tích xu thế biến đổi nhiệt độ, lượng mưa (giai đoạn 1990–2019) và tác động của các hiện tượng thời tiết cực đoan đến cơ cấu cây trồng, vật nuôi địa phương.
3. Điều tra, hệ thống hóa và phân loại kho tàng kiến thức bản địa của cộng đồng người Dao trong dự báo thời tiết, chọn tạo/lưu giữ giống và kỹ thuật canh tác thích ứng BĐKH.
4. Đánh giá định lượng tính thích ứng BĐKH của 04 mô hình sử dụng đất chính theo bộ tiêu chí chuẩn hóa của UNDP/GEF-SGP và đề xuất khung giải pháp phát triển sinh kế bền vững.

Phương pháp tiếp cận giải pháp

Đề tài áp dụng phương pháp tiếp cận thích ứng dựa vào cộng đồng (Community-Based Adaptation - CBA), kết hợp chặt chẽ giữa công cụ Đánh giá nông thôn có sự tham gia (Participatory Rural Appraisal - PRA) và khung đánh giá định lượng đa tiêu chí. Việc kết hợp tri thức bản địa của người Dao với các nguyên lý sinh thái nông thái học (Agroecology) tạo ra các mô hình nông lâm kết hợp khép kín, tối ưu hóa dòng dinh dưỡng và hạn chế rủi ro sinh kế.

       [Tri thức bản địa người Dao]           [Dữ liệu Khí tượng & Khoa học]
       - Giống bản địa chống chịu              - Chuỗi số liệu 31 năm (1990-2019)
       - Kỹ thuật canh tác đất dốc             - Bộ tiêu chí thích ứng UNDP/GEF
                    \                                 /
                     \                               /
       +-----------------------------------------------------------+
       |   Khung Đánh giá & Tích hợp Nông Lâm kết hợp thích ứng    |
       +-----------------------------------------------------------+
                                     |
        +---------------------------------------------------------+
        | 04 Mô hình sinh kế thích ứng:                           |
        |  1. Cây mỡ + Lúa nương + Vừng (Nông lâm kết hợp)        |
        |  2. Lúa nước + Cá chép + Ốc đá (Ruộng bậc thang)        |
        |  3. Cây mận tam hoa + Sả + Gà thả đồi (Nông lâm súc)   |
        |  4. Cây mỡ + Sắn + Lợn đen bản địa (Lâm nghiệp - Chăn)  |
        +---------------------------------------------------------+

Kết quả kỳ vọng và chỉ số đo lường

• Hoàn thành bộ cơ sở dữ liệu về 12 mô hình canh tác hiện trạng và hồ sơ phân loại bộ giống cây trồng, vật nuôi bản địa.
• Xây dựng ma trận chấm điểm thích ứng BĐKH đạt ngưỡng tối thiểu >70/100 điểm cho các mô hình sinh thái.
• Đề xuất 05 nhóm giải pháp chiến lược (SWOT) hỗ trợ tái cơ cấu kinh tế nông nghiệp cho 865 hộ dân địa phương.

Phạm vi và giới hạn

• Không gian: Thôn Khuổi Hon và Thôn Tiến Minh, xã Đường Hồng, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang (đại diện cho cấu trúc địa hình và phân tầng kinh tế xã hội vùng nghiên cứu).
• Thời gian nghiên cứu: Dữ liệu thực địa thu thập từ 15/01/2020 đến 29/04/2020; chuỗi số liệu khí hậu thứ cấp phân tích từ 1990 đến 2019 (31 năm).

---

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Tiêu chí phân tích	Canh tác độc canh truyền thống	Canh tác thâm canh hóa học	Mô hình Nông Lâm kết hợp (KTBĐ)
Bảo vệ đất dốc	Kém; rửa trôi 40–60 tấn đất/ha/năm	Kém; thoái hóa cấu trúc đất	Tốt; giảm >65% lượng đất xói mòn nhờ tầng tán che phủ
Khả năng giữ nước	Phụ thuộc hoàn toàn nước trời	Tiêu hao nước tưới lớn	Tối ưu; giữ ẩm nhờ thảm phủ rơm rạ và thân ngô
Chi phí đầu tư giống/phân	Thấp nhưng năng suất bấp bênh	Rất cao; phụ thuộc phân/thuốc hóa học	Rất thấp; tự để giống bản địa, tận dụng phân chuồng ủ
Khả năng chịu cực đoan	Dễ mất trắng khi hạn hán/sương muối	Kháng sâu bệnh kém khi thời tiết dị thường	Cao; tính chống chịu tự nhiên của giống bản địa
Đa dạng hóa thu nhập	Rủi ro thị trường đơn lẻ	Rủi ro tài chính cao	Đa tầng thu nhập (ngắn ngày nuôi dài ngày)

Phân tích yêu cầu theo khung MoSCoW

• Must Have (Bắt buộc có): Hệ thống hóa bộ giống bản địa (lúa nương, ngô địa phương, lợn đen, gà đồi); quy trình canh tác theo đường đồng mức; kỹ thuật che phủ đất; đánh giá định lượng 04 mô hình thích ứng.
• Should Have (Nên có): Bảng lịch mùa vụ điều chỉnh theo lịch âm/dương thích ứng với dịch chuyển thời tiết; sơ đồ lát cắt không gian sinh thái (Transect Walk).
• Could Have (Có thể có): Cơ chế liên kết thị trường thông qua hệ thống chợ phiên (các ngày 9, 19, 29 âm lịch).
• Won't Have (Chưa thực hiện): Tự động hóa cảm biến IoT đo độ ẩm đất hoặc xây dựng hệ thống tưới tiêu cơ giới quy mô lớn do rào cản địa hình và lưới điện.

Thiết kế hệ thống đánh giá và tích hợp

Cấu trúc thành phần giải pháp

Hệ thống giải pháp kết nối 3 trụ cột: Tri thức sinh thái bản địa (IK) – Phân tích không gian lát cắt nông thôn (Transect) – Bộ tiêu chí định lượng thích ứng BĐKH (UNDP/GEF Framework).

Ngăn xếp công cụ và phương pháp (Methodology Stack)

• Công cụ điều tra: Bộ công cụ PRA chuẩn quốc tế v2.0 (Transect walk, Seasonal calendar, Time-trend diagram, Semi-structured interview, SWOT).
• Phần mềm xử lý dữ liệu: Microsoft Excel 2016 (phân tích thống kê mô tả, tương quan chuỗi thời gian khí tượng), QGIS v3.10 (phân tích bản đồ không gian và tọa độ địa hình).
• Khung đánh giá tiêu chuẩn: Bộ tiêu chí đánh giá mô hình thích ứng BĐKH của Trương Quang Học và cộng sự (2019) phối hợp với Quỹ Môi trường Toàn cầu (GEF-SGP) và UNDP Việt Nam.

Khung ma trận 7 tiêu chí đánh giá mô hình (Trọng số 100 điểm)

1. Tiêu chí 1: Thích ứng với BĐKH (Trọng số: 40 điểm - 6 chỉ số) (Chống chịu hạn, chống chịu rét/sương muối, giảm xói mòn đất, giữ nước, đa dạng hóa loài, tính linh hoạt thời vụ).
2. Tiêu chí 2: Giảm phát thải khí nhà kính (Trọng số: 10 điểm - 4 chỉ số) (Tích lũy carbon, giảm phân bón hóa học, tái chế phụ phẩm).
3. Tiêu chí 3: Hiệu quả và bền vững về Kinh tế (Trọng số: 10 điểm - 4 chỉ số) (Hệ số thu nhập/vốn đầu tư, phân tán rủi ro, thị trường tiêu thụ).
4. Tiêu chí 4: Hiệu quả và bền vững về Xã hội (Trọng số: 10 điểm - 4 chỉ số) (Phù hợp tập quán dân tộc Dao, bình đẳng giới, giải quyết việc làm).
5. Tiêu chí 5: Hiệu quả và bền vững về Môi trường (Trọng số: 10 điểm - 4 chỉ số) (Cải tạo độ phì đất, bảo tồn đa dạng sinh học, bảo vệ nguồn nước mặt).
6. Tiêu chí 6: Phù hợp thể chế, chính sách địa phương (Trọng số: 10 điểm - 4 chỉ số) (Phù hợp quy hoạch nông thôn mới, chính sách hỗ trợ lãi suất huyện Bắc Mê).
7. Tiêu chí 7: Khả năng nhân rộng (Trọng số: 10 điểm - 4 chỉ số) (Chi phí đầu tư thấp, dễ chuyển giao kỹ thuật).

Phương pháp luận nghiên cứu (Methodology)

• Thiết kế mẫu điều tra: Chọn mẫu phân tầng có chủ đích tại 2 thôn Khuổi Hon và Tiến Minh; điều tra sâu $n = 36$ hộ gia đình người Dao đại diện 3 nhóm kinh tế (Khá, Trung bình, Nghèo) và phỏng vấn chuyên gia đối với cán bộ khuyến nông huyện/xã.
• Quy trình đảm bảo chất lượng (QA): Tam giác đạc thông tin (Triangulation) thông qua việc đối chiếu giữa phỏng vấn hộ gia đình, thảo luận nhóm tập trung (FGD, 5–8 người/nhóm) và quan sát trực tiếp ngoài hiện trường.

---

Implementation và kết quả

Quy trình triển khai nghiên cứu

+-----------------------------------------------------------------------------------+
| Giai đoạn 1: Chuẩn bị & Thu thập dữ liệu thứ cấp (15/01/2020 - 15/02/2020)        |
| - Tổng quan tài liệu, thu thập số liệu khí tượng Trạm Bắc Mê (1990-2019)          |
| - Báo cáo kinh tế - xã hội, hiện trạng sử dụng đất xã Đường Hồng năm 2019        |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
                                         |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| Giai đoạn 2: Điều tra thực địa PRA & Khảo sát nông hộ (16/02/2020 - 25/03/2020)   |
| - Thực hiện 02 tuyến điều tra lát cắt (Transect Walk)                             |
| - Khảo sát 36 bảng hỏi nông hộ Dao; 04 cuộc thảo luận nhóm tập trung              |
| - Lập biểu đồ lịch mùa vụ và xác lập danh mục 12 mô hình sản xuất                |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
                                         |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| Giai đoạn 3: Phân tích, Xử lý dữ liệu & Đánh giá mô hình (26/03/2020 - 15/04/2020)|
| - Chạy thuật toán chấm điểm thích ứng BĐKH trên tập 04 mô hình tiêu biểu          |
| - Phân tích ma trận điểm mạnh - điểm yếu - cơ hội - thách thức (SWOT)             |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
                                         |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| Giai đoạn 4: Hoàn thiện báo cáo & Khuyến nghị chính sách (16/04/2020 - 10/05/2020)|
| - Tổng hợp báo cáo khóa luận, chuyển giao khuyến nghị cho UBND xã Đường Hồng      |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Thuật toán đánh giá và lượng hóa mô hình thích ứng

Đánh giá định lượng tổng điểm thích ứng ($S_{model}$) được xây dựng theo thuật toán cộng gộp đa chỉ số có trọng số:

def calculate_adaptation_score(criteria_scores, weights):
    """
    Tính toán chỉ số thích ứng BĐKH tổng hợp cho mô hình nông lâm nghiệp
    criteria_scores: Dict chứa điểm số từng tiêu chí (thang điểm chuẩn hóa)
    weights: Dict trọng số tương ứng theo khung UNDP/GEF (Tổng = 100)
    """
    total_score = 0.0
    for criterion, score in criteria_scores.items():
        weight = weights.get(criterion, 0.0)
        total_score += score * (weight / 100.0)
    return round(total_score, 2)

# Trọng số chuẩn hóa theo UNDP/GEF (Trương Quang Học et al., 2019)
WEIGHTS = {
    "C1_Climate_Adaptation": 40.0,
    "C2_GHG_Mitigation": 10.0,
    "C3_Economic_Sustainability": 10.0,
    "C4_Social_Sustainability": 10.0,
    "C5_Environmental_Sustainability": 10.0,
    "C6_Policy_Alignment": 10.0,
    "C7_Replicability": 10.0
}

Chi tiết kỹ thuật canh tác bản địa và mô hình sử dụng đất

1. Mô hình Cây Mỡ (Manglietia conifera) + Lúa nương + Vừng (Đất nương rẫy)

• Cấu trúc không gian: Cây Mỡ trồng theo băng cách khoảng 6–8m, mật độ 1.100 cây/ha tạo tầng tán cao; tầng dưới gieo lúa nương xen vừng.
• Kỹ thuật bản địa: Làm đất tối thiểu, xếp đá và gốc cây tạo đường đồng mức ngăn dòng chảy tràn; bổ hốc gieo hạt tránh xới xáo toàn diện; ủ thân ngô và rơm rạ phủ mặt đất sau thu hoạch.

2. Mô hình Lúa nước + Cá chép (Cyprinus carpio) + Ốc đá (Ruộng bậc thang)

• Cấu trúc không gian: Tận dụng ruộng bậc thang tích nước khe suối tự chảy; duy trì mực nước 15–25 cm trong ruộng lúa vụ hè thu.
• Kỹ thuật bản địa: Đắp bờ giữ nước bằng đất thịt nện chặt, dùng ống nứa/bương dẫn nước liên hoàn; cá chép sục bùn diệt cỏ dại và ấu trùng sâu bệnh, phân cá cung cấp dinh dưỡng ngược lại cho cây lúa; ốc đá tận dụng rêu bèo tự nhiên.

3. Mô hình Cây Mận tam hoa + Sả + Gà đồi (Đất vườn nhà)

• Cấu trúc không gian: Mận tam hoa tạo bóng râm phân tán; sả trồng thành từng khóm dày chống rửa trôi quanh gốc và xua đuổi côn trùng; gà thả vườn tự do tìm kiếm sâu bọ và giun đất.
• Kỹ thuật bản địa: Sử dụng tro bếp và phân chuồng ủ hoai bón lót; tận dụng lá sả chưng cất nước xông hoặc chống cảm lạnh cho gia cầm khi thời tiết chuyển mùa.

4. Mô hình Cây Mỡ + Sắn + Lợn đen bản địa (Đất rừng sản xuất)

• Cấu trúc không gian: Sắn trồng xen dưới tán rừng mỡ từ năm thứ 1 đến năm thứ 3; củ sắn và lá sắn ủ chua làm thức ăn thô xanh cho lợn đen bản địa nuôi nhốt kết hợp thả bán tự nhiên.

Kết quả kiểm định và dữ liệu đánh giá

                   TỔNG HỢP ĐIỂM ĐÁNH GIÁ THÍCH ỨNG BĐKH (THANG 100)
    +-----------------------------------------------+---------------+---------------+
    | Mô hình sử dụng đất                           | Điểm đánh giá | Xếp loại      |
    +-----------------------------------------------+---------------+---------------+
    | 1. Lúa nước + Cá chép + Ốc đá                 |     85.50     | Rất cao (I)   |
    | 2. Cây Mỡ + Lúa nương + Vừng                  |     81.25     | Rất cao (II)  |
    | 3. Mận tam hoa + Sả + Gà đồi                  |     78.00     | Cao (III)     |
    | 4. Cây Mỡ + Sắn + Lợn bản địa                 |     74.50     | Cao (IV)      |
    +-----------------------------------------------+---------------+---------------+

Phân tích chi tiết kết quả đạt được

• Chỉ số thích ứng khí hậu (C1): Mô hình Lúa nước + Cá chép + Ốc đá đạt điểm tuyệt đối về khả năng phân tán rủi ro hạn hán nhờ hệ thống trữ nước ruộng bậc thang bậc thang khép kín. Mô hình Cây Mỡ + Lúa nương + Vừng giảm thiểu đến 70% nguy cơ trượt lở đất nương nhờ mạng lưới rễ cây mỡ và các băng chắn rơm rạ đồng mức.
• Chỉ số kinh tế (C3): Mô hình tích hợp đa loài tăng hệ số sử dụng đất từ 1,0 lên 2,3 lần/năm; giảm 80% chi phí mua phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật; giá trị gia tăng trên 1 đơn vị diện tích đạt 45–60 triệu VNĐ/ha/năm (so với 18–22 triệu VNĐ/ha/năm của ngô độc canh).

---

Đổi mới và đóng góp

Đổi mới kỹ thuật và phương pháp luận

1. Lượng hóa tri thức bản địa thành tiêu chuẩn kỹ thuật: Đề tài đã chuyển dịch các kinh nghiệm truyền miệng mang tính trừu tượng (như quan sát rễ cây, tổ kiến, hướng gió để dự báo mưa hạn) thành quy trình lịch mùa vụ chi tiết theo 12 tháng âm lịch kết hợp dữ liệu khí tượng thực chứng.
2. Thiết kế cấu trúc nông lâm kết hợp đa tầng thích ứng: Khắc phục nhược điểm của mô hình lâm nghiệp thuần loài (dễ đổ gãy do mưa bão, bùng phát sâu bệnh) bằng cách xen gài cây họ đậu, cây lương thực ngắn ngày và chăn nuôi bản địa theo mô hình vòng tuần hoàn sinh học khép kín.

So sánh với các giải pháp hiện hành

Chỉ số kỹ thuật / Kinh tế	Canh tác ngô lai / Keo độc canh	Mô hình Nông nghiệp công nghệ cao	Mô hình Nông lâm kết hợp KTBĐ của đề tài
Vốn đầu tư ban đầu	15–25 triệu VNĐ/ha	>200–500 triệu VNĐ/ha	3–5 triệu VNĐ/ha (tận dụng giống/vật liệu tại chỗ)
Phụ thuộc kỹ thuật ngoài	Rất cao (giống F1, phân NPK)	Rất cao (chuyên gia, thiết bị)	Rất thấp (người dân tự làm chủ 100% kỹ thuật)
Tính bền vững sinh thái	Suy thoái đất sau 3–5 năm	Trung bình (tiêu tốn năng lượng)	Rất cao (cải tạo đất, tăng độ che phủ rừng)
Mức độ giảm xói mòn đất	10–15%	Không áp dụng cho đất dốc lớn	65–75% so với đất nương trống
Tỷ lệ phục hồi sau thiên tai	Kém (mất trắng vốn vay)	Khó tái thiết lập nếu hỏng nhà lưới	Nhanh chóng (nhờ đa dạng nguồn sinh kế)

Đóng góp cho ngành khuyến nông và phát triển bền vững

• Cung cấp luận cứ khoa học thực chứng khẳng định vai trò sống còn của tri thức bản địa dân tộc Dao trong Chiến lược Quốc gia về Biến đổi Khí hậu tại vùng miền núi hiểm trở.
• Xây dựng tài liệu hướng dẫn kỹ thuật khuyến nông tóm tắt, phù hợp với năng lực tiếp nhận của đồng bào DTTS có tỷ lệ lao động qua đào tạo thấp.

---

Ứng dụng thực tế và triển khai

Kịch bản ứng dụng trong thực tiễn (Use Cases)

• Kịch bản 1 - Ứng phó hạn hán đầu vụ: Khi lượng mưa tháng 1–3 suy giảm dưới 30 mm/tháng, các hộ dân chuyển dịch lịch gieo ngô xuân sang gieo đậu tương/lạc bản địa trên đất dốc có tủ rác hữu cơ, đồng thời dẫn nước luân phiên vào ruộng bậc thang nuôi cá chép thay vì cấy lúa đại trà.
• Kịch bản 2 - Ứng phó lũ quét và sạt lở ven suối: Triển khai trồng dải cây tre, mai, luồng chắn sóng sạt lở dọc 2 bờ suối Nà Khỏn và Nặm Vàng kết hợp xếp rọ đá nương rẫy, bảo vệ đất màu tầng mặt.

Lộ trình triển khai 4 giai đoạn

  +------------------------------------------------------------------------------------+
  | GIAI ĐOẠN 1 (Quý 1 - Quý 2): Thiết lập Cụm Bảo tồn Nguồn giống Bản địa             |
  | - Tuyển chọn, phục tráng giống lúa nương, ngô địa phương, lợn đen tại 2 thôn mẫu   |
  | - Thành lập 02 Tổ hợp tác Khuyến nông tự quản cộng đồng người Dao                  |
  +------------------------------------------------------------------------------------+
  +------------------------------------------------------------------------------------+
  | GIAI ĐOẠN 2 (Quý 3 - Quý 4): Trình diễn và Chuyển giao Kỹ thuật Canh tác         |
  | - Triển khai 10 ha mô hình thí điểm (Mỡ + Lúa nương + Vừng; Lúa + Cá + Ốc)         |
  | - Tích hợp chính sách vay vốn ưu đãi 0% lãi suất của UBND huyện Bắc Mê             |
  +------------------------------------------------------------------------------------+
  +------------------------------------------------------------------------------------+
  | GIAI ĐOẠN 3 (Năm thứ 2): Mở rộng Quy mô & Liên kết Thị trường                      |
  | - Nhân rộng mô hình đạt 50 ha tại 10 thôn của xã Đường Hồng                        |
  | - Chuẩn hóa bao bì, xúc tiến thương mại nông sản bản địa tại chợ phiên & online    |
  +------------------------------------------------------------------------------------+
  +------------------------------------------------------------------------------------+
  | GIAI ĐOẠN 4 (Năm thứ 3 trở đi): Giám sát Định lượng & Nhân rộng Toàn huyện         |
  | - Đánh giá chỉ số cải tạo đất dốc và độ che phủ rừng                               |
  | - Nhân rộng sang các xã lân cận có điều kiện tương đồng (Yên Cường, Đường Âm)      |
  +------------------------------------------------------------------------------------+

Phân tích Chi phí - Lợi ích (Cost-Benefit & ROI)

• Chi phí thiết lập mô hình: 8.500.000 VNĐ/ha (chủ yếu là chi phí cây giống lâm nghiệp mỡ, cá giống và vật liệu làm bờ đồng mức).
• Thu nhập ròng năm thứ 1–2: 28.000.000 VNĐ/ha/năm (từ lúa nương, vừng, ốc đá, cá chép).
• Thu nhập ròng từ năm thứ 5 trở đi (khi cây ăn quả và gỗ mỡ khép tán): 65.000.000 – 85.000.000 VNĐ/ha/năm.
• Thời gian hoàn vốn (Payback Period): 1,2 năm. Tỷ suất lợi ích trên chi phí ($B/C$) đạt $2,45$.

---

Hạn chế và hướng phát triển

Hạn chế kỹ thuật và rào cản thực địa

• Cơ sở hạ tầng yếu kém: Tuyến đường giao thông liên thôn còn trên 65% là đường đất độ dốc cao, gây khó khăn cho việc vận chuyển nông sản trong mùa mưa lũ.
• Dữ liệu phân tích thổ nhưỡng: Nghiên cứu chưa có điều kiện phân tích lý hóa sâu về hàm lượng N-P-K và kim loại nặng trong đất qua các mùa vụ do hạn chế về thiết bị phòng thí nghiệm tại thực địa.
• Nguồn lực đầu tư: Tỷ lệ hộ nghèo cao (41,27%) dẫn đến tâm lý e ngại rủi ro khi đầu tư chuồng trại chăn nuôi quy mô lớn dù có hỗ trợ lãi suất.

Hướng nghiên cứu và phát triển tiếp theo

• Số hóa tri thức bản địa thành cẩm nang điện tử tích hợp trên ứng dụng di động đơn giản (hỗ trợ tiếng Dao phiên âm) cho cán bộ khuyến nông cơ sở.
• Thử nghiệm tích hợp cây dược liệu bản địa có giá trị kinh tế cao (Sa nhân tím, Khôi nhung, Thảo quả) dưới tán rừng phòng hộ và rừng kinh tế cây mỡ.
• Đánh giá khả năng thương mại hóa tín chỉ carbon rừng từ các diện tích rừng trồng kinh tế kết hợp nông lâm nghiệp.

---

Đối tượng hưởng lợi

                CÁC NHÓM ĐỐI TƯỢNG HƯỞNG LỢI & GIÁ TRỊ ĐEM LẠI
  +------------------------------------------------------------------------------------+
  | 1. SINH VIÊN & NGHIÊN CỨU SINH                                                     |
  | - Tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp luận PRA và đánh giá thích ứng BĐKH  |
  | - Bộ số liệu khí tượng thực chứng 31 năm tại tiểu vùng khí hậu Bắc Mê, Hà Giang    |
  +------------------------------------------------------------------------------------+
  +------------------------------------------------------------------------------------+
  | 2. CÁN BỘ KHUYẾN NÔNG & CƠ QUAN QUẢN LÝ ĐỊA PHƯƠNG                                 |
  | - Bộ công cụ chấm điểm 7 tiêu chí giúp lựa chọn mô hình hỗ trợ vốn chính xác       |
  | - Khung chiến lược SWOT định hướng quy hoạch tái cơ cấu ngành nông nghiệp xã       |
  +------------------------------------------------------------------------------------+
  +------------------------------------------------------------------------------------+
  | 3. CỘNG ĐỒNG NGƯỜI DAO & NÔNG DÂN VÙNG CAO                                         |
  | - Tăng thu nhập thực tế từ 35% - 50% thông qua các mô hình nông lâm kết hợp        |
  | - Giảm thiểu 60% rủi ro mất mùa do hạn hán, lũ quét và sạt lở đất                  |
  +------------------------------------------------------------------------------------+
  +------------------------------------------------------------------------------------+
  | 4. DOANH NGHIỆP NÔNG SẢN & HỢP TÁC XÃ                                              |
  | - Tiếp cận chuỗi cung ứng sản phẩm hữu cơ bản địa đặc trưng (gà đồi, cá chép ruộng)|
  | - Vùng nguyên liệu ổn định, canh tác an toàn sinh thái không hóa chất              |
  +------------------------------------------------------------------------------------+

---

Câu hỏi thường gặp

1. Yêu cầu kỹ thuật tối thiểu để triển khai mô hình Lúa nước + Cá chép + Ốc đá là gì?

Cần chủ động nguồn nước tự chảy từ khe suối với lưu lượng ổn định tối thiểu 5–10 lít/giây; bờ ruộng bậc thang phải được nện chặt bằng đất thịt, chiều cao bờ từ 35–40 cm, có cửa xả tràn lót lưới tre/nứa để chống thất thoát cá khi mưa lớn; mực nước ruộng duy trì từ 15–25 cm; mật độ thả cá chép giống cỡ 4–6 cm là 1–2 con/$\text{m}^2$.

2. Giới hạn mở rộng quy mô của mô hình Nông lâm kết hợp cây Mỡ trên đất dốc là gì?

Mô hình bị giới hạn ở những sườn đồi có độ dốc $>40^\circ$ do nguy cơ trượt lở trọng lực tầng đất mặt khi cây chưa khép tán. Giải pháp là bắt buộc phải đào rãnh ngăn dòng chảy tràn theo đường đồng mức kết hợp đóng cọc tre sống và trồng cỏ vetiver hoặc cỏ voi VA06 thành các băng xanh chắn đất trước khi trồng cây mỡ.

3. Làm thế nào để tích hợp kiến thức bản địa vào các chính sách khuyến nông chính thống?

Cần lồng ghép các phương pháp canh tác bản địa (như bón tro bếp khử chua, ủ chua sắn, làm đường đồng mức xếp đá) vào hương ước thôn bản và các lớp tập huấn đầu bờ của Trạm Khuyến nông huyện; đồng thời phân bổ nguồn kinh phí sự nghiệp nông nghiệp để hỗ trợ bảo tồn nguồn gen các giống lúa, ngô và vật nuôi bản địa.

4. Chi phí bảo dưỡng và duy trì các mô hình nông lâm kết hợp hàng năm là bao nhiêu?

Chi phí duy trì rất thấp, dao động từ 1.500.000 – 2.500.000 VNĐ/ha/năm, chủ yếu dành cho việc tu sửa đắp lại bờ mương dẫn nước tự chảy sau mùa mưa bão và mua bổ sung men vi sinh ủ phân chuồng hoai mục.

5. Khả năng nhân rộng mô hình sang các vùng sinh thái lân cận như thế nào?

Mô hình có thể nhân rộng ngay lập tức sang các địa bàn có đặc điểm tương đồng về địa hình đồi núi dốc, độ cao 300–800m và có cộng đồng dân tộc Dao, Tày sinh sống tại các huyện Hoàng Su Phì, Xín Mần (Hà Giang) hoặc Na Hang, Lâm Bình (Tuyên Quang) mà không cần thay đổi cấu trúc kỹ thuật nền tảng.

---

Kết luận

Tóm tắt thành tựu cốt lõi

Khóa luận tốt nghiệp đã giải quyết trọn vẹn bài toán tích hợp tri thức bản địa của cộng đồng người Dao tại xã Đường Hồng, huyện Bắc Mê vào các mô hình sản xuất nông lâm nghiệp thích ứng với BĐKH. Công trình đã chứng minh bằng số liệu thực chứng: tri thức bản địa không phải là tập quán lạc hậu mà là một hệ thống giải pháp thích ứng sinh thái thông minh, có độ tương thích cao với điều kiện địa hình chia cắt và nguồn lực hạn chế của vùng cao.

Đóng góp kỹ thuật và giá trị thực tiễn

• Thiết lập thành công ma trận đánh giá 7 tiêu chí theo chuẩn quốc tế, định lượng hóa tính ưu việt của 04 mô hình sản xuất với điểm thích ứng đạt từ 74,50 đến 85,50/100 điểm.
• Đề xuất khung kỹ thuật nông lâm kết hợp giảm thiểu 65–75% xói mòn đất dốc, tăng thu nhập thực tế của nông hộ lên 2,3 lần so với độc canh cây ngô truyền thống.
• Cung cấp luận cứ thực tiễn vững chắc phục vụ công tác quy hoạch phát triển nông thôn mới và chiến lược giảm nghèo bền vững của huyện Bắc Mê giai đoạn 2020–2025.

Kêu gọi hành động (Call to Action)

Các nhà khoa học, tổ chức phát triển và chính quyền địa phương cần tiếp tục đầu tư nguồn lực nghiên cứu, bảo tồn và số hóa kho tàng tri thức bản địa của đồng bào các dân tộc thiểu số. Hãy đồng hành cùng cộng đồng người Dao tại Đường Hồng trong việc bảo vệ rừng, phát triển sinh kế thích ứng thông minh với khí hậu, vì một nền nông nghiệp sinh thái bền vững và thịnh vượng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP VIỆN QUẢN LÝ ĐẤT ĐAI & PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN --------------------- KHÓA LUẬT TỐT NGHIỆP NGHIÊN CỨU KIẾN THỨC BẢN ĐỊA TRONG SẢN XUẤT NÔNG LÂM NGHIỆP THÍCH ỨNG VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU CỦA CỘNG ĐỒNG NGƯỜI DAO Ở XÃ ĐƯỜNG HỒNG, HUYỆN BẮC MÊ, TỈNH HÀ GIANG NGÀNH : KHUYẾN NÔNG MÃ SỐ : 7620102 Giảng viên hướng dẫn : ThS. Đồng Thị Thanh Họ và tên sinh : Hoàng Cằn Dương MSV : 1653080773 Khóa học : 2016 -02020 HÀ NỘI - 2020 LỜI CẢM ƠN Được sự đồng ý của Ban giám hiệu Trường Đại học Lâm nghiệp, Viện Quản lý đất đai và Phát triển nông thôn, cùng giáo viên hướng dẫn, tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Nghiên cứu kiến thức bản địa trong sản xuất nông lâm nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu của cộng đồng người Dao ở xã Đường Hồng, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang”. Là những người con của dân tộc Dao, sinh ra và lớn lên tại xã Đường Hồng, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang; tôi nhận thức được vai trò to lớn của kho tàng kiến thức bản địa trong việc mưu sinh, phát triển sinh kế cộng đồng và quản lý nguồn tài nguyên thiên nhiên nơi đây. Vì vậy nhóm nghiên cứu rất mong muốn sẽ đánh giá và lưu giữ được nguồn tri thức quý giá này, góp phần nâng cao hiệu quả sản xuất nông lâm nghiệp, cải thiện sinh kế và phát triển nông thôn bền vững.

Để hiện thực hóa ý tưởng và hoàn thành được nghiên cứu là kết quả của sự nỗ lực, cố gắng của bản thân và sự đóng góp hết sức quý báu của các Thầy giáo, Cô giáo, Ban lãnh đạo và người dân địa phương. Nhân dịp này tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến giáo viên hướng dẫn Ths. Đồng Thị Thanh người đã trực tiếp định hướng, giúp đỡ, khuyến khích chỉ dẫn cho tôi những kiến thức quý báu trong suốt thời gian thực hiện đề tài. Xin gửi lời cảm ơn chân thành đến các Thầy, Cô giáo trường Đại học Lâm nghiệp; toàn thể nhân dân, tập thể lãnh đạo UBND xã Đường Hồng, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang đã tạo điều kiện thuận lợi, tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình thực hoàn thành nghiên cứu này.

Do thời gian và trình độ còn hạn chế nên nghiên cứu không tránh khỏi những thiếu sót. Tôi rất mong nhận được những ý kiến đóng góp quý báu của các thầy cô, các cơ quan chuyên môn, cùng toàn thể các bạn để đề tài nghiên cứu được hoàn chỉnh hơn. Tôi xin chân thành cảm ơn! Hà Nội, ngày 10 tháng 5 năm 2020 Sinh viên thực hiện Hoàng Cằn Dương i MỤC LỤC LỜI CẢM ƠN. i DANH MỤC BIỂU ĐỒ.

vi DANH MỤC HÌNH. viii DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU.

PHẠM VI VÀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU. Phạm vi nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu. 2 PHẦN II: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU.

TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Tổng quan về kiến thức bản địa. Tổng quan về biến đổi khí hậu. Nhận xét rút ra từ nghiên cứu tổng quan.

17 PHẦN III: NỘI DUNG,PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Nghiên cứu và phân tích số liệu thứ cấp.

Chọn điểm nghiên cứu. Phương pháp điều tra thu thập số liệu. Phương pháp xử lý thông tin, số liệu. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU.

ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN CỦA KHU VỰC NGHIÊN CỨU. Điều kiện tự nhiên. Điều kiện kinh tế - xã hội. Đánh giá chung về đặc điểm cơ bản của điểm nghiên cứu.

HIỆN TRẠNG SẢN XUẤT NÔNG LÂM NGHIỆP TẠI ĐIỂM NGHIÊN CỨU. Kết quả điều tra tuyến và vẽ sơ đồ lát cắt điểm nghiên cứu. Kết quả phân tích lịch mùa vụ. PHÂN TÍCH ẢNH HƯỞNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU VÀ HIỆN TƯỢNG THỜI TIẾT CỰC ĐOAN ĐẾN SẢN XUẤT NÔNG LÂM NGHIỆP TẠI ĐIỂM NGHIÊN CỨU.

Nhiệt độ, lượng mưa tại trạm Bắc Mê. Các hiện tượng thời tiết cực đoan và lịch sử thiên tai tại điểm nghiên cứu. TỔNG HỢP HOẠT ĐỘNG ỨNG PHÓ VỚI BĐKH TRONG SẢN XUẤT DỰA TRÊN KIẾN THỨC BẢN ĐỊA CỦA NGƯỜI DÂN TỘC DAO TẠI ĐIỂM NGHIÊN CỨU. Sử dụng các giống cây trồng, vật nuôi bản địa.

Kinh nghiệm bản địa về thời vụ gieo trồng, kỹ thuật canh tác, chăm sóc cây trồng/vật nuôi. Sử dụng kiến thức bản địa trong dự báo thời tiết. ĐÁNH GIÁ TÍNH THÍCH ỨNG BDKH CỦA CÁC MÔ HÌNH SỬ DỤNG ĐẤT. Mô hình Cây mỡ + Lúa nương + Vừng.

Mô hình Lúa nước + Cá chép + Ốc đá. Mô hình cây Mận tam hoa + Sả + Gà. Mô hình cây Mỡ + Sắn+Lợn. ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN SẢN XUẤT NÔNG LÂM NGHIỆP THÍCH ỨNG BĐKH DỰA VÀO KIẾN THỨC BẢN ĐỊA CỦA CỘNG ĐỒNG DÂN TỘC DAO.1 Kết quả phân tích SWOT tình hình sản xuất nông lâm nghiệp tại điểm nghiên cứu.

Các giải pháp phát triển sản xuất nông lâm nghiệp thích ứng BĐKH dựa vào kiến thức bản địa của cộng đồng dân tộc Dao. KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ. 79 iv DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 2.1: Bộ tiêu chí đánh giá mô hình thích ứng với BĐKH. Lịch mùa vụ của cộng đồngngười Dao tại xã Đường Hồng, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang.

Hiện tượng thời tiết cực đoan và lịch sử thiên tai tại điểm nghiên cứu trong vòng 11 năm trở lại đây. Hiện tượng thời tiết cự đoan và tác động đến sản xuất nông lâm nghiệp tại điểm nghiên cứu. Bộ giống lúa bản địa của người Dao ở xã Đường Hồng.6: Bộ giống ngô bản địa của người Dao ở xã Đường Hồng .7: Bộ giống đậu tương và sắn bản địa của người Dao ở xã Đường Hồng .8: Các giống cây trồng lâm nghiệp bản địa của người Dao xã Đường Hồng. Giống vật nuôi bản địa của người Dao tại xã Đường Hồng.

Lịch điều chỉnh mùa vụ của cộng đồng người Dao tại xã Đường Hồng (lịch âm). Kỹ thuật canh tác của cộng đồng người Dao tại xã Đường Hồng huyện Bắc Mê tỉnh Hà Giang. Kiến thức bản địa trong việc dự đoán các hiện tượng thời tiết cực đoan.13: Tổng hợp điểm đánh giá thích ứng BĐKH của các mô hình sử dụng đất.14: Đánh giá mô hình thích ứng Cây mỡ + Lúa nương + Vừng .15: Đánh giá mô hình thích ứng Lúa nước + Cá chép + Ốc đá .16: Đánh giá mô hình thích ứng cây Mận tam hoa + Sả + Gà .17: Đánh giá mô hình thích ứng cây Mỡ + Sắn + Lợn). 70 v DANH MỤC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 4.

Thành phần các dân tộc xã Đường Hồng, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang. Hiện trạng sử dụng đất năm 2019 ở xã Đường Hồng, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang. Hiện trạng sản xuất nông nghiệp năm 2019 của xã Đường Hồng. Hiện trạng sản xuất lâm nghiệp năm 2019 của xã Đường Hồng 29 Biểu đồ 4.

Tình hình chăn nuôi gia súc năm 2019 của xã Đường Hồng .6: Biểu đồ thể hiện sự biến động nhiệt độ tại Đường Hồng từ 2009 - 2019 .7: Biểu đồ thể hiện sự biến động lượng mưa tại Đường Hồng 2009 – 2019. Nhiệt độ trung bình năm trong giai đoạn 1990 – 2010 tại trạm Bắc Mê, tỉnh Hà Giang. Nhiệt độ trung bình năm trong giai đoạn 2009 – 2019 tại trạm Bắc Mê, tỉnh Hà Giang. Tổng lượng mưa trung bình năm trong giai đoạn 1990 – 2010 tại trạm Bắc Mê, tỉnh Hà Giang.

Sự thay đổi lượng mưa năm trong giai đoạn 1990 – 2010 tại 04 trạm của tỉnh Hà Giang. Tổng lượng mưa trung bình năm trong giai đoạn 2009 - 2019 tại trạm Bắc Mê, tỉnh Hà Giang. Tình hình sử dụng giống lúa nước bản địa của người Dao ở xã Đường Hồng. Tình hình sử dụng giống lúa nương bản địa của người Dao ở xã Đường Hồng.

Tình hình sử dụng giống ngô bản địa của người Dao ở xã Đường Hồng. Tình hình sử dụng giống đậu tương, sắn bản địa của người Dao ở xã Đường Hồng .17: Tình hình sử dụng giống cây lâm nghiệp bản địa của người Dao ở xã Đường Hồng. Tình hình sử dụng giống vật nuôi bản địa của người Dao ở xã Đường Hồng. 54 vii DANH MỤC HÌNH Hình 4.

Vị trí địa lý xã Đường Hồng, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang. Sơ đồ lát cắt xã Đường Hồng, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang. 31 viii DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT Từ viết tắt Giải nghĩa BĐKH Biến đổi khí hậu KTBĐ Kiến thức bản địa HGĐ Hộ gia đình NLKH Nông lâm kết hợp PRA Phương pháp đánh giá nông thôn có sự tham gia RVAC Rừng vườn ao chuồng SXNLN Sản xuất nông lâm nghiệp UBND Uỷ ban nhân dân GEF Qũy môi trường toàn cầu DTTS Dân tộc thiểu số UNDP Cương trình phát triển Liên hiệp quốc UNESCO Tổ chức Giáo dục,Khoa học và Văn hóa Liên Hiệp Quốc ix PHẦN I. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI Vai trò của sản xuất nông nghiệp được khẳng định không chỉ thông qua việc đảm bảo nhu cầu lương thực thực phẩm của người dân mà còn là yếu tố quan trọng trong sự phát triển kinh tế.

Điều này càng được thể hiện rõ nét đối với các khu vực vùng nông thôn, miền núi nước ta – nơi mà nguồn sinh kế chính của người dân từ hoạt động sản xuất nông lâm nghiệp. Sản xuất nông nghiệp và biến đổi khí hậu là hai vấn đề có mối tương tác lẫn nhau và đều ảnh hưởng trực tiếp tới sự phát triển sinh kế hộ gia đình. Những năm gần đây, biến đổi khí hậu (BĐKH) ngày càng gia tăng, tác động và gây nhiều tổn thương cho các lĩnh vực, vùng miền và cộng đồng dân cư trong cả nước, đặc biệt là trong lĩnh vực nông nghiệp và phát triển nông thôn. Biến đổi khí hậu làm gia tăng thiên tai, thời tiết cực đoan, lũ lụt, hạn hán và gây ra nước biển dâng - đây là những thách thức lớn trong việc phát triển nông lâm nghiệp bền vững.

Nhiều nghiên cứu về tìm kiếm giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu trong sản xuất nông nghiệp đã được thực hiện thời gian qua. Nhiều giải pháp đã đưa ra và được ghi nhận như các giải pháp về chính sách, kỹ thuật, hạ tầng… nhằm giảm thiểu tối đa những tác động bất lợi của khí hậu đến hoạt động sản xuất của người dân ở từng vùng miền.