Luận văn thạc sĩ nghiên cứu kiến thức bản địa trong gây trồng và phát triển một số loài cây lâm sản ngoài gỗ tại vùng đệm vườn quốc gia hoàng liên sơn

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu kiến thức bản địa trong gây trồng và phát triển cây lâm sản ngoài gỗ tại vùng đệm Vườn Quốc gia Hoàng Liên Sơn.

• Tác giả: Nguyễn Minh Tuấn
• Người hướng dẫn: TS. Đàm Văn Vinh
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Nghiên Cứu Kiến Thức Bản Địa Trong Phát Triển Cây Lâm Sản Ngoài Gỗ Tại Hoàng Liên Sơn
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Tổng quan tài liệu
• 1.2. Khái quát về kiến thức bản địa và vai trò của kiến thức bản địa
• 1.2.1. Khái quát về kiến thức bản địa
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.2.1. Điều tra, đánh giá thực trạng gây trồng và phát triển một số loài cây LSNG ở KVNC
• 2.2.2. Đánh giá về mặt hiệu quả kinh tế, xã hội của một số mô hình gây trồng LSNG có giá trị cao hiện nay ở địa bàn nghiên cứu
• 2.2.3. Tống kết, đánh giá các biện pháp kỹ thuật gây trồng một số loài cây LSNG có giá trị kinh tế
• 2.2.4. Nghiên cứu kiến thức bản địa liên quan tới khai thác, sử dụng và phát triển LSNG
• 2.2.5. Đề xuất các giải pháp phát triển bền vững một số loài cây LSNG có giá trị cao tại vùng đệm VQG Hoàng Liên
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Phương pháp tổng quát
• 2.3.2. Phương pháp nghiên cứu cụ thể
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Kết quả khảo sát các nhóm LSNG chính và định hướng phát triển
• 3.1.1. Cây lấy gỗ đa mục đích và cây ăn quả
• 3.1.2. Các sản phẩm sợi
• 3.2. Đánh giá thực trạng gây trồng và phát triển các loài cây LSNG ở KVNC
• 3.2.1. Thực trạng gây trồng và phát triển một số loài cây LSNG chủ yếu của KVNC
• 3.2.2. Xác định các loài cây LSNG có giá trị và tiềm năng phát triển tại KVNC
• 3.2.3. Tinh hình khai thác, sử dụng và thị trường tiêu thụ LSNG trên ĐBNC
• 3.2.4. Đánh giá hiệu quả KT-XH của một số mô hình LSNG có giá trị cao ở ĐBNC
• 3.2.4.1. Hiệu quả kinh tế của một số mô hình
• 3.2.4.2. Hiệu quả xã hội của các mô hình gây trồng cây LSNG
• 3.2.5. Tống kết, đánh giá kỹ thuật bản địa trong gây trồng một số loài cây LSNG có giá trị kinh tế
• 3.2.5.1. Cây Thảo quả (Amomum aromaticum Roxb)
• 3.2.5.2. Cây Hoàng liên ô rô (Mahonia nepalensis DC)
• 3.2.5.3. Cây Lan Trần mộng xuân (Cymbidium lowianum)
• 3.3. Nghiên cứu kiến thức bản địa liên quan tới khai thác, sử dụng và phát triển LSNG
• 3.3.1. Các quy ước về khai thác, sử dụng và phát triến lâm sản ngoài gỗ
• 3.3.2. Kiến thức, kinh nghiệm trồng một số loài LSNG có giá trị cao
• 3.3.3. Kinh nghiệm khai thác, sử dụng một số loài LSNG
• 3.3.4. Đánh giá chung về kiến thức bản địa của người dân
• 3.4. Đề xuất các giải pháp phát triển một số loài cây LSNG có giá trị cao tại vùng đệm VQG Hoàng Liên
• 3.4.1. Giải pháp về chính sách
• 3.4.2. Giải pháp kỹ thuật
• 3.4.3. Giải pháp thực hiện và quản lý
• KẾT LUẬN, KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Kiến thức bản địa và vai trò trong phát triển cây lâm sản ngoài gỗ

Kiến thức bản địa là hệ thống tri thức được hình thành qua quá trình lịch sử lâu dài, tích lũy từ kinh nghiệm ứng xử với môi trường và xã hội. Nó đóng vai trò quan trọng trong việc quản lý và bảo tồn tài nguyên thiên nhiên, đặc biệt là trong phát triển cây lâm sản ngoài gỗ (LSNG). Tại Hoàng Liên Sơn, kiến thức bản địa của cộng đồng địa phương đã góp phần vào việc gây trồng và khai thác bền vững các loài LSNG. Nghiên cứu này nhấn mạnh sự cần thiết của việc kết hợp kiến thức bản địa với kỹ thuật hiện đại để đạt được phát triển bền vững.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của kiến thức bản địa

Kiến thức bản địa được định nghĩa là hệ thống tri thức của cộng đồng dân cư bản địa, hình thành qua quá trình lịch sử lâu dài và được truyền từ đời này sang đời khác. Nó bao gồm các lĩnh vực như kiến thức về tự nhiên, môi trường, sản xuất, và quản lý cộng đồng. Tại Hoàng Liên Sơn, kiến thức bản địa đã giúp người dân thích nghi với điều kiện tự nhiên khắc nghiệt và phát triển các phương pháp gây trồng LSNG hiệu quả.

1.2. Vai trò của kiến thức bản địa trong phát triển LSNG

Kiến thức bản địa đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát triển cây lâm sản ngoài gỗ. Nó giúp người dân địa phương khai thác và sử dụng tài nguyên rừng một cách bền vững. Tại Hoàng Liên Sơn, các cộng đồng dân tộc thiểu số đã sử dụng kiến thức bản địa để gây trồng các loài LSNG có giá trị kinh tế cao như Thảo quả và Hoàng liên ô rô, góp phần nâng cao thu nhập và bảo vệ môi trường.

II. Thực trạng phát triển cây lâm sản ngoài gỗ tại Hoàng Liên Sơn

Hoàng Liên Sơn là khu vực có tiềm năng lớn về phát triển cây lâm sản ngoài gỗ nhờ hệ sinh thái rừng phong phú và đa dạng. Tuy nhiên, việc khai thác và sử dụng LSNG tại đây vẫn còn nhiều hạn chế, chủ yếu dựa vào thu hái tự nhiên. Nghiên cứu này đánh giá thực trạng gây trồng và phát triển LSNG tại vùng đệm Vườn Quốc gia Hoàng Liên, đồng thời đề xuất các giải pháp để phát triển bền vững.

2.1. Hiện trạng gây trồng và khai thác LSNG

Tại Hoàng Liên Sơn, nhiều loài LSNG đã được người dân gây trồng, tuy nhiên việc khai thác vẫn chủ yếu dựa vào tự nhiên. Các loài cây như Thảo quả, Hoàng liên ô rô, và Lan Trần mộng xuân đã được nghiên cứu và phát triển dựa trên kiến thức bản địa. Tuy nhiên, việc áp dụng kỹ thuật hiện đại vẫn còn hạn chế, dẫn đến hiệu quả kinh tế chưa cao.

2.2. Đánh giá hiệu quả kinh tế xã hội

Các mô hình gây trồng LSNG tại Hoàng Liên Sơn đã mang lại hiệu quả kinh tế đáng kể cho người dân địa phương. Tuy nhiên, việc phát triển bền vững vẫn còn nhiều thách thức, đặc biệt là trong việc quản lý và bảo vệ tài nguyên rừng. Nghiên cứu này đề xuất các giải pháp kỹ thuật và chính sách để nâng cao hiệu quả kinh tế - xã hội của các mô hình gây trồng LSNG.

III. Giải pháp phát triển bền vững cây lâm sản ngoài gỗ

Để phát triển bền vững cây lâm sản ngoài gỗ tại Hoàng Liên Sơn, cần kết hợp giữa kiến thức bản địa và kỹ thuật hiện đại. Nghiên cứu này đề xuất các giải pháp về chính sách, kỹ thuật, và quản lý nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế - xã hội và bảo vệ môi trường.

3.1. Giải pháp kỹ thuật

Các giải pháp kỹ thuật bao gồm việc cải tiến phương pháp gây trồng, áp dụng kỹ thuật hiện đại vào quá trình sản xuất, và nghiên cứu phát triển các giống cây LSNG có giá trị kinh tế cao. Đồng thời, cần tăng cường đào tạo và chuyển giao công nghệ cho người dân địa phương.

3.2. Giải pháp chính sách và quản lý

Các giải pháp chính sách bao gồm việc xây dựng và thực hiện các chính sách hỗ trợ phát triển LSNG, tăng cường quản lý và bảo vệ tài nguyên rừng, và thúc đẩy hợp tác giữa các bên liên quan. Ngoài ra, cần khuyến khích sự tham gia của cộng đồng địa phương trong quá trình quản lý và phát triển LSNG.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Vùng đệm Vườn Quốc gia Hoàng Liên, với diện tích vùng lõi 28.509,05 ha và vùng đệm 38.874 ha, là một trong những trung tâm đa dạng sinh học quan trọng của Việt Nam, nổi bật với đỉnh Phan Si Păng cao 3.143 m. Theo thống kê năm 2012, vùng đệm có khoảng 67.639 người thuộc 8 dân tộc, trong đó dân tộc Mông chiếm 51,62%. Mật độ dân số cao, diện tích canh tác hạn chế và trình độ dân trí thấp đã tạo áp lực lớn lên tài nguyên rừng, đặc biệt là lâm sản ngoài gỗ (LSNG). LSNG đóng vai trò quan trọng trong duy trì hệ sinh thái rừng và cung cấp nguồn thu nhập thiết yếu cho cộng đồng dân cư miền núi.

Mục tiêu nghiên cứu là đánh giá và lựa chọn kiến thức bản địa trong quản lý, gây trồng, khai thác và sử dụng LSNG tại vùng đệm VQG Hoàng Liên, từ đó đề xuất các giải pháp phát triển bền vững nhằm nâng cao thu nhập và giảm nghèo cho người dân địa phương. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào hai xã Tả Van và San Sả Hồ, giai đoạn 2011-2013. Nghiên cứu có ý nghĩa thiết thực trong việc bảo tồn đa dạng sinh học, phát triển kinh tế xã hội và nâng cao hiệu quả quản lý tài nguyên rừng tại khu vực này.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên lý thuyết về kiến thức bản địa (Indigenous Knowledge), được định nghĩa là hệ thống tri thức hình thành qua kinh nghiệm lịch sử, truyền miệng và thực hành xã hội của cộng đồng dân cư bản địa. Kiến thức này bao gồm các lĩnh vực: tự nhiên và môi trường, sản xuất và khai thác tài nguyên, quản lý xã hội và văn hóa. Lý thuyết này nhấn mạnh vai trò của kiến thức bản địa trong phát triển bền vững và bảo tồn tài nguyên thiên nhiên.

Ngoài ra, nghiên cứu áp dụng mô hình phân loại LSNG theo FAO (1999), bao gồm các nhóm: sản phẩm cây có sợi, thực phẩm, dược liệu, sản phẩm chiết xuất, động vật và các sản phẩm khác. Khái niệm phát triển bền vững được sử dụng làm nền tảng để đánh giá các giải pháp phát triển LSNG nhằm đáp ứng nhu cầu hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng phát triển tương lai.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính được thu thập từ khảo sát thực địa tại hai xã Tả Van và San Sả Hồ, vùng đệm VQG Hoàng Liên, trong giai đoạn 2011-2013. Cỡ mẫu khảo sát gồm 1.265 hộ dân với tổng số lao động 3.781 người, chiếm 50,76% dân số. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu ngẫu nhiên có chủ đích nhằm đảm bảo đại diện cho các nhóm dân tộc và điều kiện kinh tế xã hội khác nhau.

Phân tích dữ liệu sử dụng phương pháp thống kê mô tả, so sánh tỷ lệ phần trăm và phân tích hiệu quả kinh tế - xã hội của các mô hình trồng LSNG. Các kỹ thuật thu thập dữ liệu bao gồm phỏng vấn sâu, bảng hỏi, quan sát thực tế và thu thập số liệu thứ cấp từ các cơ quan quản lý địa phương. Timeline nghiên cứu kéo dài 24 tháng, bao gồm giai đoạn khảo sát, phân tích và đề xuất giải pháp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thực trạng gây trồng LSNG: Tổng diện tích trồng LSNG tại hai xã đạt khoảng 917 ha, chiếm 9,68% diện tích đất lâm nghiệp. Các loài LSNG chủ yếu gồm thảo quả, hoàng liên ô rô, lan trần mộng xuân, với diện tích thảo quả lên tới 917 ha. Tỷ lệ lao động tham gia vào các mô hình trồng LSNG chiếm 93,31% tổng lao động trong ngành nông - lâm nghiệp.

2. Hiệu quả kinh tế - xã hội: Mô hình trồng thảo quả mang lại thu nhập bình quân 9,20 triệu đồng/người/năm tại xã San Sả Hồ, cao hơn mức bình quân 7,50 triệu đồng/người/năm tại xã Tả Van. Thu nhập từ LSNG chiếm khoảng 20-30% tổng thu nhập hộ gia đình, góp phần giảm tỷ lệ hộ nghèo từ 65,6% xuống còn khoảng 57,4% trong vùng nghiên cứu.

3. Kiến thức bản địa trong gây trồng: Người dân sử dụng các kỹ thuật truyền thống như giâm hom, ghép nêm, và áp dụng thuốc kích thích ra rễ IBA với tỷ lệ sống cây ghép đạt gần 74% sau 5 tháng. Kinh nghiệm chọn giống và kỹ thuật chăm sóc được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, góp phần nâng cao hiệu quả trồng và phát triển LSNG.

4. Tác động môi trường: Gây trồng LSNG dưới tán rừng giúp tăng độ che phủ, giảm xói mòn đất và bảo vệ đa dạng sinh học. Việc khai thác LSNG theo kỹ thuật bản địa hạn chế tác động tiêu cực đến cấu trúc rừng, đồng thời góp phần bảo vệ hệ sinh thái rừng tự nhiên.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy sự kết hợp giữa kiến thức bản địa và kỹ thuật hiện đại tạo ra hiệu quả kinh tế và bảo tồn môi trường bền vững. Thu nhập từ LSNG giúp cải thiện đời sống người dân, giảm áp lực khai thác rừng tự nhiên. So sánh với các nghiên cứu quốc tế, tỷ lệ thu nhập từ LSNG tại Hoàng Liên tương đương với các vùng núi khác ở Đông Nam Á, chứng tỏ tiềm năng phát triển lớn.

Biểu đồ phân bố diện tích trồng LSNG và bảng so sánh thu nhập giữa các xã có thể minh họa rõ nét hiệu quả kinh tế và sự phân bố lao động. Tuy nhiên, hạn chế về cơ sở hạ tầng và trình độ dân trí vẫn là thách thức lớn. Việc duy trì và phát huy kiến thức bản địa cần được hỗ trợ bằng các chương trình đào tạo và chuyển giao công nghệ phù hợp.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo kỹ thuật trồng và chăm sóc LSNG: Tổ chức các lớp tập huấn kỹ thuật nhân giống, chăm sóc và bảo vệ cây LSNG nhằm nâng cao năng lực cho người dân, đặc biệt là lao động trẻ. Mục tiêu tăng tỷ lệ sống cây ghép lên trên 80% trong vòng 3 năm, do Ban Quản lý VQG phối hợp với các tổ chức phi chính phủ thực hiện.

2. Phát triển mô hình trang trại LSNG trình diễn: Xây dựng các mô hình trang trại mẫu tại các xã vùng đệm để giới thiệu kỹ thuật canh tác tiên tiến, cải tạo đất dốc và tăng năng suất cây trồng. Mục tiêu mở rộng diện tích trồng LSNG lên 1.500 ha trong 5 năm, do UBND xã và Ban Quản lý VQG chủ trì.

3. Xây dựng hệ thống thông tin thị trường LSNG: Thiết lập kênh thông tin thị trường để người dân tiếp cận giá cả, nhu cầu tiêu thụ và kỹ thuật chế biến sản phẩm LSNG, giúp nâng cao giá trị sản phẩm và thu nhập. Thời gian thực hiện trong 2 năm, phối hợp với các cơ quan kinh tế địa phương.

4. Hoàn thiện chính sách hỗ trợ và quản lý: Đề xuất chính sách hỗ trợ vốn vay ưu đãi, bảo hiểm cây trồng và cơ chế chi trả dịch vụ môi trường rừng nhằm khuyến khích người dân tham gia bảo vệ và phát triển LSNG. Đồng thời tăng cường quản lý, kiểm tra để hạn chế khai thác trái phép. Thực hiện trong 3 năm, do Sở NN&PTNT và Ban Quản lý VQG phối hợp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý và hoạch định chính sách: Luận văn cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng chính sách phát triển LSNG bền vững, góp phần bảo tồn đa dạng sinh học và nâng cao đời sống người dân vùng đệm.

2. Các nhà nghiên cứu và học viên ngành lâm học: Tài liệu chi tiết về kiến thức bản địa, kỹ thuật trồng và phát triển LSNG, cùng với phân tích kinh tế xã hội, là nguồn tham khảo quý giá cho nghiên cứu chuyên sâu.

3. Cơ quan quản lý Vườn Quốc gia và bảo tồn thiên nhiên: Giúp hiểu rõ vai trò của cộng đồng dân cư và kiến thức bản địa trong quản lý tài nguyên rừng, từ đó xây dựng các chương trình hợp tác hiệu quả.

4. Người dân và tổ chức cộng đồng địa phương: Cung cấp kiến thức về kỹ thuật trồng LSNG và các giải pháp phát triển sinh kế bền vững, giúp nâng cao thu nhập và bảo vệ môi trường sống.

Câu hỏi thường gặp

1. Kiến thức bản địa là gì và tại sao nó quan trọng trong phát triển LSNG?
   Kiến thức bản địa là hệ thống tri thức truyền miệng, hình thành qua kinh nghiệm lịch sử của cộng đồng dân cư bản địa. Nó giúp người dân quản lý, khai thác và phát triển LSNG hiệu quả, phù hợp với điều kiện địa phương, góp phần bảo tồn đa dạng sinh học và nâng cao sinh kế.

2. Các loài LSNG chủ yếu được trồng tại vùng đệm VQG Hoàng Liên là gì?
   Các loài chính gồm thảo quả (Amomum aromaticum), hoàng liên ô rô (Mahonia nepalensis), lan trần mộng xuân (Cymbidium lowianum). Thảo quả có diện tích trồng lớn nhất với khoảng 917 ha, mang lại hiệu quả kinh tế cao.

3. Hiệu quả kinh tế từ việc trồng LSNG như thế nào?
   Thu nhập bình quân từ LSNG tại xã San Sả Hồ đạt khoảng 9,20 triệu đồng/người/năm, cao hơn mức 7,50 triệu đồng/người/năm tại xã Tả Van. LSNG chiếm 20-30% tổng thu nhập hộ gia đình, góp phần giảm tỷ lệ hộ nghèo.

4. Phương pháp nghiên cứu được sử dụng trong luận văn là gì?
   Nghiên cứu sử dụng phương pháp khảo sát thực địa với mẫu ngẫu nhiên có chủ đích, thu thập dữ liệu định lượng và định tính qua phỏng vấn, bảng hỏi, quan sát và số liệu thứ cấp. Phân tích dữ liệu bằng thống kê mô tả và so sánh tỷ lệ phần trăm.

5. Các giải pháp chính để phát triển LSNG bền vững tại vùng đệm là gì?
   Bao gồm đào tạo kỹ thuật trồng, xây dựng mô hình trang trại trình diễn, phát triển hệ thống thông tin thị trường và hoàn thiện chính sách hỗ trợ, quản lý khai thác. Các giải pháp này nhằm nâng cao năng suất, giá trị sản phẩm và bảo vệ tài nguyên rừng.

Kết luận

• Kiến thức bản địa đóng vai trò then chốt trong quản lý và phát triển bền vững các loài LSNG tại vùng đệm VQG Hoàng Liên.
• Các mô hình trồng LSNG hiện nay đã mang lại hiệu quả kinh tế xã hội tích cực, góp phần giảm nghèo và bảo vệ môi trường.
• Việc kết hợp kỹ thuật truyền thống với công nghệ hiện đại là chìa khóa để nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm LSNG.
• Cần triển khai các giải pháp đào tạo, xây dựng mô hình trình diễn, phát triển thị trường và hoàn thiện chính sách hỗ trợ nhằm phát huy tiềm năng LSNG.
• Giai đoạn tiếp theo tập trung vào mở rộng diện tích trồng, nâng cao nhận thức cộng đồng và tăng cường quản lý tài nguyên để phát triển LSNG bền vững, góp phần bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế vùng đệm.

Hành động ngay hôm nay để bảo vệ và phát triển nguồn tài nguyên quý giá này, đồng thời nâng cao đời sống cộng đồng dân cư vùng đệm Vườn Quốc gia Hoàng Liên!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tổng quan tài liệu 1. Khái quát về kiến thức bản địa và vai trò của kiến thức bản địa 1. Khái quát về kiến thức bản địa Hiện nay, kiến thức bản địa (Indigenous Knowledge) ngày càng nhận được sự quan tâm nghiên cứu của nhiều nhà khoa học, nhiều tổ chức trong nước và quốc tế.

Điều này xuất phát từ tầm quan trọng của kiến thức bản địa trong đời sống cư dân, đặc biệt là với những nước đa tộc người như Việt Nam. Việc phát huy và kết hợp những giá trị của kiến thức bản địa với tri thức khoa học cần phải được vận dụng một cách hợp lý trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội - văn hóa. Thuật ngữ “kiến thức bản địa” được Robert Chambers dùng lần đầu tiên trong một ấn phẩm xuất bản năm 1979. Sau đó, thuật ngữ này được Brokensha và D.Warren sử dụng vào năm 1980 và tiếp tục phát triển cho đến ngày nay (Hoàng Xuân Tý - Lê Trọng Cúc, 1998)[22].

Lê Trọng Cúc cho rằng: “kiến thức địa phương hay còn gọi là kiến thức bản địa là hệ thống kiến thức của các cộng đồng dân cư bản địa ở các quy mô lãnh thổ khác nhau. Kiến thức địa phương được hình thành trong quá trình lịch sử lâu đời, qua kinh nghiệm ứng xử với môi trường xã hội, được định hình dưới nhiều dạng thức khác nhau, được truyền từ đời này sang đời khác qua trí nhớ, qua thực tiễn sản xuất và thực hành xã hội. Nó hướng đến việc hướng dẫn và điều hòa các quan hệ xã hội, quan hệ giữa con người và thiên nhiên” (Lê Trọng Cúc, 1996)[6]. Ngô Đức Thịnh cho rằng: “Kiến thức bản địa là toàn bộ những hiểu biết của con người về tự nhiên, xã hội và bản thân, hình thành và tích lũy trong quá trình lịch sử lâu dài của cộng đồng, thông qua trải nghiệm trong quá trình sản xuất, quan hệ xã hội và thích ứng môi trường.

Nó tồn tại dưới nhiều hình thức khác nhau và truyền từ đời này sang đời khác bằng trí nhớ và thực hành xã hội. Kiến thức bản địa gồm các lĩnh vực sau: kiến thức về tự nhiên và môi trường (kể cả vũ trụ); kiến thức về bản thân con người (cơ thể học, dưỡng sinh, trị bệnh); kiến n 5 thức về ứng xử xã hội và quản lý cộng đồng; kiến thức về sáng tạo nghệ thuật; kiến thức về sản xuất, khai thác và sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên thiên nhiên” (Ngô Đức Thịnh, 2004)[20]. Trần Công Khánh cho rằng: “Kiến thức bản địa là hệ thống tri thức, bao gồm rất nhiều lĩnh vực liên quan đến sản xuất, phong tục, tập quán, tín ngưỡng, sức khỏe, tổ chức cộng đồng, của một tộc người hoặc một cộng đồng tại một khu vực địa lý cụ thể. Nó được hình thành trong quá trình sống và lao động của cả cộng đồng, từ đàn ông, đàn bà, người lớn tuổi đến trẻ em.

Nó được lưu giữ bằng trí nhớ và lưu truyền bằng miệng” (Trần Công Khánh 2002)[13]. Tóm lại, kiến thức bản địa là tri thức được hình thành trong quá trình lịch sử lâu dài, qua kinh nghiệm ứng xử của con người với môi trường và xã hội; được lưu truyền từ đời này qua đời khác qua trí nhớ, qua thực tiễn sản xuất và thực hành xã hội. Kiến thức bản địa chứa đựng trong tất cả các lĩnh vực của cuộc sống xã hội như sản xuất lương thực, thực phẩm, chăn nuôi; cất trữ và chế biến thức ăn; thu hái, sử dụng cây thuốc và cách chữa bệnh; truyền thụ kiến thức qua các thế hệ trong giáo dục; bảo vệ, quản lý và khai thác hợp lý các nguồn tài nguyên thiên nhiên; tổ chức quản lý cộng đồng, giá trị xã hội, các luật lệ truyền thống trong làng bản… Theo Hoàng Xuân Tý và Lê Trọng Cúc [22], trong cuộc sống và trong thực tiễn sản xuất, chống đỡ và chinh phục tự nhiên, các cộng đồng đều có nhiều kinh nghiệm và được thể hiện dưới nhiều thể loại: Ở dạng thông tin: Một vài ví dụ điển hình của dạng này là: Những cây nào, thực vật nào có thể trồng cùng với nhau. Đó phải chăng là câv muồng trồng trong nương chè để che bóng; cây keo dậu trồng che bóng cho cây cà phê; cây đậu đỗ trồng xen với nhiều loại cây trồng hoặc cây hành tỉa theo luống cải bắp, mùi của cây hành có tác dụng hạn chế sâu hại cây bắp cải… Những loài cây nào là phù họp nhất dùng cho phủ tủ mặt đất chống xói mòn, phải chăng đó là thân cây lạc, cây đậu đỗ và cây cốt khí.

Những thông tin này phần lớn mang tính gợi mở còn việc cụ thể hóa lại phụ thuộc vào đặc điểm cây trồng và tập quán của từng vùng. n 6 Ở dạng kinh nghiệm thực tế và công nghệ: Những kinh nghiệm thực tế mang tính bản địa cũng rất phong phú, đa dạng. Những kinh nghiệm này trải qua nhiều năm bổ sung, cải tiến và hoàn thiện phản ánh đầy đủ nội dung của một công nghệ, ở Tuyên Hóa, Quảng Bình, nông dân thường dùng lá xoan khô đưa vào trong chậu vại cùng với đậu xanh, đậu đen, ngô để bảo quản. Nông dân ở một số nơi ngâm bồ hóng có thêm vôi, lá xoan, bã trầu, nước điếu… lấy nước này phun phòng chống sâu hại, sâu bị chết nhưng không gây ô nhiễm môi trường, ở Quảng Bình, nông dân thường lấy bồ hóng trộn với phân gà và vãi vào ruộng lúc buổi sáng có tác dụng rất tốt để diệt sâu hại rễ.

Cách làm ruộng bậc thang san đất hay xếp đá. Phương thức này rất phổ biến ở vùng cao của các tỉnh Yên Bái, Lào Cai, Hà Giang… Ở dạng tín ngưỡng: Tín ngưỡng có thể giữ vai trò quan trọng trong phương thức kiếm sống và duy trì môi trường sinh thái trong lành ở nhiều cộng đồng các dân tộc. Rừng thần thánh, rừng linh thiêng là những loại rừng dùng để bảo vệ, xuất phát từ những nguyên nhân về tín ngưỡng. Trong thực tế, những khu rừng này làm nhiệm vụ của rừng đầu nguồn, cung cấp gồ củi, sản phẩm rừng và nước cho làng bản.

Ở dạng công cụ: Công cụ thường sử dụng để gieo trồng hoặc thu hoạch. Những công cụ do người H’Mông sáng tạo như “cày Mèo” rất phù hợp cho việc canh tác trên đất dốc, “dao Mèo” tự chế sắc bén đa dụng hơn bất cứ loại dao nào,… Ở dạng thí nghiệm: Đó là sự gieo trồng có tính tích hợp những giống loài cây mới vào trong các hệ thống nông nghiệp hiện hành dưới dạng trồng xen, trồng cây che bóng; băng xanh chống xói mòn, hàng cây chắn gió… Đó là những thay đổi và biến thể trong thực tiễn gieo trồng, những dạng này nhiều khi đã trở thành những câu ca dao, tục ngữ để dễ truyền đạt cho các thế hệ. Ở dạng nguồn nhân lực: Trong cuộc sống và sản xuất, những kiến thức bản địa đã đào tạo những chuyên gia giàu kinh nghiệm như những người hòa giải ở nông thôn; những người có tay nghề cao và khéo léo như thợ rèn, thợ nguội. Trong n 7 các tổ chức cộng đồng như tổ chức dòng họ, tổ chức người cao tuôi hoặc các nhóm, tổ đổi công lao động.

Về sinh học: Đó là nhũng kinh nghiệm trong chăn nuôi và chọn giống động vật. Nếu chúng ta lên miền núi phía Bắc đến với người H’mông sẽ thấy “lợn Mèo” và “chó Mèo” đã trở thành đỉnh cao của công tác tuyển chọn. Ngoài ra những kinh nghiệm về thuần hóa trâu, bò, ngựa dùng kéo cày, kéo xe cũng đã trở thành hình tượng văn hóa độc đáo của đông đảo các cộng đồng dân tộc Việt Nam. Đó là những kinh nghiệm trong chọn giống cây trồng mà điển hình là đồng bào H’Mông ở Hà Giang thâm canh ngô trên các hốc đá đã chọn được giống ngô “chao đèn”, đến mùa ngô chín các bắp ngô gập xuống và các bẹ ngô xoè ra như cái chao đèn che cho những hạt ngô không bị ướt và có thế đế rất lâu trên nương mà không sợ thối, mục.

Ở dạng vật liệu: Đó là những loại đá được tạo hình dùng xây tường nhà và rất nhiều vật liệu khác dùng để xây dựng nhà ở, kho tàng. Những kiến thức bản địa là cơ sở để đưa ra những quyết định về nhiều phương diện cơ bản của cuộc sống hàng ngày tại địa phương như săn bắn, hái lượm, đánh cá, canh tác và chăn nuôi, sản xuất lương thực, nước, sức khoẻ và sự thích nghi với những thay đổi của môi trường và xã hội. Hơn nữa, trái với kiến thức chính thống, những kiến thức không chính thống được truyền miệng từ đời này sang đời khác và rất hiếm khi được ghi chép lại. Hệ thống kiến thức bản địa cần phải được duy trì, gìn giữ vì những tư tưởng phương Tây đang có xu thế thống trị hầu hết những quan điểm về chính sách phát triển.

Tuy nhiên, trên thực tế những cố gắng nhằm giải quyết tình trạng đói, nghèo cho thấy những dự án hỗ trợ phát triển thường xuyên thất bại. Tồi tệ hơn là đôi khi chúng gây ảnh hưởng bất lợi đến sinh kế của người dân. Giải pháp theo phương pháp của phương Tây đã được áp dụng ngay cả trong những trường hợp mà những kiến thức bản địa có thể giải quyết được tốt hơn, nhưng lại không được lựa chọn vì một lí do nào đó. Mặc dù đã chứng tỏ được giá trị trong nhiều trường hợp, song kiến thức bản n 8 địa không thể - hay không nên - được quảng bá khi chưa được xem xét một cách thận trọng.

Không phải tất cả các kiến thức bản địa đều đưa ra được những giải pháp bền vững cho những vấn đề phát sinh ngày nay. Thêm vào đó, hầu hết các giải pháp mang tính địa phương đều rất đặc trưng cho từng bối cảnh. Cần tiến hành nhiều nghiên cứu hơn nữa và phát triển các phương pháp xử lý đối với hệ thống kiến thức bản địa. Có như vậy chúng ta mới có thế dùng kiến thức bản địa để đưa ra được giải pháp cụ thể cho từng vấn đề thông qua việc nâng cấp hoặc thay đổi những hệ thống kiến thức này.

Việc nghiên cứu cần tiến hành với sự tham gia của những người sở hữu kiến thức bản địa và cộng đồng địa phương trong khu vực. Tầm quan trọng của kiến thức bản địa Kiến thức bản địa đã và đang đóng góp một phần quan trọng vào việc giải quyết các vấn đề của địa phương.