Luận văn thạc sĩ tìm hiểu việc sử dụng kiến thức bản địa của đồng bào dân tộc thái trong sản xuất nông nghiệp nhằm thích ứng với biến đổi khí hậu tại xã thành sơn huyện bá thước tỉnh thanh hóa

Luận văn thạc sĩ nông nghiệp nghiên cứu tìm hiểu việc sử dụng kiến thức bản địa của đồng bào dân tộc thái trong sản xuất nông nghiệp nhằm, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên

• Tác giả: Hà Văn Hiếu
• Người hướng dẫn: Th.S. Vũ Thị Hải Anh
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp
• Đề tài: Nghiên Cứu Kiến Thức Bản Địa Của Dân Tộc Thái Trong Sản Xuất Nông Nghiệp Đối Phó Biến Đổi Khí Hậu
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. Phần 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2.1. Mục tiêu chung
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. Ý nghĩa của đề tài
• 1.3.1. Ý nghĩa trong học tập
• 1.3.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 2. Phần 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Những khái niệm về biến đổi khí hậu
• 2.2. Những khái niệm liên quan đến thích ứng với biến đổi khí hậu
• 2.3. Những thích ứng trong sản xuất nông nghiệp
• 2.4. Cơ sở thực tiễn
• 2.5. Biến đổi khí hậu trên thế giới
• 2.6. Biến đổi khí hậu ở Việt Nam
• 2.7. Tác động của BĐKH đối với đời sống của nông dân đồng bào dân tộc Thiểu số
• 3. Phần 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Nội dung nghiên cứu
• 3.3. Thu thập số liệu thứ cấp
• 3.4. Thu thập số liệu sơ cấp
• 3.5. Chọn điểm nghiên cứu
• 3.6. Chọn mẫu nghiên cứu
• 4. Phần 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đặc điểm của địa bàn nghiên cứu
• 4.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 4.1.2. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 4.2. Thực trạng biến đổi khí hậu tại vùng nghiên cứu trong năm 2018
• 4.2.1. Đánh giá hiện tượng thời tiết cực đoan trên địa bàn xã Thành Sơn
• 4.3. Tác động của BĐKH đến sản xuất nông nghiệp
• 4.4. Hoạt động thích ứng với BĐKH của hộ sản xuất nông nghiệp, sử dụng KTBĐ
• 4.5. Hoạt động thích ứng với rét (rét đậm-rét hại) và hạn hán
• 4.6. Các hoạt động thích ứng khác
• 4.7. KTBĐ được sử dụng để sản xuất nông nghiệp địa bàn xã Thành Sơn
• 4.8. Các KTBĐ trong dự báo thời tiết
• 4.9. Những thuận lợi và khó khăn của người dân trong việc vận dụng các KTBĐ trong thích ứng với BĐKH
• 4.10. Giải pháp phát triển KTBĐ trong thích ứng với BĐKH
• 5. Phần 5: KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Kiến Thức Bản Địa Ứng Phó BĐKH

Biến đổi khí hậu (BĐKH) đang là mối quan tâm toàn cầu, tác động mạnh mẽ đến sản xuất nông nghiệp, đặc biệt ở các nước đang phát triển như Việt Nam. Nghiên cứu kiến thức bản địa (KTBĐ) của các dân tộc thiểu số, như dân tộc Thái, trong sản xuất nông nghiệp có vai trò quan trọng trong việc tìm ra các giải pháp ứng phó biến đổi khí hậu hiệu quả và bền vững. KTBĐ, được tích lũy qua nhiều thế hệ, chứa đựng những kinh nghiệm quý báu về thích ứng với các điều kiện tự nhiên khắc nghiệt, bảo tồn tài nguyên và duy trì an ninh lương thực. Việc khai thác và phát huy KTBĐ không chỉ giúp nâng cao khả năng thích ứng của cộng đồng mà còn góp phần bảo tồn văn hóa Thái và phát triển nông nghiệp bền vững.

1.1. Tầm quan trọng của KTBĐ trong bối cảnh BĐKH

KTBĐ đóng vai trò then chốt trong việc giúp cộng đồng địa phương thích ứng với những thay đổi của khí hậu. Những kinh nghiệm canh tác truyền thống, lựa chọn giống cây trồng phù hợp, và dự báo thời tiết dựa trên quan sát tự nhiên là những ví dụ điển hình về giá trị của KTBĐ. Theo UNESCO (2010), KTBĐ là những tri thức địa phương, là duy nhất và đặc trưng cho một nền văn hóa và xã hội. Việc nghiên cứu và ứng dụng KTBĐ giúp giảm thiểu rủi ro, tăng cường khả năng phục hồi và đảm bảo sinh kế cho người dân.

1.2. Mục tiêu và phạm vi nghiên cứu về KTBĐ dân tộc Thái

Nghiên cứu tập trung vào việc tìm hiểu và đánh giá KTBĐ của đồng bào dân tộc Thái trong sản xuất nông nghiệp, đặc biệt là các biện pháp thích ứng với BĐKH. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các lĩnh vực như chọn giống cây trồng, kỹ thuật canh tác, quản lý tài nguyên nước, và dự báo thời tiết. Mục tiêu là xác định những KTBĐ hiệu quả, có khả năng ứng dụng rộng rãi, và đề xuất các giải pháp để bảo tồn và phát triển KTBĐ trong bối cảnh hiện đại.

II. Thách Thức Biến Đổi Khí Hậu Đến Nông Nghiệp Dân Tộc Thái

Biến đổi khí hậu gây ra nhiều thách thức lớn đối với sản xuất nông nghiệp dân tộc Thái, ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế của người Thái. Các hiện tượng thời tiết cực đoan như hạn hán, lũ lụt, rét đậm, sương muối diễn ra thường xuyên hơn, gây thiệt hại lớn cho mùa màng và vật nuôi. Tình trạng dịch bệnh trên cây trồng và vật nuôi cũng gia tăng, làm giảm năng suất và chất lượng nông sản. Theo Rex và đồng tác giả (2007), BĐKH ở Việt Nam đó là gia tăng nhiệt độ và ngày càng nóng hơn vào mùa hè và nhiệt độ cực thấp, kéo dài vào mùa đông, cũng như tần suất, cường độ của lụt, hạn, bão, rét hại và mưa thất thường xảy ra trong năm. Điều này đòi hỏi các giải pháp thích ứng biến đổi khí hậu kịp thời và hiệu quả để bảo vệ an ninh lương thực và cải thiện đời sống của người dân.

2.1. Tác động của thời tiết cực đoan đến sản xuất nông nghiệp

Hạn hán kéo dài gây thiếu nước tưới tiêu, làm giảm năng suất cây trồng, đặc biệt là lúa nước. Lũ lụt gây ngập úng, làm hư hại mùa màng và cuốn trôi đất đai. Rét đậm, sương muối làm chết cây non và vật nuôi, ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng sản phẩm. Các hiện tượng thời tiết cực đoan này không chỉ gây thiệt hại về kinh tế mà còn ảnh hưởng đến văn hóa canh tác của người Thái.

2.2. Ảnh hưởng của BĐKH đến sinh kế và an ninh lương thực

Sản xuất nông nghiệp bị ảnh hưởng bởi BĐKH dẫn đến giảm thu nhập của người dân, tăng nguy cơ đói nghèo và mất an ninh lương thực. Việc thay đổi mùa vụ, giống cây trồng và kỹ thuật canh tác đòi hỏi người dân phải có kiến thức và kỹ năng mới, cũng như nguồn lực để đầu tư. Tình trạng này đặc biệt khó khăn đối với các hộ nghèo và các bản vùng cao.

III. Kinh Nghiệm Canh Tác Của Dân Tộc Thái Ứng Phó BĐKH

Dân tộc Thái có nhiều kinh nghiệm canh tác quý báu, được tích lũy qua nhiều thế hệ, giúp họ ứng phó biến đổi khí hậu hiệu quả. Các phương pháp canh tác truyền thống như luân canh, xen canh, sử dụng phân hữu cơ, và bảo tồn giống cây trồng địa phương là những giải pháp nông nghiệp thích ứng đã được chứng minh tính hiệu quả. Việc kết hợp KTBĐ với các tiến bộ khoa học kỹ thuật hiện đại có thể tạo ra những giải pháp nông nghiệp bền vững và phù hợp với điều kiện địa phương.

3.1. Các phương pháp canh tác truyền thống thích ứng BĐKH

Luân canh và xen canh giúp cải tạo đất, tăng độ phì nhiêu, và giảm thiểu sâu bệnh hại. Sử dụng phân hữu cơ giúp cải thiện cấu trúc đất, tăng khả năng giữ nước, và giảm thiểu ô nhiễm môi trường. Bảo tồn giống cây trồng địa phương giúp duy trì đa dạng sinh học nông nghiệp và đảm bảo nguồn cung cấp giống cho sản xuất.

3.2. Vai trò của giống cây trồng địa phương trong thích ứng

Các giống cây trồng địa phương thường có khả năng chống chịu tốt với các điều kiện khắc nghiệt của môi trường, như hạn hán, lũ lụt, và sâu bệnh hại. Việc sử dụng và bảo tồn các giống cây trồng này giúp giảm thiểu rủi ro trong sản xuất và đảm bảo năng suất ổn định. Nghiên cứu của Đại học Nông Lâm Thái Nguyên cho thấy, các giống lúa địa phương của dân tộc Thái có khả năng chịu úng tốt hơn so với các giống lúa lai.

3.3. Kỹ thuật canh tác dân tộc Thái trong quản lý tài nguyên nước

Người Thái có nhiều kỹ thuật canh tác độc đáo trong việc quản lý tài nguyên nước, như xây dựng hệ thống mương phai, đập dâng, và sử dụng nước tiết kiệm. Các kỹ thuật này giúp đảm bảo nguồn nước tưới tiêu cho sản xuất, đặc biệt trong mùa khô. Việc chia sẻ và nhân rộng các kỹ thuật này có thể giúp cộng đồng địa phương thích ứng với biến đổi khí hậu hiệu quả hơn.

IV. Giải Pháp Phát Triển Nông Nghiệp Bền Vững Dân Tộc Thái

Để phát triển nông nghiệp bền vững cho dân tộc Thái trong bối cảnh BĐKH, cần có các giải pháp đồng bộ từ chính sách, khoa học kỹ thuật, và cộng đồng. Việc hỗ trợ người dân tiếp cận với các nguồn lực, nâng cao năng lực, và khuyến khích sự tham gia của cộng đồng vào quá trình ra quyết định là rất quan trọng. Đồng thời, cần có các chính sách bảo tồn và phát huy tri thức bản địa để đảm bảo tính bền vững của các giải pháp.

4.1. Chính sách hỗ trợ phát triển nông nghiệp thích ứng BĐKH

Nhà nước cần có các chính sách hỗ trợ về vốn, kỹ thuật, và thị trường cho người dân sản xuất nông nghiệp thích ứng với BĐKH. Các chính sách này cần tập trung vào việc khuyến khích sử dụng giống cây trồng và vật nuôi địa phương, áp dụng các kỹ thuật canh tác bền vững, và xây dựng cơ sở hạ tầng phục vụ sản xuất.

4.2. Nâng cao năng lực cho người dân về thích ứng BĐKH

Cần tổ chức các lớp tập huấn, hội thảo, và các hoạt động truyền thông để nâng cao nhận thức và năng lực cho người dân về BĐKH và các biện pháp thích ứng. Các hoạt động này cần có sự tham gia của các chuyên gia, cán bộ khuyến nông, và người dân có kinh nghiệm để đảm bảo tính thực tiễn và hiệu quả.

4.3. Bảo tồn và phát huy tri thức bản địa trong nông nghiệp

Cần có các chương trình nghiên cứu, sưu tầm, và bảo tồn tri thức bản địa về nông nghiệp của dân tộc Thái. Các tri thức này cần được hệ thống hóa, đánh giá, và phổ biến rộng rãi để người dân có thể áp dụng vào sản xuất. Đồng thời, cần khuyến khích sự sáng tạo và đổi mới dựa trên KTBĐ để tạo ra các giải pháp thích ứng hiệu quả hơn.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu Về KTBĐ

Nghiên cứu về kiến thức bản địa của dân tộc Thái trong sản xuất nông nghiệp đã mang lại những kết quả quan trọng, góp phần vào việc xây dựng các mô hình ứng phó biến đổi khí hậu hiệu quả. Các kết quả này không chỉ có giá trị về mặt khoa học mà còn có ý nghĩa thực tiễn lớn, giúp cải thiện đời sống và sinh kế của người dân. Việc ứng dụng các kết quả nghiên cứu vào thực tế cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các nhà khoa học, chính quyền địa phương, và cộng đồng.

5.1. Mô hình nông nghiệp thích ứng dựa trên KTBĐ

Các mô hình nông nghiệp thích ứng dựa trên KTBĐ đã được triển khai thành công ở nhiều địa phương, mang lại hiệu quả kinh tế và xã hội cao. Các mô hình này thường kết hợp các phương pháp canh tác truyền thống với các tiến bộ khoa học kỹ thuật hiện đại, tạo ra các giải pháp phù hợp với điều kiện địa phương.

5.2. Đánh giá hiệu quả của các giải pháp thích ứng BĐKH

Việc đánh giá hiệu quả của các giải pháp thích ứng BĐKH cần được thực hiện một cách khách quan và toàn diện, dựa trên các tiêu chí kinh tế, xã hội, và môi trường. Các kết quả đánh giá sẽ giúp điều chỉnh và hoàn thiện các giải pháp, đảm bảo tính bền vững và hiệu quả.

5.3. Chia sẻ kinh nghiệm và nhân rộng các mô hình thành công

Cần tổ chức các hoạt động chia sẻ kinh nghiệm và nhân rộng các mô hình thành công về nông nghiệp thích ứng dựa trên KTBĐ. Các hoạt động này sẽ giúp lan tỏa các giải pháp hiệu quả, khuyến khích sự tham gia của cộng đồng, và góp phần vào việc xây dựng một nền nông nghiệp bền vững.

VI. Kết Luận Và Tương Lai Của Nghiên Cứu Về KTBĐ

Nghiên cứu về kiến thức bản địa của dân tộc Thái trong sản xuất nông nghiệp là một lĩnh vực quan trọng và đầy tiềm năng. Việc tiếp tục nghiên cứu và phát triển KTBĐ sẽ góp phần vào việc xây dựng một nền nông nghiệp bền vững, ứng phó biến đổi khí hậu hiệu quả, và bảo tồn văn hóa Thái. Tương lai của nghiên cứu về KTBĐ đòi hỏi sự hợp tác chặt chẽ giữa các nhà khoa học, chính quyền địa phương, và cộng đồng, cũng như sự đầu tư vào các nguồn lực và công nghệ.

6.1. Tổng kết các kết quả nghiên cứu chính về KTBĐ

Nghiên cứu đã xác định được nhiều KTBĐ quý báu của dân tộc Thái trong sản xuất nông nghiệp, như các phương pháp canh tác truyền thống, các giống cây trồng địa phương, và các kỹ thuật quản lý tài nguyên nước. Các KTBĐ này đã được chứng minh tính hiệu quả trong việc giúp người dân thích ứng với BĐKH.

6.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo về KTBĐ và BĐKH

Các hướng nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc đánh giá sâu hơn về hiệu quả của các KTBĐ, phát triển các mô hình nông nghiệp thích ứng dựa trên KTBĐ, và xây dựng các chính sách hỗ trợ bảo tồn và phát huy KTBĐ. Đồng thời, cần có các nghiên cứu về tác động của BĐKH đến KTBĐ và các giải pháp để bảo vệ KTBĐ trong bối cảnh này.

6.3. Đề xuất các giải pháp để bảo tồn và phát huy KTBĐ

Cần có các giải pháp đồng bộ từ chính sách, khoa học kỹ thuật, và cộng đồng để bảo tồn và phát huy KTBĐ. Các giải pháp này cần tập trung vào việc nâng cao nhận thức, hỗ trợ người dân, và khuyến khích sự tham gia của cộng đồng vào quá trình ra quyết định. Đồng thời, cần có các cơ chế để bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ đối với KTBĐ.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Biến đổi khí hậu đang là thách thức toàn cầu với những tác động tiêu cực rõ rệt đến các hệ sinh thái và hoạt động sản xuất nông nghiệp. Việt Nam được đánh giá là một trong năm quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất của biến đổi khí hậu, đặc biệt là khu vực miền núi - nơi địa hình chia cắt phức tạp và sinh kế của người dân phụ thuộc chủ yếu vào tài nguyên tự nhiên.

Xã Thành Sơn, huyện Bá Thước, tỉnh Thanh Hóa là địa bàn miền núi vùng sâu, vùng xa thuộc vùng đệm Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông. Với trên 70% diện tích tự nhiên là đồi núi có độ dốc từ 30% đến 50%, hoạt động canh tác nông nghiệp của người dân địa phương thường xuyên chịu ảnh hưởng của các hiện tượng thời tiết cực đoan như rét đậm, rét hại, sương muối, hạn hán kéo dài, mưa bão, lũ quét và sạt lở đất. Các hiện tượng này làm suy giảm năng suất cây trồng, gia tăng dịch bệnh trên gia súc, gia cầm và đe dọa trực tiếp đến đời sống kinh tế - xã hội của đồng bào dân tộc Thái - nhóm dân cư chiếm đa số tại địa bàn.

Trước thực tế thiếu vắng các nghiên cứu chuyên sâu về tri thức bản địa của người Thái trong sản xuất nông nghiệp ứng phó với biến đổi khí hậu, đề tài "Tìm hiểu việc sử dụng kiến thức bản địa của đồng bào dân tộc Thái trong sản xuất nông nghiệp nhằm thích ứng với biến đổi khí hậu tại xã Thành Sơn, huyện Bá Thước, tỉnh Thanh Hóa" được thực hiện nhằm hệ thống hóa và đánh giá thực tiễn ứng dụng các tri thức này.

Mục tiêu nghiên cứu:

• Mục tiêu chung: Trên cơ sở tìm hiểu các kiến thức bản địa (KTBĐ) của đồng bào dân tộc Thái tại xã Thành Sơn trong sản xuất nông nghiệp, tiếp tục bổ sung và đề xuất giải pháp phát triển các KTBĐ giúp người dân nâng cao năng lực thích ứng với biến đổi khí hậu.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Khảo sát, đánh giá thực trạng sử dụng KTBĐ của người dân tộc Thái tại xã Thành Sơn trong ứng phó với biến đổi khí hậu.
  2. Đánh giá những thuận lợi, khó khăn của người dân trong việc vận dụng KTBĐ và xác định các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định áp dụng hoạt động thích ứng với thời tiết cực đoan.
  3. Đề xuất các giải pháp phát triển KTBĐ của đồng bào dân tộc thiểu số trong thích ứng với biến đổi khí hậu.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các hộ nông dân dân tộc Thái có áp dụng các hoạt động thích ứng và sử dụng KTBĐ trong sản xuất nông nghiệp trên địa bàn xã Thành Sơn.
• Phạm vi không gian: 5 làng thuộc xã Thành Sơn, huyện Bá Thước, tỉnh Thanh Hóa (Làng Báng, Kho Mường, Đông Điểng, Nông Công, Phả Khà).
• Phạm vi thời gian: Thu thập số liệu sơ cấp năm 2018; số liệu thứ cấp giai đoạn 2016 – 2018; thời gian thực hiện nghiên cứu từ tháng 02/2019 đến tháng 05/2019.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khóa luận xây dựng trên hệ thống lý luận về biến đổi khí hậu, thích ứng dựa vào cộng đồng và kiến thức bản địa trong nông nghiệp:

• Khung lý thuyết và khái niệm:
  • Biến đổi khí hậu: Tiếp cận theo định nghĩa của Công ước khung Liên Hợp Quốc về Biến đổi Khí hậu (UNFCCC), ISDR (2008), IPCC (2007) và Rex cùng cộng sự (2007), xác định biến đổi khí hậu là sự thay đổi trạng thái khí quyển trong chu kỳ dài hạn (từ 30 năm trở lên) do các hoạt động tự nhiên và nhân sinh gây ra.
  • Kiến thức bản địa (KTBĐ): Khung khái niệm dựa trên UNESCO (2010), Ashok Das Gupta (2012), Okeke (2013) và Trung tâm Phát triển Nông thôn Bền vững (ADC, 2013), định nghĩa KTBĐ là hệ thống tri thức độc đáo, đặc trưng của từng cộng đồng địa phương, được tích lũy qua thực tiễn, lưu truyền bằng phương thức truyền khẩu qua các thế hệ và liên tục điều chỉnh để thích ứng với điều kiện môi trường sống.
  • Thích ứng với biến đổi khí hậu: Tiếp cận theo các phương thức điều chỉnh chọn giống, phương thức sản xuất, kỹ thuật canh tác, lịch thời vụ và mô hình thích ứng dựa vào cộng đồng (CBA) với 6 cấp độ tham gia của người dân (tham gia bị động, cung cấp thông tin, thảo luận, động cơ vật chất, thực hiện chức năng nhất định, tham gia có tính tương tác).
• Phương pháp thu thập dữ liệu:
  • Số liệu thứ cấp: Tổng hợp từ báo cáo kinh tế - xã hội, báo cáo tổng kết nông nghiệp của UBND xã Thành Sơn, Hợp tác xã nông nghiệp, Phòng Nông nghiệp và PTNT huyện Bá Thước, Sở Nông nghiệp và PTNT tỉnh Thanh Hóa, cùng chuỗi số liệu khí tượng - thủy văn trạm Thành Sơn giai đoạn 2010 – 2018.
  • Số liệu sơ cấp: Thu thập thông qua điều tra bảng hỏi bán cấu trúc chọn ngẫu nhiên 40 hộ dân tộc Thái (8 hộ/làng tại 5 làng: Báng, Kho Mường, Đông Điểng, Nông Công, Phả Khà, bao gồm cả hộ nghèo và cận nghèo). Đồng thời, sử dụng phương pháp chọn mẫu quả bóng tuyết (Snowball-sampling) để phỏng vấn sâu các già làng, trưởng bản và nông dân có kinh nghiệm lâu năm, kết hợp với thảo luận nhóm tập trung và quan sát thực địa.

---

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Trình bày tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ đặc điểm địa lý vùng núi cao xã Thành Sơn và tác động tiêu cực của các hiện tượng thời tiết cực đoan lên sinh kế nông nghiệp. Xác định rõ mục tiêu chung, 3 mục tiêu cụ thể, đối tượng nghiên cứu và ý nghĩa khoa học - thực tiễn của khóa luận đối với công tác quản lý và hỗ trợ phát triển nông thôn miền núi.

Phần 2: Tổng quan tài liệu

Hệ thống hóa cơ sở lý luận về biến đổi khí hậu toàn cầu và tại Việt Nam; phân tích biểu hiện của nhiệt độ tăng, lượng mưa biến động và tần suất thiên tai gia tăng. Làm rõ vai trò của KTBĐ trong thích ứng dựa vào cộng đồng, phân tích các hình thức tham gia của người dân và tổng quan tác động của biến đổi khí hậu đến các vùng sinh thái trên thế giới và đồng bào dân tộc thiểu số tại Việt Nam.

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Xác định khung nghiên cứu, đối tượng khảo sát là hộ nông dân người Thái, phạm vi không gian tại 5 làng thuộc xã Thành Sơn và khung thời gian thực hiện. Trình bày quy trình thu thập số liệu thứ cấp và phương pháp điều tra sơ cấp (phỏng vấn 40 hộ, phỏng vấn sâu snowball-sampling, thảo luận nhóm và quan sát thực địa).

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Tập trung phân tích các kết quả khảo sát thực tế tại địa bàn nghiên cứu:

• Đặc điểm địa bàn: Đồi núi chiếm trên 70%, độ dốc 30 - 50%. Năm 2018, xã có 185 hộ nghèo (33,33%) và 139 hộ cận nghèo (25,045%), thu nhập bình quân 8 - 11 triệu đồng/người/năm. Tổng diện tích gieo trồng đạt 321,92 ha (lúa 95 ha, ngô 125 ha, sắn 40 ha, rau đậu 18 ha, lạc 3,5 ha). Đàn vật nuôi gồm 381 con trâu, 543 con bò, 460 con lợn, 185 con dê và 7.189 con gia cầm.
• Thực trạng thời tiết cực đoan: Hạn hán kéo dài làm giảm diện tích ngô đồi xuống còn 45% so với 6 - 7 năm trước; tỷ lệ ngô không kết hạt năm 2018 lên tới 30%. Rét đậm kéo dài làm chậm thời vụ lúa mùa 1 tháng. Sâu bệnh hại mới xuất hiện gồm lùn sọc đen, nhện vàng, bọ xít đen trên lúa, rệp cờ đen trên ngô, con Nhẵn (rệp xanh đen) và bọ Ban miêu trên đậu xanh; gia súc mắc bệnh lở mồm long móng, tụ huyết trùng, cước chân, tai xanh và viêm loét miệng.
• Hệ thống KTBĐ được sử dụng:
  • Trồng trọt: Dùng tro bếp và màng phủ nilon chống rét cho mạ; tháo nước giữ mức 2 - 3 cm kết hợp sục bùn bón phân chống rét cho lúa vụ xuân; dùng cuộn giẻ ngâm nước giải cắm trên ruộng để bẫy bọ xít; tưới phân lân pha loãng khi ngô trổ cờ gặp hạn; theo dõi hoa xoan nở để gieo đậu xanh; rải tro bếp trừ rệp muội; lót rơm rạ dưới củ giống khoai tây trên đất cát pha ven suối; cắt ngang thân chuối con (1 - 1,5 m) và cắt vát tiếp sau 10 ngày nếu không mưa để chống hạn; duy trì các giống bản địa chịu hạn tốt như lúa Bao Thai, ngô nếp cổ, đỗ mốc.
  • Chăn nuôi: Rải trấu nền chuồng chống rét cho gia cầm; trộn tỏi vào thức ăn phòng bệnh cúm và tiêu hóa; ủ thân cây chuối và rơm trộn muối cho trâu bò trong mùa rét; dùng gừng giã nhỏ ngâm rượu xoa bóp chữa cước chân cho trâu bò; đốt xông khói bằng lá bầu khô, lá bèo cái khô, lá sả, vỏ bưởi, bã chè khô để xua đuổi ruồi muỗi mang mầm bệnh tả, kiết lỵ; dùng lá ổi và thảo mộc rừng trị bệnh đường ruột ở bê nghé.
  • Dự báo thời tiết dân gian: Tre nở hoa nhiều hoặc măng gục vào gốc báo hiệu năm mưa nhiều; nhãn và xoài sai quả báo hiệu năm nắng nóng; ong làm tổ thấp báo hiệu mưa bão; cua đá bò lên bờ báo hiệu nguy cơ sạt lở đất; kiến di chuyển đàn đông qua đường hoặc rết chạy vào nhà báo hiệu sắp có mưa lớn; nước ao đổi màu xanh rêu báo hiệu mưa to sau 2 - 3 ngày.
  • Điều chỉnh lịch thời vụ: Chuyển gieo mạ xuân từ tháng 1 - 2 sang cuối tháng 2 - 3 (dương lịch) để tránh các đợt rét hại; chuyển gieo ngô đông sớm hơn sang tháng 7 - 8 để ngô ra hoa đậu bắp trước ngày 20/11 nhằm tránh rét đậm làm điếc bắp.

Phần 5: Kết luận và khuyến nghị

Tổng kết vai trò thiết thực của KTBĐ trong việc giảm thiểu thiệt hại do thiên tai tại địa bàn; đề xuất các giải pháp lồng ghép KTBĐ với tiến bộ khoa học kỹ thuật, tăng cường bảo tồn nguồn gen cây trồng vật nuôi bản địa và nâng cấp cơ sở hạ tầng thủy lợi nông thôn.

---

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã cung cấp bức tranh dữ liệu định lượng và định tính toàn diện về tình hình sản xuất và các phương thức ứng phó thiên tai của đồng bào dân tộc Thái:

1. Số liệu thực trạng sản xuất nông nghiệp xã Thành Sơn năm 2018

Chỉ tiêu nông nghiệp	Diện tích (ha) / Số lượng (con)	Năng suất bình quân	Sản lượng	Biến động so với cùng kỳ / Kế hoạch
Lúa ruộng	95 ha	48 tạ/ha	456 tấn (4.200 tạ)	Đạt 100% kế hoạch
Ngô	125 ha	32 tạ/ha	400 tấn	Đạt 100% kế hoạch
Sắn	40 ha	-	-	Đạt 100% kế hoạch
Rau, đậu các loại	18 ha	64 tạ/ha	1.152 tạ	Đạt 100% kế hoạch
Lạc	3,5 ha	18,5 tạ/ha	64,75 tạ	Đạt 32% kế hoạch
Đàn trâu	381 con	-	-	Giảm 56 con
Đàn bò	543 con	-	-	Giảm 95 con
Đàn lợn	460 con	-	-	Giảm 239 con
Đàn dê	185 con	-	-	Tăng 34 con
Đàn gia cầm	7.189 con	-	-	Giảm nhẹ so với cùng kỳ

2. Tổng hợp kinh nghiệm bản địa thích ứng thời tiết cực đoan

Lĩnh vực	Hiện tượng thời tiết cực đoan	Kiến thức bản địa và biện pháp kỹ thuật truyền thống áp dụng
Trồng lúa	Rét đậm, rét hại mạ xuân	Vãi tro bếp lên mạ, phủ nilon giữ ấm luống mạ.
Trồng lúa	Bệnh nghẹt rễ vụ xuân	Tháo bớt nước chân ruộng còn 2 - 3 cm, tiến hành làm cỏ, sục bùn và bón thúc phân.
Trồng lúa	Bọ xít gây hại	Dùng giẻ cuộn tròn tẩm nước giải cắm đều trên ruộng hoặc tháo nước ngập lá rồi dùng vợt bắt.
Cây ngô	Hạn hán lúc trổ cờ	Tưới nước pha lân loãng; gieo sớm tháng 7 - 8 để cây trổ cờ đậu hạt trước ngày 20/11.
Đậu xanh, lạc	Rệp muội, sâu cắn hoa	Rải tro bếp mịn lên tán lá; chọn thời điểm hoa xoan nở rộ để bắt đầu gieo hạt vụ xuân.
Cây chuối	Khô hạn	Chọn chuối con cao 1 - 1,5 m, cắt ngang thân khi trồng; nếu sau 10 ngày không mưa tiếp tục cắt vát vết mới.
Gia súc	Rét đậm, cước chân	Giữ trâu bò tại chuồng, cho ăn thân chuối ủ rơm trộn muối; giã gừng tươi hòa rượu xoa bóp chân.
Gia súc, gia cầm	Ruồi muỗi, dịch tả, kiết lỵ	Hun khói chuồng bằng lá bầu khô, bèo cái khô, lá sả, vỏ bưởi, bã chè; tắm nước lá bầu tươi.
Gia cầm	Rét hại, dịch tiêu hóa	Rải trấu nền chuồng giữ ấm; giã tỏi tươi trộn vào khẩu phần thức ăn hàng ngày.

3. Đóng góp của đề tài

• Hệ thống hóa toàn diện kho tàng tri thức bản địa của người Thái tại vùng đệm Pù Luông trong 4 nhóm hoạt động: trồng trọt, chăn nuôi, dự báo thời tiết và điều chỉnh lịch thời vụ.
• Chứng minh tính hiệu quả và chi phí thấp của KTBĐ trong việc bảo vệ mùa màng và vật nuôi, giúp giảm thiểu sự phụ thuộc vào vật tư hóa chất và giống ngoại lai.
• Cung cấp cơ sở thực tiễn cho chính quyền địa phương trong việc xây dựng các kế hoạch hành động thích ứng biến đổi khí hậu dựa vào cộng đồng.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo

• Hạn chế:
  • Quy mô mẫu khảo sát bảng hỏi dừng lại ở 40 hộ tại 1 xã miền núi (Thành Sơn), chưa mở rộng so sánh liên xã trong toàn huyện Bá Thước hoặc các vùng sinh thái lân cận.
  • Nghiên cứu chưa định lượng hóa chi tiết hiệu quả kinh tế (so sánh chi phí - lợi nhuận) giữa các hộ chỉ dùng KTBĐ và hộ kết hợp kỹ thuật mới.
  • Thời gian thực địa diễn ra trong 4 tháng (tháng 02/2019 đến tháng 05/2019) nên chưa theo dõi liên tục trọn vẹn cả chu kỳ sản xuất 4 mùa trong năm.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo:
  • Mở rộng phạm vi khảo sát sang các xã lân cận trong Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông để so sánh sự tương đồng và khác biệt về tri thức bản địa giữa các nhóm dân tộc thiểu số khác nhau (Thái, Mường).
  • Phân tích cơ chế sinh học, dược lý học của các loại thảo mộc bản địa (lá bầu, bèo cái, củ gừng, lá ổi) và đặc tính di truyền của các giống cây địa phương (lúa Bao Thai, ngô nếp cổ, đỗ mốc) để làm cơ sở khoa học cho việc nhân rộng.

---

Giá trị tham khảo của khóa luận

• Đối với sinh viên và học viên cao học: Tài liệu tham khảo hữu ích cho các chuyên ngành Kinh tế nông nghiệp, Phát triển nông thôn, Quản lý tài nguyên môi trường, Dân tộc học và Xã hội học nông thôn về phương pháp tiếp cận nghiên cứu thích ứng biến đổi khí hậu dựa vào cộng đồng và phương pháp điều tra thực địa có sự tham gia.
• Đối với cán bộ khuyến nông và nhà quản lý địa phương: Cung cấp danh mục các tri thức dân gian, lịch mùa vụ điều chỉnh và các giống cây trồng bản địa có khả năng chống chịu tốt, phục vụ trực tiếp cho công tác lập kế hoạch phát triển nông - lâm nghiệp tại các huyện miền núi tỉnh Thanh Hóa và vùng Tây Bắc.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Địa bàn xã Thành Sơn có những đặc điểm tự nhiên và kinh tế - xã hội nổi bật nào trong năm 2018?

Xã Thành Sơn nằm ở phía Tây Bắc huyện Bá Thước thuộc vùng đệm Khu bảo tồn Pù Luông, có trên 70% diện tích là đồi núi với độ dốc từ 30% đến 50%. Năm 2018, xã có 185 hộ nghèo (chiếm 33,33%) và 139 hộ cận nghèo (chiếm 25,045%), thu nhập bình quân đầu người chỉ đạt từ 8 đến 11 triệu đồng/người/năm.

2. Biến đổi khí hậu và thời tiết cực đoan gây ra những thiệt hại cụ thể nào đối với cây trồng tại địa phương?

Hạn hán kéo dài làm diện tích ngô đồi giảm xuống chỉ còn 45% so với 6 - 7 năm trước đó, trong đó năm 2018 có tới 30% diện tích ngô bị điếc bắp không hạt; sâu đục thân và rệp cờ đen phát triển mạnh. Đối với lúa, rét đậm kéo dài làm chậm thời vụ lúa mùa 1 tháng, gây nghẹt rễ mạ xuân và phát sinh các loại sâu bệnh mới như bọ xít đen, nhện vàng và lùn sọc đen.

3. Người dân tộc Thái sử dụng các bài thuốc dân gian nào để phòng và trị bệnh cho gia súc, gia cầm?

Đồng bào dùng gừng tươi giã nhỏ ngâm rượu xoa bóp hàng ngày để chữa cước chân cho trâu bò; trộn tỏi vào thức ăn gia cầm để phòng cúm và bệnh đường ruột; dùng lá ổi và cây rừng trị tiêu chảy cho bê nghé; hun khói chuồng bằng lá bầu khô, thân bèo cái khô, lá sả, vỏ bưởi và bã chè khô để xua đuổi ruồi muỗi truyền bệnh tả và kiết lỵ.

4. Những dấu hiệu tự nhiên nào được đồng bào Thái dùng để dự báo thời tiết xấu và thiên tai dài hạn?

Người dân quan sát thấy tre nở hoa nhiều hoặc măng mọc đổ gục vào gốc mẹ thì năm đó mưa nhiều; nhãn và xoài sai quả báo hiệu năm nắng nóng; cua đá bò lên bờ cảnh báo sắp có sạt lở đất; ong làm tổ thấp báo hiệu năm nhiều mưa bão; rết chạy vào nhà hoặc mặt nước ao chuyển màu xanh rêu báo hiệu sắp có mưa to trong 2 - 3 ngày tới.

5. Lịch thời vụ các loại cây trồng chính đã được điều chỉnh như thế nào so với trước đây?

Gieo mạ xuân được lùi từ tháng 1 - 2 sang cuối tháng 2 - 3 dương lịch để tránh rét hại; gieo lạc và ngô xuân chuyển từ tháng 3 - 4 sang tháng 4; ngô vụ đông được đẩy sớm từ tháng 8 - 9 sang tháng 7 - 8 dương lịch nhằm đảm bảo cây trổ cờ và thụ phấn xong trước ngày 20/11 trước khi các đợt rét đậm xuất hiện.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Hà Văn Hiếu đã phân tích thực trạng và hệ thống hóa chi tiết các kinh nghiệm, tri thức bản địa của đồng bào dân tộc Thái tại xã Thành Sơn, huyện Bá Thước trong việc ứng phó với biến đổi khí hậu. Các giải pháp kỹ thuật truyền thống trong chọn giống bản địa, phòng trừ sâu bệnh bằng thảo mộc, giữ ấm chuồng trại và điều chỉnh lịch thời vụ thể hiện tính linh hoạt và khả năng thích ứng cao của cộng đồng miền núi. Kết quả nghiên cứu khẳng định giá trị thực tiễn của kiến thức bản địa như một giải pháp bổ trợ quan trọng cho các tiến bộ khoa học kỹ thuật, góp phần định hướng phát triển nông nghiệp bền vững tại các vùng dân tộc thiểu số.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Biến đổi khí hậu và những tác động của nó đang là một trong những mối quan tâm hàng đầu của tất cả các quốc gia trên thế giới. Việt Nam là một trong 5 nước sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng của biến đổi khí hậu. Xã Thành Sơn là một xã miền núi vùng sâu, vùng xa của huyện Bá Thước, tỉnh Thanh Hóa.

Nông nghiệp là nền kinh tế chủ yếu của xã, xã có địa hình phức tạp, bị chia cắt bởi suối, núi nên đường giao thông đi lại còn gặp nhiều khó khăn, nhất là ở các thôn bản vùng cao. Trong những năm qua trên địa bàn xuất hiện các hiện tượng thời tiết cực đoan kéo dài như sương muối, rét đậm, nắng nóng kéo dài thiếu nước cho sản xuất nông nghiệp; lũ lụt, sạt lở đất thất thường. làm cho nền nông nghiệp của xã đang bị đe dọa. Tình hình dịch bệnh trên cây trồng ngày một gia tăng, nông dân bị mất mùa thường xuyên phải thay đổi giống cây trồng mới, năng suất, chất lượng, nông sản giảm mạnh, ảnh hưởng tới sinh kế nông dân và nhất là nông dân các bản vùng cao.

Tuy nhiên, cho đến nay chưa có nhiều kết quả nghiên cứu, đánh giá các hoạt động thích ứng với BĐKH của hộ nông dân, đặc biệt là các hộ người dân tộc Thái trong sản xuất nông nghiệp. Để tìm hiểu các biện pháp thích ứng của bà con dân tộc Thái áp dụng các kiến thức bản địa để ứng phó với BĐKH, em lựa chọn đề tài: “Tìm hiểu việc sử dụng kiến thức bản địa của đồng bào dân tộc Thái trong sản xuất nông nghiệp nhằm thích ứng với biến đổi khí hậu tại xã Thành Sơn, huyện Bá Thước, tỉnh Thanh Hóa”. Mục tiêu nghiên cứu 1. Mục tiêu chung Trên cơ sở tìm hiểu các kiến thức bản địa (KTBĐ) của đồng bào dân tộc Thái tại xã Thành Sơn trong sản xuất nông nghiệp, từ đó tiếp tục tìm hiểu, bổ xung và phát triển các KTBĐ giúp bà con nhân dân vùng dân tộc Thái có thêm kiến thức để ứng phó với BĐKH trong bối cảnh hiện nay và tương lai.

Mục tiêu cụ thể - Khảo sát đánh giá được thực trạng của người dân tộc Thái tại xã Thành Sơn trong việc sử dụng KTBĐ để ứng phó với BĐKH. - Đánh giá được những thuận lợi khó khăn của người dân tộc Thái trong việc vận dụng KTBĐ và xác định các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định áp dụng hoạt động thích ứng với hiện tượng BĐKH/thời tiết cực đoan. - Đề xuất giải pháp phát triển KTBĐ của người dân tộc thiểu số trong thích ứng BĐKH 1. Ý nghĩa của đề tài 1.

Ý nghĩa trong học tập - Nghiên cứu đề tài nhằm củng cố lại cho sinh viên những kiến thức đã học tại trường và làm quen dần với công việc thực tế. - Nghiên cứu đề tài giúp cho sinh viên làm quen với một số phương pháp nghiên cứu của một đề tài khoa học cụ thể. - Tạo điều kiện cho sinh viên được vận dụng những kiến thức được học áp dụng vào thực tiễn và biết vận dụng kiến thức vào lĩnh vực nghiên cứu khoa học. - Góp phần thu thập dữ liệu về thực tiễn sản xuất, là tài liệu quan trọng cho các nghiên cứu có liên quan.Ý nghĩa thực tiễn Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ là cơ sở, tài liệu tham khảo cho các bạn sinh viên khóa sau, tài liệu tham khảo cho các nhà quản lý, lãnh đạo các ban ngành, đưa ra phương hướng để phát huy điểm mạnh và khắc phục điểm yếu còn tồn tại để giải quyết những khó khăn, trở ngại nhằm phát triển nông nghiệp, nông thôn ngày càng vững mạnh.

c 3 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Những khái niệm về biến đổi khí hậu Biến đổi khí hậu là những biến đổi trong môi trường vật lý hoặc sinh học gây ra những ảnh hưởng có hại đáng kể đến thành phần, khả năng phục hồi hoặc sinh sản của các hệ sinh thái tự nhiên và được quản lý hoặc đến hoạt động của các hệ thống kinh tế – xã hội hoặc đến sức khỏe và phúc lợi của con người. Nghiên cứu của ISDR (2008), đưa ra khái niệm về BĐKH: là sự biến động giữa năm này và năm khác được ghi nhận qua các số liệu thống kê của các điều kiện bất thường như: Bão, lụt, hạn hán bất thường. Quan điểm ở đây về BĐKH chính là sự ghi nhận lại những hiện tượng bất thường theo thời gian.

Mốc đánh dấu thời gian BĐKH từ 30 năm trở lên. Theo Rex và đồng tác giả (2007), BĐKH ở Việt Nam đó là gia tăng nhiệt độ và ngày càng nóng hơn vào mùa hè và nhiệt độ cực thấp, kéo dài vào mùa đông, cũng như tần suất, cường độ của lụt, hạn, bão, rét hại và mưa thất thường xảy ra trong năm. BĐKH là những thay đổi của các yếu tố khí hậu hoặc các hiện tượng khí hậu cực đoan không theo một xu thế nhất định (khoảng thời gian xem xét ngắn hơn BĐKH). BĐKH với các biểu hiện chính là sự nóng lên toàn cầu và mực nước biển dâng là do các hoạt động kinh tế - xã hội của con người gây phát thải quá mức gây hiệu ứng nhà kính.[10] Định nghĩa chung nhất cho sự BĐKH là sự thay đổi các đặc điểm mang tính thống kê của hệ thống khí hậu khi xét đến những chu kỳ dài hoặc hàng thập kỷ hoặc lâu hơn, mà không kể đến các nguyên nhân theo đó, những thay đổi bất thường trên những chu kỳ ngắn hơn một vài thập kỷ, như El Nino, không thể hiện sự thay đổi khí hậu.

Thuật ngữ này đôi khi được sử dụng để nhắc đến những trường hợp đặc biệt của biến đổi khí hậu do tác động của hoạt động con người; ví dụ, trong công ước khung của Liên hợp Quốc về Biến đổi c 4 Khí hậu (United Nations Framework Convention on Climate Change) định nghĩa BĐKH là "là sự thay đổi của khí hậu mà hoặc trực tiếp hoặc gián tiếp do tác động của hoạt động con người dẫn đến thay đổi thành phần khí quyển toàn cầu và ngoài ra là những biến thiên tự nhiên của khí hậu được quan sát trên một chu kỳ thời gian dài." Trong định nghĩa cuối thay đổi khí hậu đồng nghĩa với ấm lên toàn cầu. Kiến thức là một thuật ngữ mang tính triết học và có thể được định nghĩa là một tập hợp các sự kiện khác nhau và các đặc tính thông tin,được chia thành hai loại: kiến thức khoa học và KTBĐ.[12] Theo UNESCO (2010), KTBĐ là những tri thức địa phương, là duy nhất và đặc trưng cho một nền văn hóa và xã hội. Ashok Das Gupta (2012) cho rằng KTBĐ là một hệ thống của các tri thức mà người dân địa phương đạt được thông qua việc tích lũy kinh nghiệm, và các thử nghiệm không chính thức, và sự hiểu biết sâu sắc về môi trường trong một nền văn hóa cụ thể. Okeke (2013) lại định nghĩa kiến thức bản địa là kiến thức địa phương được thể chế hóa, được xây dựng dựa trên lời nói và được truyền từ người/thế hệ này sang người/thế hệ khác bằng lời nói.

Nó là cơ sở để ra quyết định ở cấp địa phương trong nông nghiệp, y tế, chế biến thực phẩm, giáo dục, quản lý tài nguyên thiên nhiên và một loạt các hoạt động khác trong cộng đồng nông thôn (Ashok Das Gupta, 2012; E. Ajani và CS, 2013). “Dân tộc thiểu số” là những dân tộc có số dân ít hơn so với dân tộc đa số trên phạm vi lãnh thổ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Những khái niệm liên quan đến thích ứng với biến đổi khí hậu 2.

Khái niệm thích ứng với biến đổi khí hậu Khí hậu đã và đang biến đổi và có những tác động tiềm tàng, bất lợi đến phát triển, vì thế sự thích ứng trở nên ngày càng quan trọng. Thích ứng là một khái niệm rất rộng và khi áp dụng vào lĩnh vực BĐKH nó dùng trong rất nhiều trường hợp. Sự thích ứng với khí hậu là một quá trình qua đó con người c 5 làm giảm những tác động bất lợi của khí hậu đến sức khoẻ, đời sống và sử dụng những cơ hội thuận lợi mà môi trường khí hậu mang lại. Thuật ngữ thích ứng có nghĩa là điều chỉnh, thụ động, hoặc phản ứng tích cực, hoặc có phòng bị trước, được đưa ra với ý nghĩa là giảm thiểu và cải thiện những hậu quả có hại của BĐKH.

Khả năng thích ứng đề cập đến mức độ điều chỉnh có thể trong hành động, xử lý, cấu trúc của hệ thống đối với những biến đổi dự kiến có thể xảy ra hay thực sự đã và đang xảy ra của khí hậu. Sự thích ứng có thể là tự phát hay được chuẩn bị trước và có thể được thực hiện để đối phó với những biến đổi trong nhiều điều kiện khác nhau. Sự thích ứng còn có nghĩa là tất cả những phản ứng đối với BĐKH nhằm làm giảm tính dễ bị tổn thương. Sự thích ứng cũng còn có nghĩa là các hành động tận dụng những cơ hội thuận lợi mới nảy sinh do BĐKH.

Trong việc đánh giá những tác động của BĐKH, nhất thiết phải kể đến sự thích ứng. Cây cối, động vật và con người không thể tiếp tục tồn tại một cách đơn giản như trước khi có BĐKH nhưng hoàn toàn có thể thay đổi các hành vi của mình. Cây cối, động vật và các hệ sinh thái có thể di cư sang một khu vực mới. Con người cũng có thể thay đổi hành vi để đối phó với những điều kiện khí hậu khác nhau, nếu như cần thiết thì cũng có thể di cư.

Không có đánh giá về những quá trình thích ứng, nghiên cứu tác động sẽ không thể đánh giá chính xác và đầy đủ những ảnh hưởng tiêu cực của BĐKH. Một lý do nữa cho đánh giá thích ứng là giúp cho những nhà lập chính sách biết có thể làm gì để giảm thiểu các rủi ro của BĐKH. Để thích ứng với BĐKH cần hiểu rõ khái niệm thích ứng, đánh giá các công nghệ và biện pháp khác nhau nhằm phòng tránh những hậu quả bất lợi của BĐKH bằng cách ngăn chặn hoặc hạn chế chúng, bằng cách nhanh chóng tạo ra một sự thích ứng với BĐKH và phục hồi có hiệu quả sau những tác động, hay là bằng cách lợi dụng những tác động tích cực. Thích ứng với BĐKH dựa vào cộng đồng ở Việt Nam Từ nhiều năm nay, Việt Nam đã nhận thức được những nguy cơ và thách thức gây ra do sự nóng lên toàn cầu, hậu quả chủ yếu từ những hoạt động của chính con người.