Nghiên cứu mức độ kháng và cơ chế kháng hóa chất diệt côn trùng của muỗi Aedes aegypti tại Bình Định

Khóa luận tốt nghiệp nghiên cứu 0869 nghiên cứu mức độ kháng và cơ chế kháng hóa chất diệt côn trùng của muỗi aedes aegypti tại một, vận dụng lý thuyết vào thực tế, đề xuất giải

• Tác giả: Lê Thị Bích Trâm
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Xuân Quang
• Trường học: Trường Đại học Quy Nhơn
• Chuyên ngành: Sinh học thực nghiệm
• Đề tài: Nghiên cứu kháng hóa chất diệt côn trùng của muỗi Aedes aegypti tại Bình Định
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Bình Định

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Một số đặc điểm của muỗi Ae.
• 1.2. Vị trí phân loại
• 1.3. Đặc điểm hình thái của muỗi Ae.
• 1.4. Đặc điểm sinh học của muỗi Ae.
• 1.5. Tình hình sốt xuất huyết Dengue trên thế giới và Việt Nam
• 1.5.1. Tình hình sốt xuất huyết Dengue trên thế giới
• 1.5.2. Tình hình sốt xuất huyết Dengue ở Việt Nam
• 1.6. Nghiên cứu mức độ nhạy, kháng hóa chất của muỗi Ae. aegypti trên thế giới và ở Việt Nam
• 1.7. Cơ chế kháng hóa chất diệt côn trùng
• 1.8. Phương pháp phát hiện kháng hóa chất diệt côn trùng
• 1.9. Nghiên cứu kháng hóa chất diệt côn trùng của muỗi Ae. aegypti trên thế giới và ở Việt Nam
• 1.10. Nghiên cứu hiệu lực của hóa chất diệt côn trùng đối với muỗi Ae. aegypti trên thế giới và ở Việt Nam
• 1.11. Các nhóm hóa chất diệt côn trùng
• 1.12. Phun không gian hóa chất trong phòng chống sốt xuất huyết Dengue
• 1.13. Một số biện pháp phòng chống muỗi kháng hóa chất diệt
• 2. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng, thời gian, địa điểm nghiên cứu
• 2.2. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3. Thời gian nghiên cứu
• 2.4. Địa điểm nghiên cứu
• 2.5. Nội dung nghiên cứu
• 2.5.1. Nội dung nghiên cứu mục tiêu 1
• 2.5.2. Nội dung nghiên cứu mục tiêu 2
• 2.5.3. Nội dung nghiên cứu mục tiêu 3
• 2.6. Phương pháp nghiên cứu
• 2.6.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.6.2. Cỡ mẫu nghiên cứu
• 2.6.3. Các kỹ thuật sử dụng trong nghiên cứu
• 2.6.3.1. Kỹ thuật soi bắt muỗi ban ngày
• 2.6.3.2. Kỹ thuật điều tra và thu thập bọ gậy Ae.
• 2.6.3.3. Kỹ thuật nhân nuôi muỗi Ae.
• 2.6.3.4. Thử nhạy cảm muỗi Ae. aegypti với hóa chất diệt côn trùng
• 2.6.3.5. Đánh giá hiệu lực diệt muỗi Ae. aegypti của hóa chất diệt côn trùng
• 2.7. Quy trình nghiên cứu
• 2.7.1. Nghiên cứu tại thực địa
• 2.7.2. Nghiên cứu tại phòng thí nghiệm
• 2.8. Các biến số và chỉ số trong nghiên cứu
• 2.8.1. Các biến số trong nghiên cứu
• 2.8.2. Các chỉ số trong nghiên cứu
• 2.9. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BẢN LUẬN
• 3.1. Thử bioassay để xác định mức độ kháng hóa chất diệt côn trùng của muỗi Ae.
• 3.2. Thử với nhóm hóa chất phốt pho hữu cơ
• 3.3. Thử với nhóm hóa chất pyrethroid
• 3.4. Phun ULV và phun mù nóng để thử nghiệm đánh giá hiệu lực diệt muỗi Ae. aegypti của hóa chất diệt côn trùng
• 3.4.1. Phun ULV để thử nghiệm đánh giá hiệu lực diệt muỗi Ae. aegypti của hóa chất diệt côn trùng
• 3.4.2. Phun mù nóng để thử nghiệm đánh giá hiệu lực diệt muỗi Ae. aegypti của hóa chất diệt côn trùng
• 3.5. Phân tích sự phân bố và tập tính cư trú của muỗi Ae.
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu kháng hóa chất diệt côn trùng của muỗi Aedes aegypti

Nghiên cứu kháng hóa chất diệt côn trùng của muỗi Aedes aegypti tại Bình Định là một vấn đề cấp thiết trong bối cảnh dịch sốt xuất huyết ngày càng gia tăng. Muỗi Aedes aegypti được xác định là véc tơ chính truyền bệnh sốt xuất huyết Dengue, một trong những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm. Việc hiểu rõ về mức độ kháng hóa chất diệt côn trùng sẽ giúp cải thiện các biện pháp phòng chống dịch bệnh hiệu quả hơn.

1.1. Đặc điểm sinh học và phân bố của muỗi Aedes aegypti

Muỗi Aedes aegypti có kích thước nhỏ, phân bố rộng rãi ở các khu vực đô thị và nông thôn. Chúng thường sống trong nhà và thích đốt người, đặc biệt vào sáng sớm và chiều tối. Sự gia tăng đô thị hóa đã tạo điều kiện cho muỗi phát triển mạnh mẽ hơn.

1.2. Tình hình sốt xuất huyết Dengue tại Bình Định

Tình hình sốt xuất huyết tại Bình Định đang diễn biến phức tạp với số ca mắc ngày càng gia tăng. Việc kiểm soát muỗi Aedes aegypti là rất cần thiết để ngăn chặn sự lây lan của bệnh. Các biện pháp phòng chống hiện tại chủ yếu dựa vào hóa chất diệt côn trùng.

II. Vấn đề kháng hóa chất diệt côn trùng của muỗi Aedes aegypti

Kháng hóa chất diệt côn trùng là một thách thức lớn trong công tác phòng chống sốt xuất huyết. Theo WHO, kháng hóa chất xảy ra khi một số cá thể muỗi sống sót sau khi tiếp xúc với nồng độ hóa chất mà đa số muỗi trong quần thể sẽ bị tiêu diệt. Tình trạng này đang gia tăng tại Bình Định.

2.1. Nguyên nhân dẫn đến kháng hóa chất diệt côn trùng

Nguyên nhân chính dẫn đến kháng hóa chất là do lạm dụng hóa chất trong phòng chống dịch. Sự chọn lọc tự nhiên và đột biến gen cũng góp phần làm tăng khả năng kháng của muỗi Aedes aegypti.

2.2. Hệ quả của kháng hóa chất đối với sức khỏe cộng đồng

Kháng hóa chất diệt côn trùng làm giảm hiệu quả của các biện pháp phòng chống dịch bệnh, dẫn đến sự gia tăng số ca mắc sốt xuất huyết. Điều này đặt ra yêu cầu cấp bách về việc nghiên cứu và phát triển các biện pháp kiểm soát mới.

III. Phương pháp nghiên cứu kháng hóa chất diệt côn trùng

Nghiên cứu kháng hóa chất diệt côn trùng của muỗi Aedes aegypti được thực hiện thông qua các phương pháp sinh học, sinh hóa và phân tử. Các phương pháp này giúp xác định mức độ kháng và cơ chế kháng của muỗi đối với hóa chất diệt côn trùng.

3.1. Phương pháp thử nghiệm sinh học Bioassay

Phương pháp thử nghiệm sinh học là tiêu chuẩn để đánh giá mức độ kháng của muỗi. Tỷ lệ chết của muỗi sau khi tiếp xúc với hóa chất sẽ được ghi nhận để xác định mức độ kháng.

3.2. Phương pháp thử nghiệm sinh hóa Biochemical test

Phương pháp này giúp xác định sự gia tăng enzyme chuyển hóa trong muỗi, từ đó đánh giá khả năng kháng hóa chất. Các enzyme như P450-monooxygenases đóng vai trò quan trọng trong quá trình này.

IV. Kết quả nghiên cứu kháng hóa chất diệt côn trùng tại Bình Định

Kết quả nghiên cứu cho thấy muỗi Aedes aegypti tại Bình Định đã kháng với nhiều loại hóa chất diệt côn trùng, đặc biệt là nhóm pyrethroid. Mức độ kháng khác nhau tùy thuộc vào địa điểm nghiên cứu và loại hóa chất sử dụng.

4.1. Hiệu lực diệt muỗi Aedes aegypti của hóa chất

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng hiệu lực diệt muỗi Aedes aegypti của hóa chất giảm đáng kể tại một số khu vực. Điều này cho thấy sự cần thiết phải điều chỉnh các biện pháp phòng chống dịch.

4.2. Phân tích cơ chế kháng của muỗi

Cơ chế kháng của muỗi Aedes aegypti chủ yếu liên quan đến sự thay đổi cấu trúc gen và sự gia tăng enzyme chuyển hóa. Những phát hiện này cung cấp thông tin quan trọng cho việc phát triển các biện pháp kiểm soát mới.

V. Kết luận và triển vọng nghiên cứu kháng hóa chất diệt côn trùng

Nghiên cứu kháng hóa chất diệt côn trùng của muỗi Aedes aegypti tại Bình Định đã chỉ ra mức độ kháng đáng lo ngại. Việc phát hiện và giám sát sự kháng hóa chất là cần thiết để cải thiện các biện pháp phòng chống sốt xuất huyết trong tương lai.

5.1. Đề xuất biện pháp kiểm soát muỗi hiệu quả

Cần phát triển các biện pháp kiểm soát muỗi hiệu quả hơn, bao gồm việc sử dụng hóa chất mới và các phương pháp sinh học. Điều này sẽ giúp giảm thiểu tình trạng kháng hóa chất.

5.2. Tương lai của nghiên cứu kháng hóa chất diệt côn trùng

Nghiên cứu kháng hóa chất diệt côn trùng cần được tiếp tục để hiểu rõ hơn về cơ chế kháng và phát triển các giải pháp thay thế. Sự hợp tác giữa các nhà nghiên cứu và cơ quan y tế là rất quan trọng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Sốt xuất huyết Dengue (SXHD) là bệnh truyền nhiễm cấp tính do vi rút Dengue gây ra với tốc độ lây lan nhanh chóng hàng đầu thế giới, ghi nhận mức gia tăng tỷ lệ mắc hơn 30 lần chỉ sau 50 năm. Theo thống kê dịch tễ toàn cầu, khoảng 3,9 tỷ người tại 129 quốc gia đang đối mặt với nguy cơ lây nhiễm, gây ra xấp xỉ 390 triệu ca bệnh mỗi năm. Tại Việt Nam, hơn 70 triệu người đang sinh sống trong vùng lưu hành dịch tễ, với 29.746 trường hợp mắc được báo cáo riêng trong 6 tháng đầu năm 2021. Do chưa có thuốc điều trị đặc hiệu và vắc xin chưa được triển khai phổ cập, biện pháp then chốt để dập dịch vẫn là kiểm soát véc tơ truyền bệnh chính: loài muỗi Aedes aegypti.

Tuy nhiên, việc lạm dụng hóa chất diệt côn trùng trong nhiều thập kỷ đã dẫn đến hiện tượng kháng hóa chất nghiêm trọng ở quần thể muỗi. Bình Định là tỉnh trọng điểm về sốt xuất huyết tại khu vực miền Trung với diễn biến dịch phức tạp và phạm vi phân bố của muỗi ngày càng mở rộng. Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Sinh học thực nghiệm của học viên Lê Thị Bích Trâm tập trung giải quyết ba mục tiêu cụ thể: xác định mức độ kháng sinh học của Ae. aegypti với 5 loại hóa chất diệt thông dụng, đánh giá hiệu lực diệt thực địa qua kỹ thuật phun không gian (ULV và phun mù nóng), đồng thời phân tích cơ chế kháng tập tính và đặc điểm phân bố của véc tơ. Nghiên cứu được triển khai toàn diện tại 3 sinh cảnh điển hình (thành thị Quy Nhơn, đồng bằng An Nhơn, miền núi Vân Canh) từ tháng 10/2020 đến tháng 8/2021, mang lại cơ sở khoa học chính xác giúp ngành y tế dự phòng tối ưu hóa chiến lược kiểm soát véc tơ và ngăn chặn nguy cơ bùng phát dịch bệnh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết tiến hóa chọn lọc tự nhiên và hướng dẫn giám sát kháng hóa chất của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO, 2016). Khung lý thuyết tiếp cận 4 cơ chế kháng hóa chất chủ yếu ở côn trùng:

• Kháng chuyển hóa (Metabolic resistance): Tăng cường hoạt tính các hệ enzyme giải độc nội bào gồm Cytochrome P450-monooxygenases, Glutathione S-transferases (GST) và Carboxylesterases.
• Kháng tại vị trí đích (Target-site resistance): Xuất hiện các đột biến điểm trên gen mã hóa kênh Natri điện thế, điển hình là đột biến kháng ngã gục (knockdown resistance - kdr như F1534C, V1016I).
• Kháng thẩm thấu biểu bì (Cuticular resistance): Biến đổi cấu trúc lớp vỏ kitin làm giảm độ thấm của hoạt chất.
• Kháng tập tính (Behaviouristic resistance): Thay đổi tập tính cư trú và thời gian đốt mồi để né tránh bề mặt xử lý hóa chất.

Các khái niệm then chốt được vận dụng gồm: Thử nghiệm sinh học chuẩn (Bioassay), Chỉ số mật độ muỗi (CSMĐ), Chỉ số Breteau (BI), Phun không gian thể tích cực nhỏ (ULV) và Phun mù nóng (Thermal Fogging).

Phương pháp nghiên cứu

Thiết kế nghiên cứu kết hợp giữa mô tả cắt ngang thực địa và can thiệp thực nghiệm trong phòng thí nghiệm. Quy trình lấy mẫu thực địa áp dụng kỹ thuật "cổng liền cổng" ngẫu nhiên có hệ thống theo chuẩn Bộ Y tế năm 2014, khảo sát 300 hộ gia đình (100 nhà/sinh cảnh, 50 nhà/xã phường) tại 3 vùng sinh cảnh có mật độ dân số đại diện: TP. Quy Nhơn (1.011,2 người/km²), TX. An Nhơn (504 người/km²) và huyện Vân Canh (31,8 người/km²).

Trong phòng thí nghiệm, nghiên cứu sử dụng tổng cộng 2.250 cá thể muỗi cái Ae. aegypti thế hệ F1 khỏe mạnh (2-5 ngày tuổi, chưa hút máu) để thực hiện thử nghiệm Bioassay theo chuẩn WHO 2016 với 5 loại hóa chất thuộc 2 nhóm: nhóm Phốt pho hữu cơ (Malathion 5%) và nhóm Pyrethroid (Permethrin 0,75%, Deltamethrin 0,05%, Lambda-Cyhalothrin 0,05%, Alphacypermethrin 30mg/m²). Mỗi thử nghiệm gồm 100 muỗi tiếp xúc giấy tẩm hóa chất và 50 muỗi đối chứng. Đánh giá hiệu lực phun dập dịch thực địa sử dụng 7.200 cá thể muỗi đặt trong các lồng thử nghiệm treo ở 4 độ cao (0,5m, 1,0m, 1,5m và 1,8m) tại các hộ gia đình. Tỷ lệ muỗi chết sau 24 giờ được hiệu chỉnh theo công thức Abbott nếu lô đối chứng có tỷ lệ chết từ 5% đến 20%. Toàn bộ dữ liệu được phân tích bằng phần mềm SPSS 16.0 và Microsoft Excel qua các kiểm định thống kê Chi-square (χ²) và t-test với độ tin cậy p < 0,05 và p < 0,01 nhằm đảm bảo tính chuẩn xác sinh học.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả thử nghiệm sinh học Bioassay sau 24 giờ theo dõi đã chỉ ra bức tranh rõ nét về thực trạng nhạy cảm và đề kháng hóa chất của muỗi Ae. aegypti tại Bình Định:

• Kháng tuyệt đối với Permethrin 0,75%: Tỷ lệ muỗi chết ghi nhận mức 0% tại toàn bộ 3 sinh cảnh nghiên cứu (100% muỗi sống sót, tương đương 300/300 cá thể). Quần thể muỗi đã hình thành mức độ kháng hoàn toàn đối với hoạt chất này.
• Kháng rất cao với Deltamethrin 0,05% và Lambda-Cyhalothrin 0,05%: Tỷ lệ muỗi chết chỉ dao động từ 0% đến 1%, tỷ lệ sống sót chung lên tới 99,7% (299/300 cá thể sống ở mỗi loại hóa chất).
• Kháng mức độ cao với Alphacypermethrin 30mg/m²: Tỷ lệ chết ở khu vực thành thị Quy Nhơn đạt 29%, đồng bằng An Nhơn đạt 30%, và sinh cảnh miền núi Vân Canh chỉ đạt 4%. Tỷ lệ muỗi sống sót trung bình lên tới 82,3% (247/300 cá thể sống).
• Nhạy cảm hoàn toàn với Malathion 5%: Ghi nhận tỷ lệ tiêu diệt đạt 100% tại cả 3 sinh cảnh (0% muỗi sống sót sau 24 giờ ở cả 300 cá thể thử nghiệm).

Thảo luận kết quả

Tình trạng kháng diện rộng và ở mức độ báo động đối với nhóm Pyrethroid (Permethrin, Deltamethrin, Lambda-Cyhalothrin, Alphacypermethrin) phản ánh hệ quả của việc sử dụng lặp lại nhóm hóa chất này trong các chiến dịch phun dập dịch và bình xịt côn trùng gia dụng suốt nhiều năm. So sánh với các công bố giai đoạn 2007-2016 của các tác giả tiền nhiệm tại Bình Định, tỷ lệ muỗi chết trước Permethrin tại Quy Nhơn đã giảm từ 1% xuống 0%, tại Hoài Nhơn giảm từ 16% xuống mức kháng hoàn toàn. Đáng chú ý, tại huyện miền núi Vân Canh, tỷ lệ muỗi chết trước Alphacypermethrin chỉ đạt 4%, điều này phản ánh áp lực chọn lọc tồn dư từ các đợt phun tẩm hóa chất phòng chống sốt rét tại vùng đồng bào thiểu số.

Ngược lại, tính nhạy cảm tuyệt đối 100% của Ae. aegypti với Malathion 5% là điểm sáng quan trọng. Hoạt chất phốt pho hữu cơ này được quản lý chặt chẽ theo Quyết định số 3424/QĐ-BYT ngày 05/8/2019 của Bộ Y tế, chỉ cho phép phun ULV dập dịch ở quy mô hạn chế, do đó quần thể véc tơ chưa bị áp lực chọn lọc gen kháng. Trên phương diện trực quan, các dữ liệu này được cấu trúc hiệu quả thông qua biểu đồ cột so sánh tỷ lệ sống sót giữa các sinh cảnh và bảng ma trận đối chiếu mức độ kháng theo ngưỡng phân loại của WHO (tỷ lệ chết < 90% là kháng, ≥ 98% là nhạy cảm).

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các bằng chứng thực nghiệm thu được, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp hành động mang tính đột phá cho công tác kiểm soát dịch bệnh:

• Đình chỉ và thay thế việc sử dụng đơn lẻ các hoạt chất nhóm Pyrethroid (như Permethrin, Deltamethrin) trong các chiến dịch phun không gian thường quy. Chuyển sang sử dụng các chế phẩm phối hợp đa cơ chế (như Fludora Co-max kết hợp Flupyradifurone và Transfluthrin) hoặc hóa chất Malathion 50EC phun ULV nhằm đạt mục tiêu tiêu diệt trên 90% mật độ muỗi trưởng thành trong 24-48 giờ đầu xử lý ổ dịch; chủ thể thực hiện: Trung tâm Kiểm soát bệnh tật (CDC) tỉnh Bình Định và Trung tâm Y tế cấp huyện.
• Áp dụng chiến lược luân phiên và xen kẽ hóa chất (mosaic strategy) với chu kỳ thay đổi từ 12-24 tháng giữa nhóm Phốt pho hữu cơ và các nhóm hóa chất mới, nhằm giảm áp lực chọn lọc và hạ thấp tần số alen đột biến kdr trong quần thể muỗi xuống dưới 15%; chủ thể thực hiện: Sở Y tế phối hợp Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Quy Nhơn.
• Đẩy mạnh biện pháp kiểm soát ấu trùng tại nguồn bằng cách bổ sung hóa chất ức chế sinh trưởng Pyriproxyfen (0,01mg/L) hoặc Temephos (1mg/L) vào các dụng cụ chứa nước không thể súc rửa, hướng tới mục tiêu duy trì chỉ số Breteau (BI) luôn dưới ngưỡng 20 tại 100% các xã/phường trọng điểm; chủ thể thực hiện: Mạng lưới y tế cơ sở và Tổ cộng tác viên phòng chống sốt xuất huyết.
• Thiết lập hệ thống giám sát sinh học phân tử định kỳ 6 tháng/lần tại 100% các điểm giám sát trọng điểm để phát hiện sớm các đột biến điểm kháng thuốc trên kênh Natri; chủ thể thực hiện: Khoa Côn trùng và Khoa Sinh học phân tử thuộc Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Quy Nhơn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị ứng dụng thực tiễn cao, đặc biệt hữu ích cho 4 nhóm đối tượng:

• Cán bộ y tế dự phòng và chuyên viên dịch tễ học: Nắm bắt chính xác bản đồ kháng hóa chất của véc tơ tại địa phương, từ đó lập kế hoạch phân bổ ngân sách mua sắm hóa chất diệt côn trùng hợp lý và tối ưu hóa kỹ thuật phun ULV/phun mù nóng trong dập dịch.
• Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên sau đại học chuyên ngành Sinh học, Côn trùng học, Ký sinh trùng: Tiếp cận quy trình thực nghiệm chuẩn theo WHO 2016, phương pháp tính toán Abbott và hệ thống chỉ số véc tơ phục vụ giảng dạy, nghiên cứu chuyên sâu.
• Lãnh đạo cơ quan quản lý y tế và nhà hoạch định chính sách: Có cơ sở dữ liệu thực chứng để ban hành các hướng dẫn kỹ thuật phòng chống dịch bệnh sốt xuất huyết phù hợp với từng vùng sinh thái, tuân thủ đúng định hướng của Bộ Y tế.
• Các công ty sản xuất và khảo nghiệm hóa chất diệt côn trùng y tế: Định hướng phát triển các công thức hóa chất mới, tối ưu tỷ lệ phối trộn hoạt chất nhằm vô hiệu hóa cơ chế đề kháng sinh lý của muỗi.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao muỗi Aedes aegypti tại Bình Định kháng gần như hoàn toàn với nhóm hóa chất Pyrethroid? Nguyên nhân xuất phát từ việc các hoạt chất như Permethrin và Deltamethrin đã được sử dụng liên tục trong hơn hai thập kỷ qua qua cả đường y tế dự phòng lẫn các sản phẩm diệt muỗi gia dụng. Tỷ lệ muỗi sống sót sau thử nghiệm Bioassay đạt từ 82,3% đến 100%, chứng minh áp lực chọn lọc kéo dài đã làm gia tăng tần số các đột biến kháng ngã gục kdr trên hệ thần kinh của muỗi.

Hóa chất Malathion 5% có thực sự còn hiệu lực diệt muỗi Dengue tại thực địa không? Thực nghiệm sinh học khẳng định Malathion 5% đạt hiệu lực tiêu diệt tuyệt đối 100% trên cả 300 mẫu muỗi thử nghiệm tại 3 sinh cảnh. Do thuộc nhóm Phốt pho hữu cơ với cơ chế ức chế men acetylcholinesterase và được quản lý sử dụng hạn chế theo Quyết định số 3424/QĐ-BYT, quần thể muỗi địa phương hiện vẫn chưa xuất hiện tính kháng với hoạt chất này.

Mức độ kháng hóa chất ở khu vực miền núi có gì khác biệt so với khu vực đô thị? Tại huyện miền núi Vân Canh, tỷ lệ muỗi chết trước Alphacypermethrin chỉ đạt 4%, thấp hơn nhiều so với 29% ở TP. Quy Nhơn và 30% ở TX. An Nhơn. Sự khác biệt này xuất phát từ tiền sử các chiến dịch phun tồn lưu và tẩm màn hóa chất phòng chống sốt rét kéo dài nhiều năm tại các vùng rừng núi, tạo nên áp lực kháng chéo ở côn trùng.

Kỹ thuật phun ULV và phun mù nóng có vai trò như thế nào trong xử lý ổ dịch sốt xuất huyết? Phun ULV tạo các hạt sương kích thước siêu nhỏ dưới 50µm lơ lửng trong không gian kín giúp hạ gục nhanh muỗi trưởng thành trú ngụ trong nhà. Trong khi đó, phun mù nóng với kích thước hạt dưới 20µm có độ khuếch tán cao, cực kỳ thích hợp cho không gian ngoài trời rộng lớn và địa hình phức tạp, giúp cắt đứt chuỗi lây truyền vi rút trong 24 giờ.

Tại sao kiểm soát lăng quăng/bọ gậy là giải pháp bắt buộc khi muỗi đã kháng hóa chất trưởng thành? Giai đoạn bọ gậy chưa hình thành tính kháng sinh lý phức tạp như muỗi trưởng thành và dễ dàng bị triệt tiêu bằng các biện pháp cơ học hoặc hóa chất ức chế sinh trưởng (như Temephos 1mg/L, Pyriproxyfen 0,01mg/L). Việc can thiệp sớm ở giai đoạn ấu trùng giúp ngăn chặn phát sinh thế hệ véc tơ mới, giảm thiểu chi phí dập dịch và bảo vệ môi trường sinh thái.

Kết luận

• Muỗi Aedes aegypti tại Bình Định đã kháng hoàn toàn với Permethrin 0,75% (tỷ lệ sống 100%) và kháng mức độ rất cao với Deltamethrin 0,05%, Lambda-Cyhalothrin 0,05% (tỷ lệ sống 99,7%) cùng Alphacypermethrin 30mg/m² (tỷ lệ sống 82,3%).
• Hoạt chất Malathion 5% thuộc nhóm Phốt pho hữu cơ duy trì hiệu lực tiêu diệt tuyệt đối 100% tại cả 3 sinh cảnh thành thị, đồng bằng và miền núi.
• Luận văn cung cấp hệ thống dữ liệu thực nghiệm chuẩn mực theo hướng dẫn WHO 2016, làm sáng tỏ mối liên hệ giữa lịch sử sử dụng hóa chất và cơ chế kháng thuốc của véc tơ truyền bệnh Dengue.
• Kế hoạch can thiệp dịch tễ giai đoạn 2021-2025 cần chuyển đổi khẩn cấp sang chiến lược luân phiên hóa chất, ứng dụng chế phẩm hỗn hợp và kiểm soát lăng quăng tại nguồn.
• Ngành y tế cơ sở và cộng đồng cần chủ động phối hợp hành động ngay hôm nay để loại bỏ triệt để các ổ bọ gậy nguồn, bảo vệ sức khỏe cộng đồng trước nguy cơ bùng phát dịch bệnh sốt xuất huyết.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ. TỔNG QUAN TÀI LIỆU. Một số đặc điểm của muỗi Ae. Vị trí phân loại muỗi Ae.

Đặc điểm hình thái của muỗi Ae. Đặc điểm sinh học của muỗi Ae. Tình hình sốt xuất huyết Dengue trên thế giới và Việt Nam. Tình hình sốt xuất huyết Dengue trên thế giới.

Tình hình sốt xuất huyết Dengue ở Việt Nam. Nghiên cứu mức độ nhạy, kháng hóa chất của muỗi Ae. aegypti trên thế giới và ở Việt Nam. Cơ chế kháng hóa chất diệt côn trùng.

Phƣơng pháp phát hiện kháng hóa chất diệt côn trùng. Nghiên cứu kháng hóa chất diệt côn trùng của muỗi Ae. aegypti trên thế giới và ở Việt Nam. Nghiên cứu hiệu lực của hóa chất diệt côn trùng đối với muỗi Ae.

aegypti trên thế giới và ở Việt Nam. Các nhóm hóa chất diệt côn trùng. Phun không gian hóa chất trong phòng chống sốt xuất huyết Dengue 16 1. Một số biện pháp phòng chống muỗi kháng hóa chất diệt.

ĐỐI TƢỢNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Đối tƣợng, thời gian, địa điểm nghiên cứu. Đối tƣợng nghiên cứu. Thời gian nghiên cứu.

Địa điểm nghiên cứu. Nội dung nghiên cứu.1 Nội dung nghiên cứu mục tiêu 1. Nội dung nghiên cứu mục tiêu 2. Nội dung nghiên cứu mục tiêu 3.

Phƣơng pháp nghiên cứu. Thiết kế nghiên cứu. Cỡ mẫu nghiên cứu. Các kỹ thuật sử dụng trong nghiên cứu.

Kỹ thuật soi bắt muỗi ban ngày. Kỹ thuật điều tra và thu thập bọ gậy Ae. Kỹ thuật nhân nuôi muỗi Ae. Thử nhạy cảm muỗi Ae.

aegypti với hóa chất diệt côn trùng. Đánh giá hiệu lực diệt muỗi Ae. aegypti của hóa chất diệt côn trùng 27 2. Quy trình nghiên cứu.

Nghiên cứu tại thực địa. Nghiên cứu tại phòng thí nghiệm. Các biến số và chỉ số trong nghiên cứu. Các biến số trong nghiên cứu.

Các chỉ số trong nghiên cứu. Phƣơng pháp xử lý số liệu. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BẢN LUẬN. Thử bioassay để xác định mức độ kháng hóa chất diệt côn trùng của muỗi Ae.

Thử với nhóm hóa chất phốt pho hữu cơ. Thử với nhóm hóa chất pyrethroid. Phun ULV và phun mù nóng để thử nghiệm đánh giá hiệu lực diệt muỗi Ae. aegypti của hóa chất diệt côn trùng.Phun ULV để thử nghiệm đánh giá hiệu lực diệt muỗi Ae.

aegypti của hóa chất diệt côn trùng. Phun mù nóng để thử nghiệm đánh giá hiệu lực diệt muỗi Ae. aegypti của hóa chất diệt côn trùng. Phân tích sự phân bố và tập tính cƣ trú của muỗi Ae.49 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ.53 TÀI LIỆU THAM KHẢO.62 DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT Tiếng việt CSMĐ Chỉ số mật độ muỗi CSNCM Chỉ số nhà có muỗi CSDCBG Chỉ số dụng cụ chứa nƣớc có bọ gậy CSNBG Chỉ số nhà bọ gậy DCCN Dụng cụ chứa nƣớc SXHD Sốt xuất huyết Dengue TCYTTG Tổ chức Y tế thế giới.

Tiếng Anh BI Breteau index Chỉ số Breteau Kdr Knockdown resistance Kháng ngã gục PCR Polymerase Chain Reaction Phản ứng khuếch đại gen WHO World Health Organization Tổ chức Y tế thế giới DANH MỤC CÁC BẢNG Trang Bảng 1.1 Một sô hóa chất diệt bọ gậy đƣợc WHO khuyến cáo. Các hóa chất diệt côn trùng, nồng độ và thời gian thử nghiệm. Độ nhạy của muỗi Ae. aegypti với malathion 5%.

Độ nhạy của muỗi Ae. aegypti với permethrin 0,75%. Độ nhạy của muỗi Ae. aegypti với deltamethrine 0,05%.

Độ nhạy của muỗi Ae. aegypti với Lambda - Cyhalothrin 0,05%. Độ nhạy của muỗi Ae. aegypti với alphacypermethrin 30 mg/m2.

Tổng hợp độ nhạy của Ae. aegypti với một số hóa chất diệt 38 Bảng 3. Hiệu lực diệt Ae. aegypti của hóa chất bằng kỹ thuật phun ULV 43 Bảng 3.

Tổng hợp hiệu lực diệt Ae. aegypti ở của các loại hóa chất bằng kỹ thuật phun ULV. Kết quả hiệu lực diệt muỗi Ae. aegypti của hóa chất Stmed Permethrin 50EC và Han-Pec 50EC phun mù nóng tại thành phố Quy Nhơn.

Số lƣợng và các chỉ số Ae. aegypti thu thập tại các điểm nghiên cứu. Tỷ lệ muỗi Ae. aegypti thu thập trong nhà và ngoài nhà.50 DANH MỤC BIỂU ĐỒ VÀ HÌNH Tra Biểu đồ 3.

Tổng hợp độ nhạy của Ae. aegypti với một số hóa chất diệt. Hình thể muỗi Ae. Ngực của muỗi cái Aedes trƣởng thành.

Sự phân bố SXHD trên thế giới, giai đoạn 2010 – 2016. Lý do chọn đề tài Muỗi Ae. aegypti đƣợc xác định là véc tơ chính truyền bệnh sốt xuất huyết Dengue (SXHD). SXHD là một trong những bệnh truyền nhiễm cấp tính nguy hiểm và phổ biến với tỷ lệ mắc tăng 30 lần chỉ sau 50 năm và là một trong những bệnh do muỗi truyền với tốc độ lây lan nhanh trên thế giới [42].

SXHD hiện nay chƣa có vắc xin phòng bệnh hiệu quả cũng nhƣ thuốc điều trị đặc hiệu, do đó biện pháp phòng chống chủ yếu và có hiệu quả là dựa vào kiểm soát véc tơ truyền bệnh. Trong các biện pháp phòng chống thì việc sử dụng hoá chất diệt côn trùng vẫn là biện pháp dập dịch nhanh và hiệu quả nhất, tuy nhiên về lâu dài thì việc sử dụng hoá chất diệt côn trùng có thể dẫn đến tình trạng kháng hoá chất của véc tơ [51]. Theo định nghĩa của WHO: “Kháng hóa chất diệt côn trùng là khả năng sống sót của một số cá thể sau khi tiếp xúc với nồng độ nào đó của một hóa chất mà với nồng độ đó đa số các cá thể trong một quần thể bình thƣờng của loài đó sẽ bị chết”. Những cá thể kháng sống sót đƣợc tồn tại và phát triển thông qua chọn lọc tự nhiên và đột biến [51].

Tình trạng kháng hóa chất diệt côn trùng là mối đe dọa lớn đối với công tác phòng chống các bệnh, đặc biệt là SXHD. Do vậy, việc phát hiện và giám sát sự kháng hóa chất của muỗi Ae. aegypti là công tác cần thiết, tạo điều kiện quản lý chúng cho đến khi có giải pháp khác thay thế cho biện pháp sử dụng hóa chất nhƣ hiện nay. Qua đó cải thiện năng lực kiểm soát khả năng kháng hóa chất diệt và tìm ra cách xử lý thích hợp đối với từng mức độ và cơ chế kháng hóa chất diệt côn trùng khác nhau của muỗi.

Trong thời gian gần đây, SXHD tại Bình Định diễn biến phức tạp với xu hƣớng ngày càng gia tăng. Cùng với việc sử dụng hóa chất diệt côn trùng trong 2 công tác phòng chống SXHD thì việc sử dụng hóa chất diệt là thói quen hàng ngày của ngƣời dân, nên tình trạng muỗi kháng hóa chất là điều đáng lo ngại. Viện Sốt rét-Ký sinh trùng-Côn trùng Quy Nhơn đã tiến hành nghiên cứu tại một số tỉnh, trong đó có Bình Định, kết quả cho thấy muỗi Ae. aegypti đã kháng với các hóa chất thuộc nhóm pyrethroid với các mức độ khác nhau.

Để có thêm những căn cứ thực tiễn về mức độ kháng và cơ chế kháng hóa chất diệt côn trùng của muỗi hàng năm giúp đề ra các biện pháp phòng chống bệnh SXHD phù hợp hơn, chúng tôi tiến hành tiến hành thực hiện đề tài: “Nghiên cứu mức độ kháng và cơ chế kháng hóa chất diệt côn trùng của muỗi Aedes aegypti tại một số địa điểm ở Bình Định” 2. Mục tiêu của đề tài - Xác định mức độ kháng hóa chất diệt côn trùng của muỗi Ae. - Đánh giá hiệu lực diệt muỗi Ae. aegypti của hóa chất diệt bằng thử nghiệm phun ULV và phun mù nóng.

- Xác định cơ chế kháng tập tính của muỗi và bọ gậy Ae. Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của đề tài 3. Ý nghĩa khoa học Đóng góp cơ sở khoa học về mức độ kháng hóa chất diệt côn trùng, hiệu lực diệt của một số loại hóa chất và cơ chế kháng tập tính của muỗi Ae. aegypti tại các địa điểm nghiên cứu.

Ý nghĩa thực tiễn Trên cơ sở các mức độ kháng hóa chất của muỗi Ae. aegypti và hiệu lực diệt, đề ra một số biện pháp kiểm soát véc tơ SXHD hiệu quả hơn tại các sinh cảnh nghiên cứu. 3 CHƢƠNG 1 – TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số đặc điểm của muỗi Ae.1 Vị trí phân loại Muỗi Ae.

aegypti thuộc phân giống Stegomya, họ Culicidae, là phân họ lớn nhất, khoảng 3.069 loài, 110 giống, là véc tơ chính truyền nhiều bệnh cho ngƣời nhƣ Zika, Chikungunya,.đặc biệt là sốt xuất huyết Dengue [13],[49]. Tại Việt Nam có 2 véc tơ chính truyền SXHD gồm muỗi Ae. aegypti và Ae. albopictus nhƣng trong nghiên cứu này tập trung vào Ae.

Đặc điểm hình thái muỗi Ae. aegypti Muỗi Ae. aegypti có kích thƣớc nhỏ, thân màu đen bóng. Trên thân có hai đƣờng vẩy trắng bạc phình ra nhƣ hai nửa vòng cung ôm hai bên tấm lƣng ngực giống đàn ghita [49].

Hình thể muỗi Ae. aegypti Vòi Râu Mắt Ngực Hình 1. Ngực của muỗi cái Aedes trƣởng thành [13] 4 1. Đặc điểm sinh học của Aedes aegypti Muỗi Ae.

aegypti phân bố rộng khắp thế giới, từ vùng khí hậu nhiệt đới đến vùng khí hậu ôn đới; xuất hiện phổ biến ở thành thị, nơi đông dân cƣ và đƣợc xem là véc tơ chính gây dịch bệnh SXHD. Hiện nay Ae. aegypti đã mở rộng khu phân bố ra các vùng nông thôn do quá trình đô thị hóa diễn ra nhanh. Yếu tố quan trọng giới hạn sự phân bố Ae.

aegypti là độ cao. Mật độ muỗi giảm dần từ cao xuống thấp [50]. aegypti thƣờng sống trong nhà và thích đốt ngƣời nên chúng là một trong những véc tơ quan trọng nhất truyền arbovirus. Có hai đỉnh muỗi đốt ngƣời là vào sáng sớm và chiều tối.

aegypti thƣờng đốt hơn một ngƣời để hoàn thành một chu kỳ tiêu sinh. Giai đoạn ấu trùng thƣờng tìm thấy ở DCCN [13],[29]. Phạm vi phát tán của Ae. aegypti phụ thuộc vào vị trí sinh sản hay vật chủ nhƣng thông thƣờng giới hạn từ 30 – 50m tính từ vị trí muỗi xuất hiện.

Ngoài ra chúng có thể vận chuyển thụ động thông qua những dụng cụ có bọ gậy và trứng [50]. Tình hình sốt xuất huyết Dengue trên thế giới và Việt Nam SXHD là bệnh truyền nhiễm nhóm B do vi rút Dengue gây nên. Ngƣời nhiễm vi rút Dengue có thể không xuất hiện triệu chứng hoặc có những biểu hiện lâm sàng từ nhẹ đến nặng, sốc và có thể tử vong [49]. SXHD có thể lây lan nhanh và tạo thành dịch bệnh nguy hiểm.

Phƣơng pháp phòng, chống SXHD chủ yếu là hóa chất và kiểm soát véc tơ nhƣng lại phụ thuộc nhiều vào cƣờng độ lây truyền bệnh, gồm lực lây nhiễm và khả năng sinh sản của muỗi [28]. Tình hình sốt xuất huyết Dengue trên thế giới SXHD đƣợc xem là căn bệnh arbovirus do muỗi truyền lan nhanh nhất trên thế giới. SXHD có xu hƣớng tăng mạnh và lan sang nhiều khu vực mới với thống kê khoảng 3,9 tỷ ngƣời có nguy cơ nhiễm vi rút Dengue ở 129 quốc gia và 390 triệu ca nhiễm mỗi năm.