Luận văn thạc sĩ nghiên cứu khả năng hấp thụ một số kim loại nặng as pb cd zn trong đất của cây sậy phragmites australis và ứng dụng xử lý đất bị ô nhiễm kim loại nặng sau khai thác khoáng sản

Nghiên cứu khả năng hấp thụ kim loại nặng của cây sậy Phragmites australis và ứng dụng xử lý đất ô nhiễm sau khai thác khoáng sản.

• Tác giả: Trần Thị Phả
• Người hướng dẫn: PGS. Đặng Văn Minh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Môi trường đất và nước
• Đề tài: Nghiên Cứu Khả Năng Hấp Thụ Kim Loại Nặng Trong Đất Của Cây Sậy Tại Thái Nguyên
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ khoa học môi trường
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Ô Nhiễm Kim Loại Nặng Tại Thái Nguyên

Khu vực miền núi phía Bắc, đặc biệt là Thái Nguyên, nổi tiếng với trữ lượng khoáng sản phong phú. Tuy nhiên, hoạt động khai thác khoáng sản, dù thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, lại gây ra những hệ lụy nghiêm trọng đến môi trường đất, nước và sức khỏe cộng đồng. Các hoạt động như xây dựng mỏ, khai thác, đổ thải và thoát nước mỏ phá vỡ hệ sinh thái, gây ô nhiễm kim loại nặng trong đất. Tình trạng này diễn ra phổ biến ở nhiều tỉnh thành có hoạt động khai thác, trong đó có Thái Nguyên. Đất đai bị ô nhiễm nặng nề, mất khả năng canh tác, ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng do tích lũy kim loại nặng trong nông sản. Do đó, việc tìm kiếm các giải pháp khắc phục ô nhiễm đất sau khai thác khoáng sản là vô cùng cấp thiết.

1.1. Thực Trạng Ô Nhiễm Đất Do Khai Thác Khoáng Sản

Hoạt động khai thác khoáng sản tại Thái Nguyên ngày càng gia tăng về số lượng và sản lượng, đồng thời chiếm dụng diện tích đất lớn. Điều này dẫn đến tình trạng ô nhiễm đất là không thể tránh khỏi, thậm chí ở một số khu vực, ô nhiễm đã vượt quá ngưỡng cho phép, khiến đất mất khả năng canh tác. Các kim loại nặng độc hại tích lũy trong nông sản gây ra những tác động tiêu cực đến động thực vật và con người. Cần có những giải pháp hiệu quả để khắc phục tình trạng này, đặc biệt là các giải pháp phục hồi đất bị ô nhiễm sau khai thác.

1.2. Tác Động Tiêu Cực Đến Môi Trường Và Sức Khỏe Cộng Đồng

Việc khai thác khoáng sản không chỉ gây ô nhiễm đất mà còn ảnh hưởng đến nguồn nước và không khí. Bụi và các chất thải từ quá trình khai thác có thể phát tán vào không khí, gây ô nhiễm và ảnh hưởng đến sức khỏe hô hấp của người dân. Nguồn nước cũng có thể bị ô nhiễm bởi các kim loại nặng và hóa chất sử dụng trong quá trình khai thác. Điều này đe dọa đến nguồn nước sinh hoạt và tưới tiêu, ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng và sản xuất nông nghiệp.

II. Giải Pháp Xử Lý Ô Nhiễm Đất Bằng Cây Sậy Tại Thái Nguyên

Việc khắc phục ô nhiễm môi trường đất do khai thác mỏ là một thách thức lớn, đòi hỏi chi phí cao và công nghệ phức tạp. Các phương pháp truyền thống như rửa đất, bê tông hóa hay cố định tại chỗ thường tốn kém và chỉ phù hợp với quy mô nhỏ. Trong bối cảnh đó, phương pháp sử dụng thực vật, hay còn gọi là phytoremediation, nổi lên như một giải pháp tiềm năng. Công nghệ phytoremediation có nhiều ưu điểm như dễ thực hiện, chi phí thấp và thân thiện với môi trường. Nghiên cứu này tập trung vào việc sử dụng cây sậy để xử lý ô nhiễm kim loại nặng tại Thái Nguyên.

2.1. Ưu Điểm Của Phương Pháp Phytoremediation Với Cây Sậy

Phương pháp phytoremediation sử dụng thực vật để hấp thụ, tích lũy, chuyển hóa hoặc cố định các chất ô nhiễm trong đất, nước và không khí. Cây sậy (Phragmites australis) là một loài cây có tiềm năng lớn trong phytoremediation nhờ khả năng sinh trưởng nhanh, sinh khối lớn và khả năng chịu đựng các điều kiện khắc nghiệt. Cây sậy có thể hấp thụ một lượng lớn kim loại nặng từ đất, giúp làm giảm nồng độ ô nhiễm và cải thiện chất lượng đất.

2.2. Hạn Chế Và Thách Thức Của Công Nghệ Phytoremediation

Mặc dù có nhiều ưu điểm, công nghệ phytoremediation cũng có những hạn chế nhất định. Trong tự nhiên, số lượng loài thực vật có khả năng siêu tích lũy kim loại nặng còn hạn chế. Các điều kiện môi trường như độ pH, độ ẩm và chất dinh dưỡng trong đất có thể ảnh hưởng đến hiệu quả của quá trình hấp thụ kim loại nặng của thực vật. Ngoài ra, cần có các biện pháp xử lý sinh khối thực vật sau khi đã tích lũy chất ô nhiễm để tránh gây ô nhiễm thứ cấp.

III. Nghiên Cứu Khả Năng Hấp Thụ Kim Loại Nặng Của Cây Sậy

Nghiên cứu này tập trung vào việc đánh giá khả năng hấp thụ kim loại nặng của cây sậy trong điều kiện đất ô nhiễm tại Thái Nguyên. Các yếu tố như sự phân bố, sinh trưởng và khả năng tích lũy kim loại nặng của cây sậy được khảo sát trên các vùng đất sau khai khoáng khác nhau. Nghiên cứu cũng xem xét ảnh hưởng của các yếu tố môi trường như pH và nồng độ kim loại nặng trong đất đến khả năng hấp thụ của cây sậy. Mục tiêu là xác định tiềm năng sử dụng cây sậy để cải tạo đất ô nhiễm kim loại nặng sau khai thác khoáng sản.

3.1. Đánh Giá Sự Phân Bố Và Sinh Trưởng Của Cây Sậy

Nghiên cứu tiến hành điều tra sự phân bố của cây sậy tại các khu vực khai thác khoáng sản khác nhau ở Thái Nguyên. Các chỉ số sinh trưởng như chiều cao cây, số lượng lá và sinh khối được đo đạc để đánh giá khả năng thích nghi và phát triển của cây sậy trong điều kiện đất ô nhiễm. Kết quả cho thấy cây sậy có khả năng sinh trưởng tốt trên nhiều loại đất khác nhau, kể cả đất bị ô nhiễm kim loại nặng.

3.2. Xác Định Khả Năng Tích Lũy Kim Loại Nặng Của Cây Sậy

Mẫu đất và mẫu cây sậy được thu thập từ các khu vực nghiên cứu và phân tích trong phòng thí nghiệm để xác định nồng độ các kim loại nặng như As, Pb, Cd và Zn. Kết quả cho thấy cây sậy có khả năng tích lũy một lượng đáng kể các kim loại nặng trong thân, lá và rễ. Khả năng tích lũy này có thể khác nhau tùy thuộc vào loại kim loại nặng, nồng độ trong đất và điều kiện môi trường.

IV. Ảnh Hưởng Của pH Đến Khả Năng Hấp Thụ Kim Loại Nặng

Độ pH của đất là một yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến khả năng hòa tan và hấp thụ kim loại nặng của thực vật. Nghiên cứu này đánh giá ảnh hưởng của pH đến khả năng sinh trưởng và hấp thụ kim loại nặng của cây sậy. Thí nghiệm được thực hiện trong điều kiện kiểm soát để theo dõi sự thay đổi về sinh khối và nồng độ kim loại nặng trong cây sậy ở các mức pH khác nhau. Kết quả cho thấy pH có ảnh hưởng đáng kể đến khả năng hấp thụ kim loại nặng của cây sậy.

4.1. Đánh Giá Khả Năng Tích Lũy Kim Loại Nặng Ở Các Mức pH

Thí nghiệm được thiết kế để đánh giá khả năng tích lũy As, Pb, Cd và Zn của cây sậy trong môi trường đất có pH khác nhau. Kết quả cho thấy khả năng tích lũy kim loại nặng của cây sậy thay đổi theo pH. Ở một số mức pH nhất định, khả năng tích lũy của cây sậy đối với một số kim loại nặng tăng lên đáng kể.

4.2. Đánh Giá Khả Năng Xử Lý Kim Loại Nặng Trong Đất

Nghiên cứu cũng đánh giá khả năng xử lý kim loại nặng trong đất của cây sậy ở các mức pH khác nhau. Kết quả cho thấy cây sậy có khả năng làm giảm nồng độ kim loại nặng trong đất, đặc biệt là ở một số mức pH nhất định. Điều này cho thấy cây sậy có tiềm năng lớn trong việc cải tạo đất ô nhiễm kim loại nặng.

V. Ứng Dụng Cây Sậy Xử Lý Đất Ô Nhiễm Tại Thái Nguyên

Nghiên cứu này đánh giá khả năng ứng dụng cây sậy để xử lý đất ô nhiễm kim loại nặng sau khai thác khoáng sản tại Thái Nguyên. Các thí nghiệm được thực hiện trên các bãi thải mỏ để đánh giá khả năng sinh trưởng và phát triển của cây sậy trong điều kiện thực tế. Khả năng hấp thụ kim loại nặng và giảm nồng độ ô nhiễm trong đất cũng được theo dõi. Kết quả cho thấy cây sậy có tiềm năng lớn trong việc cải tạo đất ô nhiễm kim loại nặng tại các khu vực khai thác khoáng sản.

5.1. Đánh Giá Khả Năng Sinh Trưởng Trên Đất Ô Nhiễm

Nghiên cứu theo dõi sự sinh trưởng và phát triển của cây sậy trên đất ô nhiễm kim loại nặng tại các bãi thải mỏ. Các chỉ số như chiều cao cây, số lượng lá và sinh khối được đo đạc định kỳ để đánh giá khả năng thích nghi và phát triển của cây sậy trong điều kiện khắc nghiệt. Kết quả cho thấy cây sậy có khả năng sinh trưởng tốt trên đất ô nhiễm, cho thấy tiềm năng ứng dụng trong cải tạo đất.

5.2. Đánh Giá Khả Năng Xử Lý Kim Loại Nặng Trong Đất Thực Tế

Mẫu đất được thu thập định kỳ từ các khu vực trồng cây sậy để phân tích nồng độ kim loại nặng. Kết quả cho thấy nồng độ kim loại nặng trong đất giảm dần theo thời gian, cho thấy cây sậy có khả năng hấp thụ và loại bỏ kim loại nặng khỏi đất. Điều này chứng minh tiềm năng ứng dụng của cây sậy trong việc cải tạo đất ô nhiễm kim loại nặng sau khai thác khoáng sản.

VI. Kết Luận Và Kiến Nghị Về Sử Dụng Cây Sậy

Nghiên cứu này khẳng định tiềm năng của cây sậy trong việc xử lý ô nhiễm kim loại nặng tại Thái Nguyên. Cây sậy có khả năng sinh trưởng tốt trên đất ô nhiễm, tích lũy một lượng đáng kể kim loại nặng và giảm nồng độ ô nhiễm trong đất. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc ứng dụng cây sậy trong các dự án cải tạo đất ô nhiễm kim loại nặng sau khai thác khoáng sản. Cần có thêm các nghiên cứu để tối ưu hóa quy trình trồng và thu hoạch cây sậy, cũng như đánh giá hiệu quả kinh tế và môi trường của phương pháp này.

6.1. Tóm Tắt Kết Quả Nghiên Cứu Về Cây Sậy

Nghiên cứu đã chứng minh khả năng chống chịu và hấp thụ kim loại nặng của cây sậy, cung cấp cơ sở lý luận cho các nghiên cứu tiếp theo. Thành công của đề tài sẽ góp phần giải quyết tình trạng ô nhiễm môi trường đất, nước tại các huyện Đại Từ, Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên. Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các mô hình xử lý đất ô nhiễm kim loại nặng bằng cây sậy.

6.2. Kiến Nghị Về Ứng Dụng Và Nghiên Cứu Tiếp Theo

Cần có các chính sách hỗ trợ và khuyến khích việc sử dụng cây sậy trong các dự án cải tạo đất ô nhiễm kim loại nặng. Cần tiếp tục nghiên cứu để tối ưu hóa các yếu tố như mật độ trồng, thời gian thu hoạch và phương pháp xử lý sinh khối cây sậy sau khi đã tích lũy chất ô nhiễm. Cần đánh giá toàn diện hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường của việc sử dụng cây sậy để xử lý ô nhiễm đất.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Khu vực miền núi phía Bắc là vùng giàu tài nguyên khoáng sản bậc nhất nước ta. Các khoáng sản chính là than, sắt, thiếc, chì – kẽm, đồng, apatit, pyrit… Vùng Tây Bắc có một số mỏ khá lớn như mỏ quặng đồng – niken (Sơn La), đất hiếm (Lai Châu), mỏ chì – kẽm Tú Lệ (Yên Bái). Vùng Đông Bắc có nhiều mỏ kim loại, đáng kể hơn là mỏ sắt, mỏ quặng đa kim (Thái Nguyên), thiếc và bôxit (Cao Bằng), kẽm – chì (Chợ Điền - Bắc Kạn), đồng – vàng (Lào Cai). Sự phát triển của khai thác khoáng sản là động lực để tăng trưởng kinh tế - xã hội, tạo ra những thị trường mạnh để thu hút đầu tư từ nước ngoài nhưng nó cũng đang tạo ra những mặt tiêu cực gây ảnh hưởng xấu tới con người và hệ sinh thái xung quanh khu vực khai thác.

Các hoạt động khai thác than, quặng và vật liệu xây dựng như: tiến hành xây dựng mỏ, khai thác thu hồi khoáng sản, đổ thải, thoát nước mỏ… đã làm phá vỡ các điều kiện sinh thái được hình thành từ hàng chục triệu năm, gây ô nhiễm nặng nề đối với môi trường đất, nước. Đây là hiện trạng chung của nhiều tỉnh đang có cơ sở khai thác trên cả nước cũng như ở Thái Nguyên. Tình hình khai thác khoáng sản ở tỉnh Thái Nguyên trong những năm qua cho thấy, số lượng và sản lượng mỏ khoáng sản được đưa vào khai thác ngày càng tăng. Đây cũng là một trong những ngành chiếm dụng diện tích đất sử dụng lớn.

Vì vậy ô nhiễm đất là không thể tránh khỏi, có những khu vực đã bị ô nhiễm nghiêm trọng không còn khả năng canh tác. Một số nguyên tố vết và siêu vết có tính độc hại tích luỹ trong nông sản, từ đó gây tác hại nghiêm trọng đối với động, thực vật và con người. Qua đó vấn đề cần được quan tâm trong hoạt động khai thác khoáng sản là những giải pháp khắc phục, đặc biệt là các giải pháp hiệu quả để khắc phục diện tích đất bị ô nhiễm sau khai thác. 14 z Nguồn gốc và sự xuất hiện các chất nguy hại với môi trường sống do khai thác mỏ là rất phức tạp và kinh phí cho sự phục hồi là rất cao.

Vì vậy, khắc phục ô nhiêm môi trường đất do hoạt động khai thác khoáng sản hiện nay còn gặp rất nhiều khó khăn [72,139]. Các phương pháp, công nghệ xử lý truyền thống đã được áp dụng bao gồm rửa đất, bê tông hóa, sử dụng các phản ứng oxy hóa, cố định tại chỗ,. Tuy nhiên, các phương pháp này đều có chi phí cao, chỉ phù hợp với quy mô nhỏ, trong khi tình trạng ô nhiễm đất do khai thác khoáng sản lại xảy ra trên diện rộng, chất ô nhiễm lại phân tán trong môi trường đất, không những thế một số phương pháp còn có thể gây nên hiện tượng ô nhiễm thứ sinh. Vì vậy, cần phải lựa chọn một phương pháp xử lý KLN trong đất sao cho vừa hiệu quả, vừa dễ thực hiện, chi phí thấp mà lại thân thiện với môi trường.

Từ những năm 1990, phương pháp sử dụng thực vật để xử lý ô nhiễm đã được giới thiệu như là loại công nghệ thương mại. Công nghệ này được đánh giá là có nhiều ưu điểm nổi trội: dễ thực hiện, không đòi hỏi trình độ kỹ thuật cao, chi phí xử lý thấp và đặc biệt là thân thiện với môi trường [48]. Tuy nhiên, hạn chế của công nghệ thực vật xử lý ô nhiễm là ở chỗ trong tự nhiên có rất ít loài thực vật hội tụ đủ các tiêu chí của một thực vật siêu tích tụ: phát triển được ở môi trường đất ô nhiễm, sinh trưởng nhanh, sinh khối cao, có khả năng hấp thụ được các chất ô nhiễm với hàm lượng cao, biên độ sinh thái rộng và không có nguy cơ trở thành sinh vật ngoại lai. Những tác động trên môi trường đất, nước ở các vùng sau khi khai thác khoáng sản đã bị suy thoái nghiêm trọng đã gây khó khăn cho việc xử lý đất ô nhiễm KLN bằng thực vật.

Vì vậy để phục hồi môi trường ô nhiễm KLN thì một trong những yêu cầu tiên quyết là phải tạo được các điều kiện cần thiết cho thực vật sinh trưởng, phát triển để hút thu KLN cao nhất. Cây sậy là loài cây có sinh khối lớn và khả năng hút KLN tốt, khả năng 15 z hấp thụ KLN này bị ảnh hưởng bởi điều kiện pH, loại đất và điều kiện cạn úng khác nhau. Trước thực trạng trên, đề tài: "Nghiên cứu khả năng hấp thụ một số kim loại nặng (As, Pb, Cd, Zn) trong đất của cây sậy (Phragmites australis) và ứng dụng xử lý đất bị ô nhiễm kim loại nặng sau khai thác khoáng sản tại tỉnh Thái Nguyên" được thực hiện nhằm cung cấp các cơ sở khoa học để có thể sử dụng cây sậy để cải tạo đất ô nhiễm kim loại nặng. Mục tiêu - Nghiên cứu, đánh giá sự phân bố, sinh trưởng và khả năng hấp thụ kim loại nặng của cây sậy trên những vùng đất sau khai khoáng khác nhau.

- Xác định khả năng tích lũy một số kim loại nặng của cây sậy dưới ảnh hưởng của các yếu tố môi trường (pH) và hàm lượng kim loại nặng trong môi trường đất. - Nghiên cứu biện pháp sử dụng cây sậy để xử lý ô nhiễm môi trường đất tại vùng đất sau khai thác khoáng sản tỉnh Thái Nguyên. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài - Khẳng định khả năng chống chịu và khả năng hút thu kim loại nặng của cây sậy, làm cơ sở lý luận cho những nghiên cứu tiếp theo. - Thành công của đề tài sẽ góp phần giải quyết tình trạng ô nhiễm môi trường đất, nước tại huyện Đại Từ, huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên.

- Kết quả nghiên cứu của đề tài có thể được áp dụng vào thực tế để xử lý những vùng đất bị ô nhiễm kim loại nặng, đặc biệt những vùng đất bị ô nhiễm do khai thác khoáng sản. Những đóng góp mới của đề tài - Xác định được khả năng hấp thụ KLN của cây sậy dưới tác động của một số yếu tố môi trường: pH và nồng độ các KLN trong đất tại Việt Nam. - Ứng dụng thành công việc sử dụng cây sậy bản địa để xử lý KLN trong đất sau khai thác khoáng sản ở ngoài hiện trường tại Thái Nguyên. 17 z CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.

Ô nhiễm kim loại nặng trong đất 1. Khái niệm ô nhiễm kim loại nặng Thuật ngữ “Kim loại nặng” được từ điển hóa học định nghĩa là các kim loại có tỷ trọng lớn hơn 5. Đối với các nhà độc tố học, thuật ngữ “kim loại nặng” chủ yếu dùng để chỉ các kim loại có nguy cơ gây nên các vấn đề môi trường bao gồm: Cu, Zn, Pb, Hg, Ni, Mn, Cr, Fe, Mn, Ti, Fe, Ag, Sn (Rainbow, 1985, Hopkin, 1989; Bryan & Langston, 1992). Ngoài ra, các phi kim như As và Se cũng được xem là các KLN [44].

Các nguyên tố này thường ở dạng vết trong môi trường đất tự nhiên. Các kim loại nặng phổ biến nhất là: Cd, Cr, Cu, Zn, Pb, Hg. Trong đó Cu và Zn là các nguyên tố vi lượng có vai trò quan trọng đối với quá trình trao đổi chất trong tế bào và là thành phần, cấu trúc của các protein và enzym. Tuy nhiên các nguyên tố vi lượng nói riêng và các KLN nói chung ở hàm lượng cao là yếu tố cực kì độc hại đối với quá trình trao đổi chất của tế bào.

Vì vậy ô nhiễm đất bởi tác nhân KLN có thể dẫn đến mất cân bằng của các loài động, thực vật bậc cao, đặc biệt trong môi trường đất bị ô nhiễm KLN với hàm lượng cao, thực vật phát triển kém, độ che phủ bề mặt thấp, hậu quả là các KLN sẽ xâm nhập vào nguồn nước mặt và nước ngầm [96]. Trong những năm gần đây, ô nhiễm KLN trong đất đã thu hút sự quan tâm của các nhà khoa học vì tính chất bền vững của chúng. Độc tính của kim loại đối với sinh vật liên quan đến cơ chế oxy hóa và độc tính gen [55]. Sự tích tụ các chất độc hại, các KLN trong đất sẽ làm tăng khả năng hấp thụ các nguyên tố có hại trong cây trồng, vật nuôi và gián tiếp gây ảnh hưởng xấu tới sức khoẻ con người, làm thay đổi cấu trúc tế bào, gây ra nhiều bệnh di truyền, bệnh về máu, bệnh ung thư.

Tác hại của KLN đối với động vật và con người là làm tổn hại hoặc giảm chức năng của hệ thần kinh trung ương, giảm năng lượng sinh học, tổn hại đến cấu trúc của máu, phổi, thận, gan và các cơ quan khác. Tiếp xúc với KLN trong thời gian dài có thể ảnh hưởng mãn tính 18 z đến thể chất, cơ và quá trình thoái hóa hệ thần kinh dẫn đến biểu hiện các bệnh Parkinson, bệnh teo cơ, bệnh đa xơ cứng, ung thư…Hơn nữa KLN còn làm tăng các tương tác dị ứng và gây nên đột biến gen, cạnh tranh với các kim loại cần thiết khác trong cơ thể ở các vị trí liên kết sinh hóa và phản ứng như các kháng sinh giới hạn rộng chống lại cả vi khuẩn có lợi và có hại. Độc tính KLN trong chuỗi thức ăn là một trong những vấn đề bức xúc về môi trường và sức khỏe cộng đồng trong xã hội công nghiệp ngày nay [149]. Các nguồn gây ô nhiễm KLN trong đất 1.

Nguồn gốc tự nhiên Trong các khoáng vật hình thành nên đất thường chứa một hàm lượng nhất định kim loại nặng, trong điều kiện bình thường một số KLN là những nguyên tố vi lượng không thể thiếu cho cây trồng và sinh vật đất. Tuy nhiên, trong một số điều kiện đặc biệt chúng vượt một giới hạn nhất định và trở thành chất ô nhiễm.1: Thành phần kim loại vết trong một số khoáng vật điển hình Trạng thái Thành phần Khoáng vật Hiện diện phong hoá kim loại Olivine Đá macma Mn, Co, Ni, Cu, Zn Anorthite Mn, Cu, Sr Đá siêu bazơ và bazơ Mn, Co, Ni, Cu, Zn, Augite núi lửa Pb Phân bố rộng trong đá Dễ bị phong Hornblende macma và biến chất Mn, Co, Ni, Cu, Zn hoá Albite Đá nham thạch Cu Biotit Mn, Co, Ni, Cu, Zn Orthoclase Đá macma axít Cu, Sr Granite, phiến thạch, Muscovite Cu, Sr thuỷ tinh Khả năng ổn Đá mácma và biến định khoáng Magnetite Cr, Co, Ni, Zn chất tăng Nguồn: Trích theo Lê Đức, Trần Khắc Hiệp 2006[11]. Nguồn gốc nhân tạo Đây là nguyên nhân gây ô nhiễm môi trường đất trên phạm vi toàn thế giới cũng như ở Việt Nam.