CHƯƠNG 1: HOẠT ĐỘNG TƯ VẤN TUYỂN SINH – HƯỚNG NGHIỆP CỦA CÁC CƠ QUAN BÁO CHÍ Giới thiệu chương Chương này sẽ đưa ra những khái niệm làm rõ hơn đề tài nghiên cứu, đặc điểm nổi bật của cơ quan báo chí làm cho chương trình TVTS-HN của báo chí khác so với các cơ quan khác. Nêu khái quát hoạt động TVTS-HN của cơ quan báo chí (báo chuyên ngành giáo dục và báo không chuyên ngành giáo dục), và đưa ra vai trò của chương trình với cơ quan báo chí. KHÁI QUÁT TƯ VẤN TUYỂN SINH - HƯỚNG NGHIỆP 1. Khái niệm hướng nghiệp Tư vấn tuyển sinh là một khâu nằm trong quá trình hướng nghiệp.
Vì vậy, người viết chỉ nêu khái niệm của “hướng nghiệp”. Hướng nghiệp là các hoạt động nhằm hỗ trợ mọi cá nhân chọn lựa và phát triển chuyên môn nghề nghiệp phù hợp nhất với khả năng của cá nhân, đồng thời thỏa mãn nhu cầu nhân lực cho tất cả các lĩnh vực nghề nghiệp (thị trường lao động) ở cấp độ địa phương và quốc gia2. Thuật ngữ hướng nghiệp nếu được hiểu chính xác nó là sự kết hợp của nhiều lĩnh vực như: đánh giá nghề nghiệp, quản lý nghề nghiệp, phát triển nghề nghiệp…3 Như vậy, hướng nghiệp không đơn thuần là việc giúp học sinh chọn được một ngành để học mà là một quá trình lâu dài. Nhưng hiện nay các cơ quan làm công tác hướng nghiệp chủ yếu tổ chức hướng nghiệp cho HS trong thời gian ngắn.
2 “Hướng nghiệp là gì?”, Dự án: hướng nghiệp Thanh Niên, www.net 3 “Hướng nghiệp là gì?”, Dự án hướng nghiệp Thanh Niên, www. Các hoạt động tư vấn tuyển sinh – hướng nghiệp phổ biến hiện nay: Gia đình là nơi cá nhân sinh ra và lớn lên, nơi những ảnh hưởng về ý thức, tính cách, và sở thích ngay từ khi còn nhỏ. Vì vậy, gia đình là nơi tác động mạnh mẽ nhất đến việc chọn lựa nghề nghiệp của học sinh. Một số HS khi chọn nghề cho tương lai có xu hướng chọn nghề nghiệp theo nghề của ông bà, bố mẹ, anh chị đã và đang làm.
Nguyên nhân xuất phát từ việc có nhiều cơ hội tiếp xúc với nghề nghiệp đó, hiểu được một phần công việc, và có sự hậu thuẫn từ gia đình. Bên cạnh đó, có không ít gia đình sự ép buộc con em trong việc chọn lựa nghề nghiệp theo những tiêu chí khác nhau như gia đình có truyền thống theo nghề đó, nghề đó kiếm được nhiều tiền, nghề đó nhẹ nhàng, nghề đó nhanh nổi tiếng, và cũng có thể do nghề đó học ít tốn kém… Nhà trường là nơi học sinh có thời gian gắn bó nhiều trong suốt quá trình học tập lâu dài, nơi truyền đạt kiến thức, các kĩ năng, và là nơi vui chơi. Cũng như gia đình, nhà trường và cách giáo dục của nhà trường sẽ ảnh hưởng rất lớn đến sự lựa chọn nghề nghiệp của HS. Những năm gần đây, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã đưa một số chương trình hướng nghiệp vào trường học như dạy nghề, tiết học hướng nghiệp, các phòng tư vấn, giáo viên tư vấn, tiết chào cờ mùa tuyển sinh… Điển hình là năm học 2006 - 2007, Bộ GD - ĐT cải cách môn nghề phổ thông theo chương trình mới dài 3 năm, áp dụng năm đầu cho lớp 10, tiến đến cải cách toàn bộ trong 2 năm tiếp theo.
Theo đó, HS có 81 tiết Giáo dục hướng nghiệp, mỗi năm 27 tiết học, tức là mỗi tháng có 3 tiết. Ngoài ra, còn duy trì môn giáo dục học nghề 3 tiết mỗi tuần cho riêng HS khối 114. Công tác hướng nghiệp cho HS vẫn chủ yếu được tiến hành trong các trường THPT: “Công tác hướng nghiệp được tiến hành theo 4 tuyến song hành: Qua việc dạy học các môn khoa học cơ bản, trong đó có môn kỹ thuật, giáo dục công dân; sinh hoạt hướng nghiệp, với các hình thức như giới thiệu về nghề xã hội đang cần, những yêu cầu của nghề đó, đi tham quan các cơ sở sản xuất, tọa đàm về 4 Nguyên Nhung (ngày 23-4-2007), “Hướng nghiệp trong nhà trường: Mạnh ai nấy làm!”, VietnamNet. 10 nghề; hoạt động ngoại khóa; học nghề ở các trung tâm giáo dục kỹ thuật tổng hợp”5.
Có nhiều chương trình như vậy, nhưng thực tế hiệu quả không cao, chủ yếu mang tính chất hình thức. Các tiết học chưa làm HS hứng thú và thấy được tác dụng của nó. Ví dụ như dạy nghề thì dạy thêu, tin học, đánh máy (trong khi hiện nay máy đánh chữ không còn sử dụng phổ biến); tiết học hướng nghiệp do các cô dạy các môn khác hoặc giáo viên chủ nhiệm kiêm nhiệm, tiết học chủ yếu là lí thuyết về nghề nghiệp, thi cử; các phòng tư vấn chưa được mở rộng và đáp ứng nhu cầu HS… Những năm gần đây, bên cạnh gia đình và nhà trường, có nhiều cơ quan, đoàn thể cũng tham gia vào các hoạt động TVTS-HN cho HS. Trung tâm tư vấn là nơi có các chuyên gia trong nhiều lĩnh vực, chủ yếu là tâm lí góp phần ổn định tinh thần, giúp đỡ các em xác định rõ khả năng và mục tiêu của mình để theo đuổi nghề nghiệp.
Tuy nhiên, các trung tâm tư vấn tâm lí còn chưa phổ biến, chủ yếu ở thành phố, và hoạt động tư vấn chỉ giới hạn trong một bộ phận nhỏ HS. Tự hướng nghiệp là tự mình tìm hiểu nghề nghiệp, chọn nghề phù hợp với đam mê, khả năng, và điều kiện của bản thân, từ đó tự mình tích lũy kiến thức để theo đuổi nghề nghiệp đó. Tuy nhiên, việc tự hướng nghiệp bên cạnh sự tích cực là cho HS chủ động lựa chọn nghề nghiệp thì có tiêu cực là kiến thức của HS chưa nhiều, sự trải nghiệm chưa nhiều nên dễ chọn sai nghề. Các cơ quan báo chí là nơi cung cấp thông tin mọi lĩnh lực cho mọi đối tượng từng ngày (thậm chí là từng giờ, từng phút).
Chính vì vậy, báo chí thu hút rất đông số lượng người theo dõi, tạo ảnh hưởng sâu rộng đến từng cá nhân trong xã hội. Những năm gần đây, các cơ quan báo chí từ Trung ương đến địa phương đã có nhiều hoạt động hướng nghiệp, tư vấn tuyển sinh cho HS. Nhiều chương trình đa dạng đã được các báo tổ chức như: đăng tải những thông tin về tuyển sinh, 5 “Hướng nghiệp ở trường phổ thông: Sao còn mãi những cung trầm?”, báo Hà Nội Mới. 11 hướng nghiệp; giới thiệu các ngành nghề, trường ĐH, CĐ, TCCN, DN; tổ chức tư vấn, giao lưu với các chuyên gia trong mọi lĩnh vực và chọn nghề nghiệp cho tương lai, tổ chức ngày hội TVTS-HN với nhiều hoạt động bổ ích cho HS, giới thiệu nhiều nghề nghiệp có thể lựa chọn cho tương lai… 1.
Tầm quan trọng của tư vấn tuyển sinh - hướng nghiệp Quá trình TVTS-HN không chỉ sẽ ảnh hưởng đến tương lai của mỗi cá nhân mà còn tác động đến chất lượng nguồn nhân lực của một quốc gia. Hướng nghiệp sẽ định hướng cho mỗi cá nhân xác định được khả năng và điều kiện của bản thân. Nghề nghiệp có thể sẽ gắn bó cả đời với một người, giúp con người tạo ra vật chất nuôi sống bản thân và gia đình, thể hiện niềm đam mê và góp phần phát triển xã hội “Chọn cho mình một nghề, nghĩa là chọn cho mình một tương lai. Chọn sai lầm một nghề là đặt cho mình một tương lai không thực sự an toàn và vững chắc.
Việc chọn nghề thực sự quan trọng và vô cùng cần thiết” - Tiến sĩ Huỳnh Văn Sơn, Trưởng Khoa Tâm lý - ĐH Sư phạm TPHCM6 Như vậy, hoạt động TVTS-HN sẽ giúp cá nhân làm quen với nghề nghiệp trọng xã hội, xác định được nghề nghiệp phù hợp, phát triển hứng thú nghề nghiệp, hình thành năng lực tương ứng với nghề nghiệp sẽ lựa chọn, và thái độ trong lao động. Nếu hoạt động TVTS-HN hiệu quả sẽ mang lợi ích cho không chỉ cá nhân chọn được nghề nghiệp phù hợp, mà xã hội có lực lượng lao động có chuyên môn và trách nhiệm với công việc của mình. Tuy nhiên, quá trình TVTS-HN không hiệu quả thì sẽ gây một thiệt hại lớn. Về phía cá nhân, sẽ không có phương hướng rõ ràng, chọn sai ngành nghề phù hợp với khả năng và điều kiện.
Về phía gia đình và xã hội, sẽ gây lãng phí về chi phí học hành, đào tạo, và quan trọng nhất là sẽ làm giảm năng suất lao động, cản trở tiến trình phát triển của xã hội… 6 Huỳnh Nga (ngày 15-3-2006 ), “Chọn sai nghề, khó tìm việc”, báo Người Lao Động. HOẠT ĐỘNG TƯ VẤN TUYỂN SINH - HƯỚNG NGHIỆP TRÊN BÁO CHÍ 2. Báo chí là cơ quan truyền thông đại chúng Báo chí không chỉ là vũ khí tư tưởng sắc bén, lợi hại mà còn là người tuyên truyền tập thể, cổ động tập thể, tổ chức tập thể; điều này càng phù hợp hơn vào thời đại bùng nổ thông tin như hiện nay7. Báo chí có khả năng chuyển tải thông tin đến đông đảo độc giả trên một địa bàn rộng lớn, trong thời gian nhanh chóng, và nhận lại phản hồi từ độc giả.
Bên cạnh đó, báo chí còn có chức năng giáo dục và định hướng. Hai chức năng đó góp phần vào việc nâng cao trình độ, và định hướng đúng đắn cho độc giả. Chính vì vậy, mà báo chí có khả năng mang lại hiệu quả cao cho công tác hướng nghiệp với nhiều hình thức và nội dung. Ngày nay, hiệu quả của hoạt động TVTS-HN qua các cơ quan báo chí ngày được nâng cao khi một số báo đã mở rộng các phương thức truyền thông.
Bên cạnh báo in trên giấy, các báo có thêm trang báo điện tử, chương trình truyền hình, phát thanh, và phục vụ đọc báo qua điện thoại, email… 2. Sự khác biệt giữa hoạt động tư vấn tuyển sinh – hướng nghiệp trên báo chí so với các cơ quan khác Tuy chung một mục đích giúp các cá nhân chọn được nghề nghiệp phù hợp, nhưng hoạt động TVTS-HN trên báo chí có nhiều điểm khác biệt so với các cơ quan khác (trường THPT, ĐH, trung tâm tư vấn…). Điểm khác biệt này được so sánh trong bảng dưới đây: Cơ quan báo chí Cơ quan khác Đối tượng Nhiều đối tượng: học sinh các Chủ yếu hướng hoạt động đến cấp; người thi rớt vào các trường đối tượng học sinh lớp 12 đại học, cao đẳng; người đã đi làm. 7 Dương Xuân Sơn, Đinh Văn Hường, Trần Quang (2004), Cơ sở lí luận báo chí truyền thông, NXH ĐH Quốc Gia Hà Nội.
13 Quy mô Rộng lớn, trải dài nhiều tỉnh Hạn hẹp, chủ yếu là các trường thành trên cả nước (vùng sâu, học, nhóm học sinh… vùng xa) Thời gian Kéo dài quanh năm. Cao điểm Thời gian trước kì thi tốt nghiệp, vào dịp học sinh chuẩn bị và cả tuyển sinh sau khi thi tốt nghiệp, tuyển sinh.