Nghiên cứu hoàn thiện thể chế kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở việt nam

Nghiên cứu về hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Giải pháp và kiến nghị để phát triển kinh tế bền vững.

• Tác giả: Nguyễn Minh Tuấn
• Người hướng dẫn: PGS, TS Nguyễn Minh Tuấn
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh - Trường Đại học Kinh tế - Luật
• Chuyên ngành: Kinh tế chính trị
• Đề tài: Nghiên cứu Hoàn thiện Thể chế Kinh tế Trong Nền Kinh Tế Thị Trường Định Hướng Xã Hội Chủ Nghĩa Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2.1. Mục tiêu tổng quát
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.4.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5.1. Phương pháp luận nghiên cứu
• 1.5.2. Phương pháp nghiên cứu cụ thể
• 1.5.3. Phương pháp trừu tượng hóa khoa học
• 1.5.4. Phương pháp chuyên gia
• 2. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ THỂ CHẾ KINH TẾ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG Ở VIỆT NAM
• 2.1. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến luận án
• 2.1.1. Một số hướng tiếp cận nghiên cứu vấn đề thể chế kinh tế
• 2.1.2. Những nghiên cứu về hạn chế của thể chế kinh tế ở Việt Nam
• 2.1.3. Những nghiên cứu định hướng hoàn thiện thể chế kinh tế của Việt Nam
• 2.2. Giá trị kế thừa và khoảng trống nghiên cứu
• 2.2.1. Giá trị kế thừa
• 2.2.2. Khoảng trống nghiên cứu
• 3. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ THỂ CHẾ KINH TẾ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM
• 3.1. Thể chế và thể chế kinh tế
• 3.1.1. Khung khái niệm thể chế và thể chế kinh tế
• 3.1.2. Phân loại thể chế kinh tế
• 3.1.3. Vai trò của thể chế kinh tế
• 3.1.4. Các lý thuyết về thể chế kinh tế và sự vận dụng trong nghiên cứu
• 3.1.4.1. Các lý thuyết về thể chế kinh tế
• 3.1.4.2. Vận dụng cơ sở lý thuyết vào nghiên cứu của luận án
• 3.2. Quan điểm của Đảng và Nhà nước Việt Nam về nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và thể chế kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
• 3.2.1. Về nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
• 3.2.2. Về thể chế kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
• 3.3. Nội dung nghiên cứu hoàn thiện thể chế kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
• 3.3.1. Hoàn thiện thể chế sở hữu và các thành phần kinh tế
• 3.3.2. Hoàn thiện thể chế quản lý nhà nước trong hoạt động kinh tế
• 3.3.3. Hoàn thiện thể chế phân phối nguồn lực phát triển kinh tế
• 3.4. Các nhân tố ảnh hưởng đến thể chế kinh tế
• 3.4.1. Thể chế chính trị
• 3.4.2. Bộ máy xây dựng và tổ chức thi hành thể chế kinh tế
• 3.4.3. Cơ chế xây dựng và tổ chức thi hành thể chế kinh tế
• 3.5. Đo lường chất lượng thể chế kinh tế
• 3.5.1. Chất lượng thể chế kinh tế qua bộ chỉ số “Quản trị toàn cầu”
• 3.5.2. Chất lượng thể chế kinh tế qua bộ chỉ số “Năng lực cạnh tranh cấp tỉnh”
• 3.5.3. Nhận xét tổng quan về chất lượng thể chế kinh tế Việt Nam
• 3.6. Khung phân tích của luận án
• 4. THỰC TRẠNG THỂ CHẾ KINH TẾ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM
• 4.1. Thực trạng thể chế sở hữu và các thành phần kinh tế
• 4.1.1. Thực trạng thể chế sở hữu
• 4.1.2. Thực trạng thể chế đối với các thành phần kinh tế
• 4.1.3. Thực trạng thể chế quản lý nhà nước trong hoạt động kinh tế
• 4.2. Thể chế phân định vai trò trong xây dựng và thực thi quy định pháp luật
• 4.3. Thể chế phân cấp, phân quyền trong quản lý kinh tế của nhà nước
• 4.4. Thể chế hạn chế những can thiệp mệnh lệnh hành chính vào nền kinh tế thị trường
• 4.5. Thực trạng thể chế phân phối nguồn lực phát triển kinh tế
• 4.6. Đánh giá chung mặt đạt được và hạn chế của thể chế kinh tế Việt Nam
• 4.6.1. Những mặt đạt được
• 4.6.2. Một số hạn chế, yếu kém
• 4.7. Nguyên nhân của những hạn chế, yếu kém của thể chế kinh tế Việt Nam
• 4.7.1. Nguyên nhân từ thể chế chính trị
• 4.7.2. Nguyên nhân từ bộ máy xây dựng và tổ chức thi hành thể chế kinh tế
• 4.7.3. Nguyên nhân từ cơ chế xây dựng và tổ chức thi hành thể chế kinh tế
• 5. ĐỊNH HƯỚNG VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM HOÀN THIỆN THỂ CHẾ KINH TẾ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM
• 5.1. Các xu thế lớn ảnh hưởng đến thể chế kinh tế Việt Nam
• 5.1.1. Những ảnh hưởng của xu thế phát triển kinh tế số, kinh tế chia sẻ
• 5.1.2. Những ảnh hưởng của xu thế phát triển kinh tế tuần hoàn
• 5.1.3. Những ảnh hưởng của xu thế tăng cường hội nhập kinh tế quốc tế
• 5.2. Định hướng cơ bản đối với việc hoàn thiện thể chế kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
• 5.3. Một số giải pháp cơ bản nhằm hoàn thiện thể chế kinh tế ở Việt Nam
• 5.3.1. Nhóm giải pháp hoàn thiện thể chế sở hữu và các thành phần kinh tế
• 5.3.2. Nhóm giải pháp hoàn thiện thể chế quản lý nhà nước trong hoạt động kinh tế
• 5.3.3. Nhóm giải pháp hoàn thiện thể chế phân phối nguồn lực phát triển
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên cứu Thể Chế Kinh Tế Thị Trường XHCN

Thể chế kinh tế là tập hợp các quy tắc chi phối hoạt động kinh tế, cùng với chế tài đảm bảo thực thi. Các nhà kinh tế học thể chế mới nhấn mạnh vai trò quan trọng của thể chế kinh tế, bên cạnh các yếu tố truyền thống như vốn, lao động, công nghệ. Thể chế kinh tế định hình động cơ kinh tế, thúc đẩy con người tham gia tìm kiếm lợi ích vật chất. Theo Acemoglu và Robinson, thể chế quyết định sự thành công hay thất bại của một quốc gia. Việt Nam đặt mục tiêu trở thành nước phát triển vào năm 2045. Kinh nghiệm các nước như Hàn Quốc, Singapore cho thấy cần xây dựng thể chế phù hợp để thúc đẩy kinh tế. Đảng Cộng sản Việt Nam xác định hoàn thiện thể chế là một trong ba khâu đột phá chiến lược. Tuy nhiên, chất lượng thể chế kinh tế ở Việt Nam còn ở mức trung bình, theo đánh giá của Ngân hàng Thế giới. Doanh nghiệp vẫn gặp vướng mắc lớn về thể chế, theo VCCI. Nghiên cứu về hoàn thiện thể chế kinh tế là vấn đề cấp thiết để đưa Việt Nam vươn lên thành quốc gia phát triển.

1.1. Tính Cấp Thiết Của Nghiên Cứu Thể Chế Kinh Tế

Nghiên cứu về thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là cấp thiết. Thể chế kinh tế, bao gồm quy tắc và chế tài, đóng vai trò then chốt trong phát triển kinh tế. Các yếu tố như vốn, lao động, công nghệ quan trọng, nhưng thể chế định hình động cơ kinh tế. Thể chế kinh tế Việt Nam cần được cải thiện để đạt mục tiêu phát triển đến năm 2045. Các doanh nghiệp phản ánh thể chế kinh tế còn nhiều hạn chế.

1.2. Mục Tiêu Nghiên Cứu Hoàn Thiện Thể Chế Kinh Tế

Mục tiêu chính là tìm ra hạn chế, yếu kém và đưa ra giải pháp, định hướng. Phân tích lý thuyết về thể chế kinh tế và đánh giá thực tiễn. Xác định hướng tiếp cận nghiên cứu dựa trên lý thuyết kinh tế chính trị Mác - Lênin. Đánh giá thực trạng thể chế kinh tế hiện nay, đặc biệt là các yếu kém. Đề xuất định hướng và giải pháp để hoàn thiện thể chế kinh tế tại Việt Nam.

II. Thách Thức Hạn Chế Thể Chế Kinh Tế Thị Trường Định Hướng

Nhiều nghiên cứu chỉ ra những hạn chế của thể chế kinh tế Việt Nam. Dưới góc độ thể chế sở hữu, quyền sở hữu tài sản chưa được bảo vệ đầy đủ, đặc biệt là đất đai và sở hữu trí tuệ. Vẫn còn nhiều rào cản thể chế đối với tự do kinh doanh và cạnh tranh bình đẳng. Thể chế quản lý nhà nước còn can thiệp nhiều vào thị trường, làm sai lệch tín hiệu. Thể chế quản lý chồng chéo, thiếu thống nhất. Thể chế phân bổ nguồn lực phát triển còn bất bình đẳng, chưa tuân theo quy luật thị trường. Cần tiếp tục nghiên cứu để hoàn thiện thể chế kinh tế và tạo đột phá chiến lược.

2.1. Hạn Chế Thể Chế Sở Hữu và Quyền Tài Sản

Quyền sở hữu tài sản, đặc biệt đất đai và sở hữu trí tuệ, chưa được bảo vệ đầy đủ. Đây là một trong những hạn chế lớn của thể chế kinh tế hiện nay. Điều này ảnh hưởng đến đầu tư, sản xuất kinh doanh và phát triển kinh tế nói chung. Cần có giải pháp để tăng cường bảo vệ quyền sở hữu, tạo niềm tin cho các nhà đầu tư.

2.2. Rào Cản Tự Do Kinh Doanh và Cạnh Tranh

Vẫn còn tồn tại nhiều rào cản thể chế đối với tự do kinh doanh và cạnh tranh bình đẳng giữa các thành phần kinh tế. Điều này làm giảm tính năng động và hiệu quả của nền kinh tế. Cần loại bỏ các rào cản không cần thiết, tạo điều kiện cho doanh nghiệp phát triển.

2.3. Can Thiệp Hành Chính Vào Thị Trường Kinh Tế

Thể chế quản lý nhà nước vẫn duy trì sự can thiệp nhiều vào thị trường thông qua các biện pháp hành chính. Việc này làm sai lệch các tín hiệu thị trường và cản trở sự phát triển lành mạnh của nền kinh tế. Cần giảm thiểu sự can thiệp của nhà nước, để thị trường vận hành theo quy luật.

III. Phương Pháp Tiếp Cận Hoàn Thiện Thể Chế Kinh Tế Việt Nam

Luận án tiếp cận trên cơ sở phương pháp luận biện chứng duy vật. Đặt thể chế kinh tế trong mối liên hệ với các yếu tố thể chế khác, đặc biệt là thể chế chính trị. Nghiên cứu các quyết sách của Đảng Cộng sản Việt Nam và mối liên hệ với các thể chế kinh tế. Đảm bảo tính lịch sử, cụ thể, dựa trên đánh giá trong từng bối cảnh kinh tế - xã hội Việt Nam. Sử dụng phương pháp định tính để giải đáp các câu hỏi nghiên cứu. Áp dụng phương pháp trừu tượng hóa khoa học để tiếp cận vấn đề mang tính hệ thống. Sử dụng phương pháp chuyên gia để đo lường chất lượng thể chế.

3.1. Phương Pháp Luận Biện Chứng Duy Vật Trong Nghiên Cứu

Nghiên cứu đặt thể chế kinh tế trong mối liên hệ biện chứng với các yếu tố khác, đặc biệt là thể chế chính trị. Các yếu tố chính trị, kinh tế, xã hội được xem xét một cách toàn diện. Các quyết sách của Đảng có ảnh hưởng quan trọng đến thể chế kinh tế. Phương pháp luận này giúp đảm bảo tính khách quan và khoa học.

3.2. Phương Pháp Định Tính và Trừu Tượng Hóa Khoa Học

Sử dụng phương pháp định tính để giải đáp các câu hỏi nghiên cứu mang tính giải thích. Phương pháp này giúp đi sâu vào bản chất của vấn đề. Phương pháp trừu tượng hóa khoa học giúp loại bỏ các yếu tố ngẫu nhiên, không điển hình để tìm ra đặc điểm bản chất của thể chế kinh tế Việt Nam.

3.3. Sử Dụng Phương Pháp Chuyên Gia Đánh Giá Thể Chế

Sử dụng phương pháp chuyên gia thông qua khảo sát nhận định từ những nghiên cứu công bố của các chuyên gia có những công trình nghiên cứu sâu về chất lượng thể chế kinh tế. Các nghiên cứu này đều có độ uy tín, hàm lượng khoa học cao và được công bố trên các tạp chí, hội thảo uy tín.

IV. Giải Pháp Hoàn Thiện Thể Chế Sở Hữu Kinh Tế Việt Nam

Cần hoàn thiện thể chế sở hữu và các thành phần kinh tế. Cụ thể, cần hoàn thiện thể chế sở hữu đất đai và sở hữu trí tuệ. Tạo điều kiện thuận lợi cho các thành phần kinh tế phát triển, đặc biệt là kinh tế tư nhân. Bảo đảm cạnh tranh bình đẳng giữa các thành phần kinh tế. Thúc đẩy đổi mới sáng tạo và ứng dụng công nghệ. Nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về kinh tế.

4.1. Hoàn Thiện Thể Chế Sở Hữu Đất Đai Và Tài Sản

Cần có quy định rõ ràng, minh bạch về quyền sở hữu đất đai, đảm bảo quyền lợi hợp pháp của người sử dụng đất. Hoàn thiện cơ chế giải quyết tranh chấp đất đai một cách công bằng, hiệu quả. Tăng cường quản lý nhà nước về đất đai, chống tham nhũng, tiêu cực.

4.2. Tạo Môi Trường Kinh Doanh Bình Đẳng Cho Kinh Tế Tư Nhân

Kinh tế tư nhân đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế. Cần tạo môi trường kinh doanh thuận lợi, bình đẳng cho kinh tế tư nhân phát triển. Loại bỏ các rào cản, định kiến đối với kinh tế tư nhân. Hỗ trợ kinh tế tư nhân tiếp cận nguồn lực, công nghệ.

4.3. Bảo Vệ Quyền Sở Hữu Trí Tuệ Để Phát Triển Bền Vững

Quyền sở hữu trí tuệ là động lực cho đổi mới sáng tạo. Cần tăng cường bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, chống hàng giả, hàng nhái. Khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào nghiên cứu và phát triển. Xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

V. Đổi Mới Quản Lý Nâng Cao Hiệu Quả Kinh Tế Nhà Nước VN

Đổi mới thể chế quản lý nhà nước trong hoạt động kinh tế là yêu cầu cấp thiết. Phân định rõ vai trò của nhà nước và thị trường. Giảm thiểu sự can thiệp hành chính vào thị trường. Nâng cao năng lực quản lý nhà nước về kinh tế. Tăng cường phân cấp, phân quyền trong quản lý kinh tế. Thực hiện cải cách hành chính mạnh mẽ.

5.1. Phân Định Rõ Vai Trò Nhà Nước và Thị Trường Kinh Tế

Nhà nước đóng vai trò định hướng, điều tiết và tạo môi trường cho thị trường phát triển. Thị trường đóng vai trò phân bổ nguồn lực một cách hiệu quả. Cần phân định rõ chức năng, nhiệm vụ của nhà nước và thị trường để tránh chồng chéo, can thiệp.

5.2. Giảm Thiểu Can Thiệp Hành Chính Vào Thị Trường Kinh Tế

Nhà nước can thiệp vào thị trường bằng các công cụ kinh tế, pháp luật, không sử dụng các biện pháp hành chính. Giảm thiểu các thủ tục hành chính rườm rà, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp. Đảm bảo tính minh bạch, công khai trong quản lý nhà nước.

5.3. Nâng Cao Năng Lực Quản Lý Kinh Tế Của Nhà Nước

Xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức có trình độ, năng lực chuyên môn cao. Ứng dụng công nghệ thông tin vào quản lý nhà nước. Tăng cường kiểm tra, giám sát hoạt động của các cơ quan nhà nước. Xử lý nghiêm các hành vi tham nhũng, tiêu cực.

VI. Tương Lai Phát Triển Kinh Tế Thị Trường Định Hướng XHCN

Hoàn thiện thể chế kinh tế là quá trình liên tục và không ngừng nghỉ. Cần tiếp tục nghiên cứu, đánh giá và điều chỉnh thể chế cho phù hợp với thực tiễn. Phát huy vai trò của các chủ thể kinh tế trong quá trình xây dựng và thực thi thể chế. Tăng cường hội nhập kinh tế quốc tế. Xây dựng nền kinh tế thị trường hiện đại, hiệu quả và bền vững, định hướng xã hội chủ nghĩa.

6.1. Quá Trình Liên Tục Hoàn Thiện Thể Chế Kinh Tế

Hoàn thiện thể chế là một quá trình liên tục, đòi hỏi sự kiên trì, sáng tạo và linh hoạt. Cần thường xuyên đánh giá hiệu quả của thể chế và có những điều chỉnh phù hợp. Cần học hỏi kinh nghiệm quốc tế và áp dụng vào điều kiện cụ thể của Việt Nam.

6.2. Vai Trò Chủ Thể Kinh Tế Xây Dựng Thể Chế Thị Trường

Các chủ thể kinh tế, đặc biệt là doanh nghiệp, đóng vai trò quan trọng trong quá trình xây dựng và thực thi thể chế. Cần lắng nghe ý kiến của doanh nghiệp, tạo điều kiện cho doanh nghiệp tham gia vào quá trình xây dựng chính sách. Xây dựng mối quan hệ đối tác giữa nhà nước và doanh nghiệp.

6.3. Hội Nhập Kinh Tế Quốc Tế Để Phát Triển Bền Vững

Hội nhập kinh tế quốc tế là cơ hội để Việt Nam tiếp cận nguồn lực, công nghệ và kinh nghiệm quản lý tiên tiến. Cần chủ động hội nhập kinh tế quốc tế, tham gia vào các chuỗi giá trị toàn cầu. Đồng thời, cần bảo vệ lợi ích quốc gia, dân tộc.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh khoa học của công trình bắt nguồn từ yêu cầu cấp thiết về việc xác lập động lực tăng trưởng mới cho Việt Nam trong giai đoạn chuyển đổi mô hình phát triển. Khi các yếu tố đầu vào truyền thống như vốn, tài nguyên và lao động giá rẻ dần chạm ngưỡng giới hạn, thể chế kinh tế được xác định là khâu đột phá chiến lược hàng đầu nhằm giúp quốc gia vượt qua bẫy thu nhập trung bình, hướng tới mục tiêu trở thành nước phát triển có thu nhập cao vào năm 2045. Tính tiên phong của luận án thể hiện ở việc kết hợp liên ngành giữa lý luận kinh tế chính trị Mác - Lênin với trường phái kinh tế học thể chế mới (New Institutional Economics) để giải quyết bài toán hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa một cách thực chứng và hệ thống.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được nhận diện thông qua sự thiếu vắng các khung phân tích dung hợp giữa quan hệ sản xuất theo quan điểm Mác - Lênin với các thuộc tính thể chế hiện đại. Các công trình trước đây như của Lê Du Phong (2018), Trần Quốc Toản (2019), Nguyễn Đình Cung (2019), và Võ Đại Lược (2020) chủ yếu tiếp cận vấn đề dưới dạng liệt kê rào cản hành chính hoặc tách rời thể chế kinh tế khỏi bản chất chính trị của thời kỳ quá độ. Luận án giải quyết trực tiếp khoảng trống này bằng cách định danh các điểm nghẽn thể chế sở hữu đất đai, cơ chế quản lý can thiệp hành chính và sự bất bình đẳng trong phân bổ nguồn lực phát triển.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết được xác lập cụ thể:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Khung tiếp cận hoàn thiện thể chế kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam cần được thiết lập trên nền tảng kinh tế chính trị Mác - Lênin kết hợp lý thuyết thể chế hiện đại như thế nào?
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Thực trạng thể chế kinh tế Việt Nam giai đoạn 2011–2022 bộc lộ những hạn chế, xung đột cấu trúc nào và nguyên nhân gốc rễ từ bộ máy, cơ chế và thể chế chính trị là gì?
3. Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Những định hướng mang tính đột phá và hệ giải pháp khả thi nào cần được thực thi để tái cấu trúc thể chế kinh tế Việt Nam theo hướng dung hợp và chuẩn mực quốc tế?

Luận án dựa trên khung lý thuyết tích hợp gồm: Lý luận ba mặt quan hệ kinh tế của Mác - Lênin (sở hữu, quản lý, phân phối), Thuyết tiến hóa thể chế bốn tầng của Oliver Williamson (2000), Khung phân tích thể chế dung hợp và chiếm đoạt của Daron Acemoglu & James A. Robinson (2013), và Tiêu chuẩn hiệu quả thể chế của Wolfgang Kasper & Manfred E. Streit (1998).

Về phạm vi và ý nghĩa, nghiên cứu tập trung vào các thể chế kinh tế chính thức (Hiến pháp, Luật, Nghị định) tại Việt Nam trong khung thời gian 2011–2022, sử dụng dữ liệu đo lường chất lượng thể chế từ 17 công trình chuyên gia uy tín cùng hệ thống chỉ số vĩ mô quốc tế (WGI, PCI, PAPI, WJP, Heritage Foundation). Đóng góp của luận án mang lại cơ sở khoa học để tái định hình quyền sở hữu tài sản, đổi mới quản trị công và thúc đẩy môi trường cạnh tranh bình đẳng.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu cho thấy nghiên cứu về thể chế kinh tế vận động qua nhiều dòng chảy học thuật với sự đa dạng về lăng kính lý thuyết và phương pháp tiếp cận:

1. Hướng tiếp cận tiến hóa thể chế và quản trị hợp đồng: Douglass North (1990, 1991) khẳng định thể chế là các quy tắc ràng buộc do con người tạo ra nhằm định hình cấu trúc tương tác chính trị, kinh tế, xã hội và giảm thiểu chi phí giao dịch. Tiếp nối hướng đi này, Oliver Williamson (2000) mô hình hóa bốn tầng thể chế, định vị trọng tâm phân tích vào môi trường thể chế (tầng 2) và cơ cấu quản trị hợp đồng (tầng 3).
2. Hướng tiếp cận tính chất thể chế: Daron Acemoglu & James A. Robinson (2013) phân chia thể chế thành hai trạng thái đối lập: "dung hợp" (inclusive) và "chiếm đoạt/khai thác" (extractive). Thể chế dung hợp bảo vệ quyền sở hữu tư nhân, thiết lập sân chơi bình đẳng và phân bổ quyền lực rộng khắp, tạo động lực cốt lõi cho sự thịnh vượng dài hạn.
3. Hướng tiếp cận quản trị hiện đại và thuộc tính hiệu quả: World Bank (2009, 2016) tập trung vào phân cấp trao quyền và trách nhiệm giải trình hai chiều. Wolfgang Kasper & Manfred E. Streit (1998) cùng Friedrich Hayek (1973) xác lập ba thuộc tính chuẩn mực của một thể chế hiệu quả: tính phổ biến (generality), tính chắc chắn (certainty) và tính mở (openness).

Tại Việt Nam, các nghiên cứu tập trung mổ xẻ những rào cản nội tại. Dwight Perkins và cộng sự (2013) chỉ ra sự suy giảm động lực do hiệu quả kém của ba khu vực: doanh nghiệp nhà nước, kinh tế tư nhân và nông nghiệp. David Mallon & Raymond Mallon (2015) nhấn mạnh áp lực chuyển đổi sang thể chế dung hợp. Lê Xuân Bá (2013), Nguyễn Hồng Nga (2015), Phí Mạnh Hồng (2017) và Lê Du Phong (2018) chỉ ra sự can thiệp mệnh lệnh hành chính làm méo mó tín hiệu thị trường.

Tranh luận học thuật nổi bật tồn tại giữa hai trường phái:

• Trường phái can thiệp nhà nước (State-led View): Nhấn mạnh vai trò chủ đạo tuyệt đối của kinh tế nhà nước và các công cụ kế hoạch hóa tập trung để giữ vững định hướng chính trị xã hội chủ nghĩa.
• Trường phái thị trường tự do và thể chế dung hợp (Market-oriented Institutional View): Lập luận rằng việc duy trì ưu đãi phi thị trường cho doanh nghiệp nhà nước và cơ chế "xin - cho" trong phân bổ tài nguyên đất đai, tín dụng là nguồn gốc tạo ra chủ nghĩa tư bản thân hữu và tham nhũng, cản trở sự phát triển của khu vực tư nhân (Nguyễn Đình Cung, 2015; Vũ Tiến Lộc, 2019; Võ Đại Lược, 2020).

Vị thế nghiên cứu của luận án: Kế thừa các giá trị thực chứng nhưng vượt lên trên sự phê phán thuần túy, luận án định vị mình tại điểm giao thoa giữa kinh tế chính trị Mác - Lênin và kinh tế học thể chế hiện đại. Công trình so sánh trực tiếp với hai nghiên cứu quốc tế điển hình: kinh nghiệm nhà nước kiến tạo phát triển tại Đông Á (Hàn Quốc, Nhật Bản - Trần Văn Thọ, 2015; Ghesquiere, 2008) và cải cách thể chế chuyển đổi tại Trung Quốc, từ đó đưa ra mô hình hoàn thiện thể chế phù hợp với thực tiễn chuyển đổi tại Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và làm phong phú lý thuyết kinh tế chính trị Mác - Lênin về quan hệ sản xuất trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội thông qua các luận điểm khoa học có tính hệ thống:

                 LÝ THUYẾT QUAN HỆ SẢN XUẤT (MÁC - LÊNIN)
QUAN HỆ SỞ HỮU            QUAN HỆ TỔ CHỨC QUẢN LÝ           QUAN HỆ PHÂN PHỐI
Bảo vệ quyền tài sản       Chuyển từ mệnh lệnh           Phân bổ theo quy luật
đa sở hữu, sở hữu          hành chính sang nhà           thị trường, cạnh tranh
tư nhân; minh định         nước kiến tạo, phân           bình đẳng, kiểm soát
sở hữu nhà nước            định lập quy - thực thi       lợi ích nhóm
       TÍCH HỢP LÝ THUYẾT KINH TẾ HỌC THỂ CHẾ MỚI (NORTH, ACEMOGLU)
    Xây dựng "Thể chế kinh tế dung hợp" trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN

1. Mệnh đề 1 (Proposition 1 - Thể chế sở hữu): Khẳng định quyền tài sản không chỉ là phạm trù pháp lý tĩnh mà là nền tảng tạo động lực kinh tế vi mô. Luận án chứng minh rằng trong thời kỳ quá độ, việc bảo vệ an toàn quyền sở hữu tư nhân và minh định quyền sở hữu nhà nước đối với đất đai không làm suy yếu bản chất xã hội chủ nghĩa, mà ngược lại, giải phóng triệt để sức sản xuất của mọi thành phần kinh tế.
2. Mệnh đề 2 (Proposition 2 - Thể chế quản lý): Tái định nghĩa vai trò của Nhà nước trong mối quan hệ biện chứng giữa Nhà nước - Thị trường - Xã hội. Luận án chỉ ra sự chuyển dịch tất yếu từ mô hình "Nhà nước can thiệp trực tiếp" bằng mệnh lệnh hành chính sang mô hình "Nhà nước kiến tạo phát triển", đảm bảo tính khách quan của các quy luật kinh tế thị trường (quy luật giá trị, cung - cầu, cạnh tranh).
3. Mệnh đề 3 (Proposition 3 - Thể chế phân phối): Chuyển hóa nguyên tắc phân phối từ cơ chế bao cấp, chỉ tiêu pháp lệnh sang phân bổ nguồn lực dựa trên hiệu quả thị trường và năng lực cạnh tranh, gắn liền với chế độ thưởng phạt phân minh.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp đa tầng giữa:

• Cấu trúc ba mặt của quan hệ sản xuất theo Mác - Lênin: Thể chế sở hữu và các thành phần kinh tế; Thể chế quản lý nhà nước trong hoạt động kinh tế; Thể chế phân phối nguồn lực phát triển.
• Mô hình "Người chơi - Luật chơi - Sân chơi" của Trần Quốc Toản (2019): Bảo đảm tính đồng bộ giữa chủ thể ban hành, cơ quan thực thi và các thực thể tham gia thị trường.
• Ba thuộc tính thể chế hiệu quả của Kasper & Streit (1998): Đánh giá tính phổ biến, tính chắc chắn và tính mở của hệ thống pháp luật kinh tế.
• Các điều kiện biên (boundary conditions): Khung phân tích được giới hạn trong phạm vi thể chế chính thức thuộc cấp độ vĩ mô của nền kinh tế Việt Nam trong giai đoạn phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, không áp dụng cho các quy tắc phi chính thức phi kinh tế.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được thiết kế theo lập trường triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp phương pháp luận của kinh tế học thể chế. Luận án sử dụng phương pháp định tính nâng cao kết hợp phân tích dữ liệu thứ cấp đa nguồn (mixed qualitative desk research). Cấu trúc phân tích đa tầng được triển khai trên hai cấp độ:

• Cấp độ hệ thống vĩ mô: Đánh giá chất lượng khung khổ thể chế quốc gia qua các chỉ số quản trị toàn cầu.
• Cấp độ thực thi vi mô/địa phương: Đánh giá cảm nhận và phản ứng của cộng đồng doanh nghiệp tư nhân, doanh nghiệp FDI và các cơ quan quản lý cấp tỉnh.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được tiến hành nghiêm ngặt qua 4 bước:

Độ tin cậy và giá trị khoa học được bảo đảm thông qua tam giác hóa dữ liệu (data triangulation) giữa nguồn khảo sát doanh nghiệp độc lập (PCI) với các báo cáo quản trị toàn cầu của World Bank và các trường hợp nghiên cứu điển hình thực tế.

Data và phân tích

Nghiên cứu khai thác sâu các tập dữ liệu định lượng chuẩn hóa:

1. Bộ chỉ số Quản trị Toàn cầu (WGI) của World Bank: Phân tích chuỗi thời gian 2011–2021 đối với 6 chỉ số thành phần (Voice & Accountability, Political Stability, Government Effectiveness, Regulatory Quality, Rule of Law, Control of Corruption).
2. Bộ chỉ số Năng lực Cạnh tranh Cấp tỉnh (PCI) của VCCI & USAID: Phân tích giá trị trung vị của các chỉ số thành phần: Gia nhập thị trường, Tiếp cận đất đai, Chi phí không chính thức, Cạnh tranh bình đẳng, Tính minh bạch giai đoạn 2012–2021.
3. Bộ chỉ số Tự do Kinh tế của The Heritage Foundation (2017–2022) và Chỉ số Thượng tôn Pháp luật của World Justice Project (2015–2022).
4. Dữ liệu tài chính doanh nghiệp giai đoạn 2016–2020: So sánh các chỉ số hiệu quả kinh tế (vòng quay vốn, tỷ số nợ, ROA trước thuế) giữa ba khối: Doanh nghiệp nhà nước (DNNN), Doanh nghiệp tư nhân trong nước và Doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Thứ nhất, quyền sở hữu tài sản bộc lộ xung đột cấu trúc sâu sắc, đặc biệt là quyền tài sản đối với đất đai và sở hữu trí tuệ. Quy định "đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu" dẫn đến tình trạng bất định về chủ thể chịu trách nhiệm, tạo kẽ hở cho việc thu hồi đất tùy tiện dưới danh nghĩa "phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng". Dữ liệu PCI giai đoạn 2014–2021 cho thấy tỷ lệ doanh nghiệp phản hồi về tình trạng bất bình đẳng trong tiếp cận đất đai luôn ở mức cao, trong đó nguồn lực đất đai chủ yếu rơi vào tay các doanh nghiệp có mối liên kết chặt chẽ với chính quyền địa phương. Chỉ số bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ của Việt Nam theo The Heritage Foundation vẫn nằm ở nhóm trung bình thấp trong khu vực Đông Nam Á.

Thứ hai, môi trường tự do kinh doanh và cạnh tranh bình đẳng bị bóp nghẹt bởi sự can thiệp hành chính và rào cản điều kiện kinh doanh. Dù chỉ số "Gia nhập thị trường" có cải thiện về thủ tục đăng ký ban đầu, các giấy phép con và điều kiện kinh doanh hậu kiểm vẫn là rào cản lớn. Chỉ số "Cạnh tranh bình đẳng" (PCI 2016–2021, mức trung vị) phản ánh thực tế các doanh nghiệp tư nhân vừa và nhỏ bị phân biệt đối xử rõ rệt so với khối DNNN và các tập đoàn lớn có quan hệ thân hữu.

Thứ ba, nghịch lý về hiệu quả sử dụng nguồn lực giữa các thành phần kinh tế:

Khối DNNN chiếm giữ tỷ trọng nguồn lực công, đất đai và vốn vay ưu đãi lớn nhất nhưng lại tạo ra tỷ suất sinh lời trên tài sản (ROA) thấp nhất và tỷ số nợ cao nhất. Trong khi đó, khu vực kinh tế tư nhân – động lực tạo việc làm chính – lại gặp khó khăn nghiêm trọng nhất trong việc tiếp cận các nguồn lực phát triển chính thức.

Thứ tư, cơ chế quản trị công bộc lộ sự phân mảnh quyền lực và thiếu hụt trách nhiệm giải trình. Kết quả đánh giá chỉ số WGI giai đoạn 2011–2021 cho thấy điểm số "Tiếng nói và Trách nhiệm giải trình" (Voice and Accountability) của Việt Nam luôn nằm ở nhóm phần trăm thấp nhất (-1.4 đến -1.2 trên thang đo chuẩn hóa từ -2.5 đến +2.5). Chỉ số "Kiểm soát tham nhũng" và "Thượng tôn pháp luật" (WJP) tuy có xu hướng cải thiện nhờ nỗ lực chỉnh đốn của Đảng nhưng chi phí không chính thức vẫn là gánh nặng thường trực của doanh nghiệp (PCI 2021).

Thứ năm, phát hiện phản trực giác về sự kiểm soát giá cả dịch vụ công: Nghiên cứu trường hợp điển hình về việc áp đặt mệnh lệnh hành chính trong kiểm soát giá dịch vụ y tế và xét nghiệm trong đại dịch COVID-19 chỉ ra rằng việc duy trì giá trần phi thực tế không giúp bảo đảm an sinh xã hội mà ngược lại đã làm tê liệt chuỗi cung ứng, triệt tiêu động lực đầu tư y tế tư nhân và gây ra tình trạng khan hiếm hàng hóa, dịch vụ nghiêm trọng.

Implications đa chiều

• Đóng góp học thuật: Bổ sung luận cứ thực chứng khẳng định mô hình thể chế dung hợp là điều kiện tiên quyết để vận hành thành công nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; giải quyết mâu thuẫn giữa lý luận sở hữu toàn dân và yêu cầu an toàn quyền tài sản thị trường.
• Đổi mới phương pháp luận: Thiết lập khung đánh giá thể chế đa tiêu chí kết hợp giữa quan hệ sản xuất Mác - Lênin với các chỉ số kinh tế lượng thể chế quốc tế (WGI, PCI, Heritage).
• Hàm ý thực tiễn và chính sách mang tính đột phá:
  1. Hoàn thiện thể chế sở hữu: Chuyển đổi chế độ "sở hữu toàn dân" về đất đai sang chế độ "sở hữu nhà nước", đồng thời thí điểm công nhận quyền sở hữu tư nhân đối với loại hình "đất ở". Bãi bỏ quy định thu hồi đất chung chung vì mục đích "phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng" để ngăn chặn lạm quyền. Thành lập Tòa án chuyên trách Sở hữu Trí tuệ.
  2. Đổi mới thể chế quản lý: Thay đổi quan điểm chính trị từ "kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo" thành kinh tế nhà nước "từng bước giữ vai trò chủ đạo" phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất; tách bạch tuyệt đối chức năng đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước khỏi chức năng quản lý hành chính; thành lập "siêu Bộ Kinh tế" trên cơ sở hợp nhất Bộ Kế hoạch & Đầu tư và Bộ Tài chính; ban hành Luật Tổ chức thi hành pháp luật và thành lập Tòa án Hiến pháp.
  3. Tự do hóa thị trường: Điều chỉnh Luật Giá theo hướng xóa bỏ định giá hành chính đối với các hàng hóa, dịch vụ có nhiều thành phần kinh tế tham gia (y tế, giáo dục, điện, xăng dầu).

Limitations và Future Research

1. Giới hạn về phạm vi đối tượng: Luận án tập trung chủ yếu vào các thể chế kinh tế chính thức (văn bản quy phạm pháp luật và bộ máy nhà nước), chưa lượng hóa đầy đủ tác động của các thể chế phi chính thức (chuẩn mực xã hội, văn hóa kinh doanh, tập quán vùng miền) đối với hành vi kinh tế.
2. Giới hạn về dữ liệu vi mô: Dữ liệu sử dụng dựa trên các nguồn thống kê thứ cấp và báo cáo khảo sát tổng hợp vĩ mô; chưa thực hiện được các khảo sát thực địa diện rộng ở cấp độ doanh nghiệp cá thể bằng phương pháp định lượng hồi quy đa biến (panel data regression, structural equation modeling).
3. Hướng nghiên cứu tương lai:
   • Nghiên cứu tác động của chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo (AI) đối với việc tái cấu trúc thể chế kinh tế số và quản trị công nghệ.
   • Xây dựng mô hình kinh tế lượng đo lường định lượng mức độ tổn thất phúc lợi xã hội do việc chậm trễ đổi mới thể chế sở hữu đất đai gây ra.
   • Nghiên cứu cơ chế dung hợp thể chế trong khuôn khổ các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (CPTPP, EVFTA).

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Công trình cung cấp một tài liệu tham khảo có hàm lượng khoa học cao, mở ra hướng tiếp cận mới trong giảng dạy và nghiên cứu chuyên ngành Kinh tế chính trị và Quản lý kinh tế tại các trường đại học, viện nghiên cứu.
• Định hình chính sách quốc gia: Các đề xuất về sửa đổi Luật Đất đai, Luật Giá, Luật Cạnh tranh và tinh gọn bộ máy quản trị kinh tế vĩ mô cung cấp luận cứ trực tiếp cho các cơ quan hoạch định chiến lược (Ban Kinh tế Trung ương, Hội đồng Lý luận Trung ương, Ủy ban Kinh tế của Quốc hội).
• Thúc đẩy môi trường kinh doanh: Hướng tới việc xóa bỏ các chi phí không chính thức, tạo lập môi trường cạnh tranh bình đẳng, thúc đẩy sự lớn mạnh của khu vực kinh tế tư nhân và thu hút vốn FDI chất lượng cao.
• Tầm vóc quốc tế: Đóng góp một trường hợp điển hình (case study) sâu sắc về quá trình chuyển đổi thể chế kinh tế tại một quốc gia đang phát triển dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản trong bối cảnh toàn cầu hóa.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên sau đại học: Tiếp cận được khung phân tích lý thuyết liên ngành chuẩn mực, nguồn dữ liệu đối chiếu phong phú và phương pháp đánh giá thể chế đa chiều.
• Giảng viên và nhà khoa học: Bổ sung tư liệu giảng dạy cập nhật về các tranh luận thể chế kinh tế đương đại tại Việt Nam.
• Lãnh đạo doanh nghiệp và hiệp hội ngành nghề: Nắm bắt xu hướng vận động chính sách, nhận diện rủi ro pháp lý và có cơ sở khoa học để tham gia phản biện chính sách kinh tế.
• Các nhà hoạch định chính sách và lập pháp: Sử dụng hệ giải pháp cụ thể để sửa đổi luật pháp, hoàn thiện cơ chế phân cấp, phân quyền và nâng cao trách nhiệm giải trình của bộ máy hành chính.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã tích hợp thành công lý luận ba mặt của quan hệ sản xuất (Mác - Lênin) với lý thuyết "Thể chế dung hợp" (Acemoglu & Robinson) và Thuyết tiến hóa thể chế (Williamson), giải quyết mâu thuẫn lý luận tồn tại lâu nay về việc bảo vệ quyền sở hữu tư nhân trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

2. Tính đổi mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây?

Khác với các nghiên cứu mô tả định tính đơn thuần của Lê Du Phong (2018) hay phân tích thuần túy quản lý công của Worlbank (2016), luận án đã thực hiện quy trình tam giác hóa phương pháp thông qua khảo sát sự đồng thuận học thuật của 17 công trình khoa học uy tín, kết hợp so sánh định lượng chuỗi dữ liệu đa nguồn (WGI, PCI, PAPI, Heritage, WJP) với nghiên cứu trường hợp chuyên sâu.

3. Phát hiện bất ngờ và có giá trị thực chứng cao nhất?

Phát hiện về nghịch lý phân bổ nguồn lực: Khối DNNN nhận được sự bảo hộ và nắm giữ nguồn lực tài sản lớn nhất nhưng có tỷ suất sinh lời (ROA) thấp nhất và gánh nặng nợ cao nhất giai đoạn 2016–2020. Đồng thời, việc can thiệp giá dịch vụ công bằng mệnh lệnh hành chính trong đại dịch COVID-19 chứng minh rằng các biện pháp phi thị trường làm trầm trọng thêm sự đứt gãy cung ứng và tổn hại an sinh xã hội.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lặp nghiên cứu (replication protocol) không?

Hoàn toàn có. Hệ thống chỉ số đánh giá, nguồn thu thập dữ liệu thứ cấp (WGI, PCI, WJP, Heritage), các bảng biểu chuẩn hóa và tiêu chí phân tích trường hợp điển hình đều được minh bạch hóa với phương pháp luận rõ ràng, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập kiểm chứng và tái lập quy trình phân tích.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào?

Tập trung vào ba trụ cột lớn: Thể chế hóa quyền tài sản số và dữ liệu trong kỷ nguyên số hóa; Đo lường định lượng tổn thất xã hội từ rào cản thể chế đất đai bằng phương pháp kinh tế lượng vi mô; Hoàn thiện thể chế thương mại và đầu tư xanh thích ứng với các cam kết Net Zero và kinh tế tuần hoàn.

Kết luận

1. Hệ thống hóa và phát triển thành công khung lý thuyết kinh tế chính trị hiện đại về hoàn thiện thể chế kinh tế trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội.
2. Nhận diện chính xác 5 điểm nghẽn cốt lõi của thể chế kinh tế Việt Nam giai đoạn 2011–2022: bất định về quyền tài sản, rào cản tự do kinh doanh, méo mó trong phân bổ nguồn lực, phân mảnh quyền lực hành chính và sự can thiệp giá phi thị trường.
3. Đề xuất luận điểm mang tính bước ngoặt: Chuyển đổi "sở hữu toàn dân" sang "sở hữu nhà nước" về đất đai, thí điểm sở hữu tư nhân đối với đất ở và chuyển dịch vai trò kinh tế nhà nước từ "chủ đạo tuyệt đối" sang "từng bước giữ vai trò chủ đạo".
4. Thiết kế các giải pháp tổ chức bộ máy đột phá: Thành lập siêu Bộ Kinh tế, Tòa án Hiến pháp, Tòa án chuyên trách Sở hữu Trí tuệ và ban hành Luật Tổ chức thi hành pháp luật.
5. Mở ra 3 hướng nghiên cứu mới về thể chế kinh tế số, thể chế kinh tế tuần hoàn và quản trị nhà nước kiến tạo phát triển trong kỷ nguyên hội nhập toàn diện.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu về thể chế kinh tế trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam. Cơ sở lý luận và thực tiễn về thể chế kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Thực trạng thể chế kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam.

Định hướng và một số giải pháp nhằm hoàn thiện thể chế kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ THỂ CHẾ KINH TẾ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG Ở VIỆT NAM 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến luận án 1.1 Một số hướng tiếp cận nghiên cứu vấn đề thể chế kinh tế Vấn đề thể chế kinh tế được nhiều nhà kinh tế trong và ngoài nước quan tâm nghiên cứu. Trong đó có nhiều hướng tiếp cận nghiên cứu được đưa ra.

• Hướng tiếp cận dựa trên sự tiến hóa của thể chế kinh tế Hướng tiếp cận này được các nhà kinh tế học thể chế mới đưa ra trên cơ sở xem xét quá trình ra đời, vận động và phát triển của các thể chế. “Vấn đề trung tâm của bộ môn lịch sử kinh tế và phát triển kinh tế là phải xem xét sự tiến hóa của các thể chế chính trị và kinh tế mà tạo nên một môi trường kinh tế khiến cho hiệu quả sản xuất ngày càng gia tăng., 1991) Những nghiên cứu của North đã cho thấy quá trình ra đời của thể chế kinh tế bắt nguồn từ quá trình chuyên môn hóa sản xuất và phân công lao động xã hội làm xuất hiện các thể chế kinh tế phi chính thức. Khi quá trình trao đổi ngày càng mở rộng, thị trường ngày càng phát triển đòi hỏi phải có các thể chế kinh tế chính thức nhằm đảm bảo quyền sở hữu cũng như việc thực thi hợp đồng trên cơ sở đó góp phần giảm chi phí giao dịch trong kinh tế. (Williamson, 2000) đã khái quát hóa sự tiến hóa thể chế kinh tế thành bốn tầng: Ở tầng thứ nhất các thế chế chủ yếu dưới hình thức phi chính thức và có tính “trơ ì” do tính thiết thực hoặc giá trị biểu tượng và thường vận hành trong xã hội khép kín để tự bảo vệ khỏi những giá trị ngoại lai.

Tầng thứ hai được gọi là môi trường thể chế, ở đây các quy tắc chính thức (hiến pháp, luật pháp, quyền tài sản) được áp dụng tạo điều kiện cho kinh tế hóa bậc 01: “tạo dựng những luật chơi chính thức tốt”. Tầng thứ ba là nơi các thể thế quản trị những quan hệ hợp đồng là trung tâm phân tích. Hệ thống những luật lệ để xác định luật hợp đồng và bắt buộc tuân thủ hợp đồng. Tầng thứ tư là nơi những phân tích tân cổ điển đang được thực hiện.

Những cơ chế nhằm tối ưu hóa thường được thông qua cách thức phân tích cận biên. Trong tầng này, sự điều chỉnh giá cả và sản lượng được diễn ra liên tục. 16 Trên cơ sở phân tích cách tầng nấc tiến hóa của thể chế, Williamson đã nhấn mạnh đối tượng nghiên cứu của kinh tế học thể chế chủ yếu là tầng 02 và tầng 03 tức là môi trường thể chế và thể chế quản trị. • Hướng tiếp cận dựa trên tính chất của thể chế kinh tế Daron Acemoglu và James A Robinson đã tiếp nối những nghiên cứu của trường phái kinh tế học thể chế, coi thể chế đóng vai trò quyết định đối với sự phát triển của một quốc gia trong thời đại ngày nay.

Các ông cho rằng thể chế là “một tập hợp các quy tắc kinh tế và chính trị được tạo ra và thực thi bởi cả nhà nước và dân chúng” (Acemoglu & Robinson, 2013, 68), Dựa trên sự phân chia thể chế thành hai loại thể chế dung hợp (inclusive institution) và chiếm đoạt (extractive institution), Acemoglu & Robinson đã lý giải sự thành công hay thất bại của các quốc gia. Thể chế kinh tế dung hợp là các thể chế kinh tế “cho phép và khuyến khích sự tham gia của đại đa số dân chúng vào các hoạt động kinh tế, sử dụng tốt nhất tài năng và trình độ của họ và giúp các cá nhân thực hiện những lựa chọn họ muốn” (Acemoglu & Robinson, 2013), Trong thể chế kinh tế dung hợp, thừa nhận và bảo vệ quyền sở hữu tư nhân, đề cao quyền tự do cá nhân, có hệ thống pháp luật bình đẳng và được thực thi nghiêm minh, nhà nước cung cấp các dịch vụ công đầy đủ và tạo ra một sân chơi bình đẳng, khuyến khích mọi người trao đổi, ký kết hợp đồng, thành lập doanh nghiệp và tự do kinh doanh. Thể chế kinh tế chiếm đoạt là loại hình thể chế thiếu cơ chế khuyến khích tham gia tích cực của thành viên trong xã hội vào hoạt động kinh tế. Thông qua những cơ chế ép buộc, cưỡng chế, trong đó thị trường không được phát triển đầy đủ, các quy luật thị trường không được tôn trọng và bị bóp méo, sở hữu tư nhân của người dân không được bảo đảm, hạn chế sự tự do sáng tạo, tự do làm ăn, không có động cơ đầu tư và động cơ tăng năng suất lao động dẫn đến thiếu động lực cho quá trình phát triển kinh tế.

Gắn liền với thể chế kinh tế là thể chế chính trị, thể chế chính trị cũng được chia thành hai loại cơ bản là thể chế chính trị dung hợp và thể chế chính trị chiếm đoạt 17 Các thể chế chính trị dung hợp: Các thể chế chính trị mà quyền lực được phân phối rộng rãi, cho phép mở rộng sự tham gia của cộng đồng xã hội, đồng thời đặt ra các giới hạn và kiểm tra đối với bộ máy quyền lực bởi các quy định của pháp luật. Bên cạnh đó nhà nước cần có sự tập trung quyền lực chính trị được đặt vào một liên minh rộng rãi hay nhiều nhóm. Các thể chế chính trị khai thác (chiếm đoạt) - trong giới hạn "chủ nghĩa chuyên chế" là các thể chế chính trị tập trung quyền lực vào tay một vài người, thiếu đi sự ràng buộc, kiểm tra, công bằng bởi các quy định của pháp luật. “Chúng ta sẽ gọi những thể chế chính trị có tính tập trung và đa nguyên là những thể chế chính trị dung hợp.

Khi một trong hai điều kiện này không được đáp ứng, chúng ta sẽ gọi đó là các thể chế chính trị chiếm đoạt” (Acemoglu & Robinson, 2013, 116) Ở các quốc gia mà nhà nước lựa chọn xây dựng thể chế (chính trị và kinh tế) theo hướng dung hợp sẽ có những điều kiện phát triển thuận lợi hơn các quốc gia có thể chế chiếm đoạt. “Các thể chế chính trị và kinh tế, suy cho cùng là sự chọn lựa của xã hội, có thể có tính dung hợp và khuyến khích tăng trưởng kinh tế. Hoặc các thể chế đó có thể có tính chiếm đoạt và trở thành chướng ngại đối với tăng trưởng kinh tế.” (Acemoglu & Robinson 2013, 119), • Hướng tiếp cận trên cơ sở nền tảng thể chế kinh tế hiện đại Ngân hàng thế giới trong báo cáo “Các thể chế hiện đại” (Worlbank, 2009) đưa ra quan điểm về thể chế hiện đại đó là “những nguyên tắc xác định mối quan hệ giữa xã hội và các thành viên trong xã hội và thể chế ngày càng được nhìn nhận như là yếu tố chính quyết định sự phát triển lâu dài của một quốc gia” (Worlbank 2009, 1), Nghiên cứu đã chỉ ra đòi hỏi khách quan của việc chuyển đổi sang xây dựng thể chế hiện đại trong đó tập trung vào việc phân cấp trao quyền và trách nhiệm giải trình, đây được coi là hai khía cạnh cơ bản của một thể chế hiện đại và cũng được coi là những khía cạnh đổi mới quan trọng nhất của Việt Nam trong từ khi đổi mới. Nhà nước cần đóng vai trò chủ yếu trong hoạt động xây dựng và thực thi thể chế phân cấp trao quyền cũng như trách nhiệm giải trình.

Trong đó, cần tăng cường phân cấp trao quyền cho các địa phương nhưng đồng thời phải đảm bảo tính thống nhất của các vấn 18 đề chung hệ thống (kế hoạch chiến lược, pháp luật.) Đồng thời, Nhà nước cũng phải xây dựng được cơ chế để đảm bảo trách nhiệm giải trình theo cả hai hướng: Hướng lên trên tập trung vào việc tuân thủ các quy tắc, các chỉ thị và chỉ đạo đến từ bộ máy nhà nước; Hướng xuống dưới tập trung vào các kết quả mà một cá nhân hay một cơ quan có nhiệm vụ thực hiện. Từ việc chỉ ra những nút thắt thể chế dẫn tới sự kém hiệu quả của hoạt động kinh tế nêu trên, nghiên cứu đã đưa ra những hàm ý chính sách đối với Việt Nam cho việc tháo gỡ những nút thắt này: Đối với thể chế kinh tế, cần xác định quyền sở hữu rõ ràng theo hướng ghi nhận và bảo hộ các quyền định đoạt, hưởng dụng tài sản trước mọi hành vi xâm phạm, nhà nước cần đảm bảo mọi tranh chấp cần được phán xử không thiên vị bởi toà án độc lập. Đối với thể chế chính trị, cần tạo điều kiện để tăng cường sự tham gia của nhân dân trong quá trình ủy trị quyền lực cho chính quyền. Để thực hiện được điều này cần tạo dựng những thể chế để giúp người dân thực hiện quyền được biết, được tham gia trong đời sống chính trị, qua đó người dân được quyền bày tỏ ý kiến và yêu cầu trách nhiệm giải trình của các cấp chính quyền khi cần thiết.

• Hướng tiếp cận dựa trên các đặc tính hiệu quả của thể chế kinh tế Kasper & Streit (1998) chỉ ra ba đặc tính cơ bản cần có để một thể chế kinh tế trở nên hiệu quả: Tính phổ biến (generality), tính chắc chắn (certainty) và tính mở (openness) Tính phổ biến của thể chế được hiểu là không có sự phân biệt đối xử giữa các chủ thể cũng như các tình huống trong quy tắc thể chế mà không có bất cứ một lý do đặc biệt nào. Nói cách khác các quy tắc này cần đảm bảo tính phổ biến “có thể áp dụng cho một số lượng người và tình huống chưa biết và chưa thể xác định” (Hayek, 1973, 50), tức là chỉ hạn chế một số hành vi nhất định không có sự phân biệt đối xử dù bất kể là ai hay tổ chức, thế lực nào, được thực hiện trong điều kiện nào mà không có lý do thích hợp. Tính chắc chắn biểu hiện ở việc các thể chế đưa ra phải đơn giản, dễ nhận biết, thống nhất, minh bạch nhằm làm cho ngay cả những người dân bình thường cũng có 19 thể đọc, hiểu và thực hiện những quy tắc thể chế một cách dễ dàng.