Nghiên cứu hoàn thiện thể chế kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở việt nam

Nghiên cứu về hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Giải pháp và kiến nghị để phát triển kinh tế bền vững.

• Tác giả: Nguyễn Minh Tuấn
• Người hướng dẫn: PGS, TS Nguyễn Minh Tuấn
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh - Trường Đại học Kinh tế - Luật
• Chuyên ngành: Kinh tế chính trị
• Đề tài: Nghiên cứu Hoàn thiện Thể chế Kinh tế Trong Nền Kinh Tế Thị Trường Định Hướng Xã Hội Chủ Nghĩa Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2.1. Mục tiêu tổng quát
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.4.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5.1. Phương pháp luận nghiên cứu
• 1.5.2. Phương pháp nghiên cứu cụ thể
• 1.5.3. Phương pháp trừu tượng hóa khoa học
• 1.5.4. Phương pháp chuyên gia
• 2. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ THỂ CHẾ KINH TẾ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG Ở VIỆT NAM
• 2.1. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến luận án
• 2.1.1. Một số hướng tiếp cận nghiên cứu vấn đề thể chế kinh tế
• 2.1.2. Những nghiên cứu về hạn chế của thể chế kinh tế ở Việt Nam
• 2.1.3. Những nghiên cứu định hướng hoàn thiện thể chế kinh tế của Việt Nam
• 2.2. Giá trị kế thừa và khoảng trống nghiên cứu
• 2.2.1. Giá trị kế thừa
• 2.2.2. Khoảng trống nghiên cứu
• 3. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ THỂ CHẾ KINH TẾ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM
• 3.1. Thể chế và thể chế kinh tế
• 3.1.1. Khung khái niệm thể chế và thể chế kinh tế
• 3.1.2. Phân loại thể chế kinh tế
• 3.1.3. Vai trò của thể chế kinh tế
• 3.1.4. Các lý thuyết về thể chế kinh tế và sự vận dụng trong nghiên cứu
• 3.1.4.1. Các lý thuyết về thể chế kinh tế
• 3.1.4.2. Vận dụng cơ sở lý thuyết vào nghiên cứu của luận án
• 3.2. Quan điểm của Đảng và Nhà nước Việt Nam về nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và thể chế kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
• 3.2.1. Về nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
• 3.2.2. Về thể chế kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
• 3.3. Nội dung nghiên cứu hoàn thiện thể chế kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
• 3.3.1. Hoàn thiện thể chế sở hữu và các thành phần kinh tế
• 3.3.2. Hoàn thiện thể chế quản lý nhà nước trong hoạt động kinh tế
• 3.3.3. Hoàn thiện thể chế phân phối nguồn lực phát triển kinh tế
• 3.4. Các nhân tố ảnh hưởng đến thể chế kinh tế
• 3.4.1. Thể chế chính trị
• 3.4.2. Bộ máy xây dựng và tổ chức thi hành thể chế kinh tế
• 3.4.3. Cơ chế xây dựng và tổ chức thi hành thể chế kinh tế
• 3.5. Đo lường chất lượng thể chế kinh tế
• 3.5.1. Chất lượng thể chế kinh tế qua bộ chỉ số “Quản trị toàn cầu”
• 3.5.2. Chất lượng thể chế kinh tế qua bộ chỉ số “Năng lực cạnh tranh cấp tỉnh”
• 3.5.3. Nhận xét tổng quan về chất lượng thể chế kinh tế Việt Nam
• 3.6. Khung phân tích của luận án
• 4. THỰC TRẠNG THỂ CHẾ KINH TẾ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM
• 4.1. Thực trạng thể chế sở hữu và các thành phần kinh tế
• 4.1.1. Thực trạng thể chế sở hữu
• 4.1.2. Thực trạng thể chế đối với các thành phần kinh tế
• 4.1.3. Thực trạng thể chế quản lý nhà nước trong hoạt động kinh tế
• 4.2. Thể chế phân định vai trò trong xây dựng và thực thi quy định pháp luật
• 4.3. Thể chế phân cấp, phân quyền trong quản lý kinh tế của nhà nước
• 4.4. Thể chế hạn chế những can thiệp mệnh lệnh hành chính vào nền kinh tế thị trường
• 4.5. Thực trạng thể chế phân phối nguồn lực phát triển kinh tế
• 4.6. Đánh giá chung mặt đạt được và hạn chế của thể chế kinh tế Việt Nam
• 4.6.1. Những mặt đạt được
• 4.6.2. Một số hạn chế, yếu kém
• 4.7. Nguyên nhân của những hạn chế, yếu kém của thể chế kinh tế Việt Nam
• 4.7.1. Nguyên nhân từ thể chế chính trị
• 4.7.2. Nguyên nhân từ bộ máy xây dựng và tổ chức thi hành thể chế kinh tế
• 4.7.3. Nguyên nhân từ cơ chế xây dựng và tổ chức thi hành thể chế kinh tế
• 5. ĐỊNH HƯỚNG VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM HOÀN THIỆN THỂ CHẾ KINH TẾ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM
• 5.1. Các xu thế lớn ảnh hưởng đến thể chế kinh tế Việt Nam
• 5.1.1. Những ảnh hưởng của xu thế phát triển kinh tế số, kinh tế chia sẻ
• 5.1.2. Những ảnh hưởng của xu thế phát triển kinh tế tuần hoàn
• 5.1.3. Những ảnh hưởng của xu thế tăng cường hội nhập kinh tế quốc tế
• 5.2. Định hướng cơ bản đối với việc hoàn thiện thể chế kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
• 5.3. Một số giải pháp cơ bản nhằm hoàn thiện thể chế kinh tế ở Việt Nam
• 5.3.1. Nhóm giải pháp hoàn thiện thể chế sở hữu và các thành phần kinh tế
• 5.3.2. Nhóm giải pháp hoàn thiện thể chế quản lý nhà nước trong hoạt động kinh tế
• 5.3.3. Nhóm giải pháp hoàn thiện thể chế phân phối nguồn lực phát triển
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên cứu Thể Chế Kinh Tế Thị Trường XHCN

Thể chế kinh tế là tập hợp các quy tắc chi phối hoạt động kinh tế, cùng với chế tài đảm bảo thực thi. Các nhà kinh tế học thể chế mới nhấn mạnh vai trò quan trọng của thể chế kinh tế, bên cạnh các yếu tố truyền thống như vốn, lao động, công nghệ. Thể chế kinh tế định hình động cơ kinh tế, thúc đẩy con người tham gia tìm kiếm lợi ích vật chất. Theo Acemoglu và Robinson, thể chế quyết định sự thành công hay thất bại của một quốc gia. Việt Nam đặt mục tiêu trở thành nước phát triển vào năm 2045. Kinh nghiệm các nước như Hàn Quốc, Singapore cho thấy cần xây dựng thể chế phù hợp để thúc đẩy kinh tế. Đảng Cộng sản Việt Nam xác định hoàn thiện thể chế là một trong ba khâu đột phá chiến lược. Tuy nhiên, chất lượng thể chế kinh tế ở Việt Nam còn ở mức trung bình, theo đánh giá của Ngân hàng Thế giới. Doanh nghiệp vẫn gặp vướng mắc lớn về thể chế, theo VCCI. Nghiên cứu về hoàn thiện thể chế kinh tế là vấn đề cấp thiết để đưa Việt Nam vươn lên thành quốc gia phát triển.

1.1. Tính Cấp Thiết Của Nghiên Cứu Thể Chế Kinh Tế

Nghiên cứu về thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là cấp thiết. Thể chế kinh tế, bao gồm quy tắc và chế tài, đóng vai trò then chốt trong phát triển kinh tế. Các yếu tố như vốn, lao động, công nghệ quan trọng, nhưng thể chế định hình động cơ kinh tế. Thể chế kinh tế Việt Nam cần được cải thiện để đạt mục tiêu phát triển đến năm 2045. Các doanh nghiệp phản ánh thể chế kinh tế còn nhiều hạn chế.

1.2. Mục Tiêu Nghiên Cứu Hoàn Thiện Thể Chế Kinh Tế

Mục tiêu chính là tìm ra hạn chế, yếu kém và đưa ra giải pháp, định hướng. Phân tích lý thuyết về thể chế kinh tế và đánh giá thực tiễn. Xác định hướng tiếp cận nghiên cứu dựa trên lý thuyết kinh tế chính trị Mác - Lênin. Đánh giá thực trạng thể chế kinh tế hiện nay, đặc biệt là các yếu kém. Đề xuất định hướng và giải pháp để hoàn thiện thể chế kinh tế tại Việt Nam.

II. Thách Thức Hạn Chế Thể Chế Kinh Tế Thị Trường Định Hướng

Nhiều nghiên cứu chỉ ra những hạn chế của thể chế kinh tế Việt Nam. Dưới góc độ thể chế sở hữu, quyền sở hữu tài sản chưa được bảo vệ đầy đủ, đặc biệt là đất đai và sở hữu trí tuệ. Vẫn còn nhiều rào cản thể chế đối với tự do kinh doanh và cạnh tranh bình đẳng. Thể chế quản lý nhà nước còn can thiệp nhiều vào thị trường, làm sai lệch tín hiệu. Thể chế quản lý chồng chéo, thiếu thống nhất. Thể chế phân bổ nguồn lực phát triển còn bất bình đẳng, chưa tuân theo quy luật thị trường. Cần tiếp tục nghiên cứu để hoàn thiện thể chế kinh tế và tạo đột phá chiến lược.

2.1. Hạn Chế Thể Chế Sở Hữu và Quyền Tài Sản

Quyền sở hữu tài sản, đặc biệt đất đai và sở hữu trí tuệ, chưa được bảo vệ đầy đủ. Đây là một trong những hạn chế lớn của thể chế kinh tế hiện nay. Điều này ảnh hưởng đến đầu tư, sản xuất kinh doanh và phát triển kinh tế nói chung. Cần có giải pháp để tăng cường bảo vệ quyền sở hữu, tạo niềm tin cho các nhà đầu tư.

2.2. Rào Cản Tự Do Kinh Doanh và Cạnh Tranh

Vẫn còn tồn tại nhiều rào cản thể chế đối với tự do kinh doanh và cạnh tranh bình đẳng giữa các thành phần kinh tế. Điều này làm giảm tính năng động và hiệu quả của nền kinh tế. Cần loại bỏ các rào cản không cần thiết, tạo điều kiện cho doanh nghiệp phát triển.

2.3. Can Thiệp Hành Chính Vào Thị Trường Kinh Tế

Thể chế quản lý nhà nước vẫn duy trì sự can thiệp nhiều vào thị trường thông qua các biện pháp hành chính. Việc này làm sai lệch các tín hiệu thị trường và cản trở sự phát triển lành mạnh của nền kinh tế. Cần giảm thiểu sự can thiệp của nhà nước, để thị trường vận hành theo quy luật.

III. Phương Pháp Tiếp Cận Hoàn Thiện Thể Chế Kinh Tế Việt Nam

Luận án tiếp cận trên cơ sở phương pháp luận biện chứng duy vật. Đặt thể chế kinh tế trong mối liên hệ với các yếu tố thể chế khác, đặc biệt là thể chế chính trị. Nghiên cứu các quyết sách của Đảng Cộng sản Việt Nam và mối liên hệ với các thể chế kinh tế. Đảm bảo tính lịch sử, cụ thể, dựa trên đánh giá trong từng bối cảnh kinh tế - xã hội Việt Nam. Sử dụng phương pháp định tính để giải đáp các câu hỏi nghiên cứu. Áp dụng phương pháp trừu tượng hóa khoa học để tiếp cận vấn đề mang tính hệ thống. Sử dụng phương pháp chuyên gia để đo lường chất lượng thể chế.

3.1. Phương Pháp Luận Biện Chứng Duy Vật Trong Nghiên Cứu

Nghiên cứu đặt thể chế kinh tế trong mối liên hệ biện chứng với các yếu tố khác, đặc biệt là thể chế chính trị. Các yếu tố chính trị, kinh tế, xã hội được xem xét một cách toàn diện. Các quyết sách của Đảng có ảnh hưởng quan trọng đến thể chế kinh tế. Phương pháp luận này giúp đảm bảo tính khách quan và khoa học.

3.2. Phương Pháp Định Tính và Trừu Tượng Hóa Khoa Học

Sử dụng phương pháp định tính để giải đáp các câu hỏi nghiên cứu mang tính giải thích. Phương pháp này giúp đi sâu vào bản chất của vấn đề. Phương pháp trừu tượng hóa khoa học giúp loại bỏ các yếu tố ngẫu nhiên, không điển hình để tìm ra đặc điểm bản chất của thể chế kinh tế Việt Nam.

3.3. Sử Dụng Phương Pháp Chuyên Gia Đánh Giá Thể Chế

Sử dụng phương pháp chuyên gia thông qua khảo sát nhận định từ những nghiên cứu công bố của các chuyên gia có những công trình nghiên cứu sâu về chất lượng thể chế kinh tế. Các nghiên cứu này đều có độ uy tín, hàm lượng khoa học cao và được công bố trên các tạp chí, hội thảo uy tín.

IV. Giải Pháp Hoàn Thiện Thể Chế Sở Hữu Kinh Tế Việt Nam

Cần hoàn thiện thể chế sở hữu và các thành phần kinh tế. Cụ thể, cần hoàn thiện thể chế sở hữu đất đai và sở hữu trí tuệ. Tạo điều kiện thuận lợi cho các thành phần kinh tế phát triển, đặc biệt là kinh tế tư nhân. Bảo đảm cạnh tranh bình đẳng giữa các thành phần kinh tế. Thúc đẩy đổi mới sáng tạo và ứng dụng công nghệ. Nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về kinh tế.

4.1. Hoàn Thiện Thể Chế Sở Hữu Đất Đai Và Tài Sản

Cần có quy định rõ ràng, minh bạch về quyền sở hữu đất đai, đảm bảo quyền lợi hợp pháp của người sử dụng đất. Hoàn thiện cơ chế giải quyết tranh chấp đất đai một cách công bằng, hiệu quả. Tăng cường quản lý nhà nước về đất đai, chống tham nhũng, tiêu cực.

4.2. Tạo Môi Trường Kinh Doanh Bình Đẳng Cho Kinh Tế Tư Nhân

Kinh tế tư nhân đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế. Cần tạo môi trường kinh doanh thuận lợi, bình đẳng cho kinh tế tư nhân phát triển. Loại bỏ các rào cản, định kiến đối với kinh tế tư nhân. Hỗ trợ kinh tế tư nhân tiếp cận nguồn lực, công nghệ.

4.3. Bảo Vệ Quyền Sở Hữu Trí Tuệ Để Phát Triển Bền Vững

Quyền sở hữu trí tuệ là động lực cho đổi mới sáng tạo. Cần tăng cường bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, chống hàng giả, hàng nhái. Khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào nghiên cứu và phát triển. Xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

V. Đổi Mới Quản Lý Nâng Cao Hiệu Quả Kinh Tế Nhà Nước VN

Đổi mới thể chế quản lý nhà nước trong hoạt động kinh tế là yêu cầu cấp thiết. Phân định rõ vai trò của nhà nước và thị trường. Giảm thiểu sự can thiệp hành chính vào thị trường. Nâng cao năng lực quản lý nhà nước về kinh tế. Tăng cường phân cấp, phân quyền trong quản lý kinh tế. Thực hiện cải cách hành chính mạnh mẽ.

5.1. Phân Định Rõ Vai Trò Nhà Nước và Thị Trường Kinh Tế

Nhà nước đóng vai trò định hướng, điều tiết và tạo môi trường cho thị trường phát triển. Thị trường đóng vai trò phân bổ nguồn lực một cách hiệu quả. Cần phân định rõ chức năng, nhiệm vụ của nhà nước và thị trường để tránh chồng chéo, can thiệp.

5.2. Giảm Thiểu Can Thiệp Hành Chính Vào Thị Trường Kinh Tế

Nhà nước can thiệp vào thị trường bằng các công cụ kinh tế, pháp luật, không sử dụng các biện pháp hành chính. Giảm thiểu các thủ tục hành chính rườm rà, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp. Đảm bảo tính minh bạch, công khai trong quản lý nhà nước.

5.3. Nâng Cao Năng Lực Quản Lý Kinh Tế Của Nhà Nước

Xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức có trình độ, năng lực chuyên môn cao. Ứng dụng công nghệ thông tin vào quản lý nhà nước. Tăng cường kiểm tra, giám sát hoạt động của các cơ quan nhà nước. Xử lý nghiêm các hành vi tham nhũng, tiêu cực.

VI. Tương Lai Phát Triển Kinh Tế Thị Trường Định Hướng XHCN

Hoàn thiện thể chế kinh tế là quá trình liên tục và không ngừng nghỉ. Cần tiếp tục nghiên cứu, đánh giá và điều chỉnh thể chế cho phù hợp với thực tiễn. Phát huy vai trò của các chủ thể kinh tế trong quá trình xây dựng và thực thi thể chế. Tăng cường hội nhập kinh tế quốc tế. Xây dựng nền kinh tế thị trường hiện đại, hiệu quả và bền vững, định hướng xã hội chủ nghĩa.

6.1. Quá Trình Liên Tục Hoàn Thiện Thể Chế Kinh Tế

Hoàn thiện thể chế là một quá trình liên tục, đòi hỏi sự kiên trì, sáng tạo và linh hoạt. Cần thường xuyên đánh giá hiệu quả của thể chế và có những điều chỉnh phù hợp. Cần học hỏi kinh nghiệm quốc tế và áp dụng vào điều kiện cụ thể của Việt Nam.

6.2. Vai Trò Chủ Thể Kinh Tế Xây Dựng Thể Chế Thị Trường

Các chủ thể kinh tế, đặc biệt là doanh nghiệp, đóng vai trò quan trọng trong quá trình xây dựng và thực thi thể chế. Cần lắng nghe ý kiến của doanh nghiệp, tạo điều kiện cho doanh nghiệp tham gia vào quá trình xây dựng chính sách. Xây dựng mối quan hệ đối tác giữa nhà nước và doanh nghiệp.

6.3. Hội Nhập Kinh Tế Quốc Tế Để Phát Triển Bền Vững

Hội nhập kinh tế quốc tế là cơ hội để Việt Nam tiếp cận nguồn lực, công nghệ và kinh nghiệm quản lý tiên tiến. Cần chủ động hội nhập kinh tế quốc tế, tham gia vào các chuỗi giá trị toàn cầu. Đồng thời, cần bảo vệ lợi ích quốc gia, dân tộc.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu "Nghiên cứu hoàn thiện thể chế kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Nguyễn Minh Tuấn, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. TS. Nguyễn Minh Tuấn và TS. Hoàng Minh Tuấn, tại Trường Đại học Kinh tế - Luật thuộc Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh (chuyên ngành Kinh tế chính trị, mã số 62310102, bảo vệ năm 2023).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong các lý thuyết kinh tế học thể chế mới của Ronald Coase, Douglass North và Oliver Williamson, thể chế kinh tế được xác định là nhân tố định hình các động cơ kinh tế (học tập, tiết kiệm, phát minh, đầu tư), thúc đẩy các chủ thể tham gia vào hoạt động kinh tế tìm kiếm lợi ích vật chất. Daron Acemoglu và James A. Robinson (2013) nhấn mạnh thể chế đóng vai trò quyết định đối với sự thành công hay thất bại của nền kinh tế quốc gia.

Thực tiễn Việt Nam đặt ra mục tiêu phấn đấu đến năm 2030 trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao và đến năm 2045 trở thành nước phát triển, thu nhập cao (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2021). Kinh nghiệm từ các quốc gia trong khu vực như Hàn Quốc, Singapore, Nhật Bản cho thấy việc vượt qua bẫy thu nhập trung bình đòi hỏi phải xây dựng thể chế kinh tế phát triển phù hợp (Trần Văn Thọ, 2015; Nguyễn Văn Giàu, 2016; Ghesquiere, 2008). Thể chế cũng được Đảng Cộng sản Việt Nam xác định là một trong ba khâu đột phá chiến lược.

Tuy nhiên, dữ liệu đo lường chất lượng thể chế qua Bộ chỉ số Quản trị toàn cầu (WGI) của Ngân hàng Thế giới (World Bank) cho thấy chất lượng thể chế kinh tế Việt Nam ở mức trung bình. Báo cáo dòng chảy pháp luật kinh doanh của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI, 2022) phản ánh thể chế kinh tế là vướng mắc lớn nhất đối với doanh nghiệp. Các nghiên cứu trước đây (Lê Du Phong, 2018; Lê Xuân Bá, 2013; Trần Quốc Toản, 2019; Nguyễn Hồng Nga, 2015; Nguyễn Đình Cung, 2019; Võ Đại Lược, 2020) đã chỉ ra các hạn chế: quyền sở hữu đất đai và sở hữu trí tuệ chưa được bảo vệ đầy đủ; còn rào cản đối với tự do kinh doanh và cạnh tranh bình đẳng; quản lý nhà nước còn can thiệp hành chính làm sai lệch tín hiệu thị trường; phân phối nguồn lực chưa thực sự theo nguyên tắc thị trường. Do đó, việc nghiên cứu hoàn thiện thể chế kinh tế trong bối cảnh kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam là yêu cầu cấp thiết.

Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu

• Mục tiêu tổng quát: Trên cơ sở phân tích lý thuyết về thể chế kinh tế và đánh giá thực tiễn nền kinh tế Việt Nam, luận án tìm ra những mặt hạn chế, yếu kém, từ đó đề xuất các định hướng và giải pháp nhằm hoàn thiện thể chế kinh tế, góp phần thúc đẩy nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa phát triển.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Thứ nhất, xác định hướng tiếp cận nghiên cứu hoàn thiện thể chế kinh tế trong bối cảnh nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam dựa trên lý thuyết kinh tế chính trị Mác - Lênin.
  2. Thứ hai, đánh giá thực trạng thể chế kinh tế ở Việt Nam, làm rõ những mặt hạn chế, yếu kém và nguyên nhân của các hạn chế này.
  3. Thứ ba, đề ra định hướng và giải pháp nhằm hoàn thiện thể chế kinh tế ở Việt Nam.
• Câu hỏi nghiên cứu:
  1. Thứ nhất, nghiên cứu nhằm hoàn thiện thể chế kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay có thể tiếp cận trên phương diện kinh tế chính trị Mác - Lênin như thế nào?
  2. Thứ hai, thể chế kinh tế Việt Nam hiện nay còn tồn tại những hạn chế, yếu kém nào cần tiếp tục phải hoàn thiện và nguyên nhân của những hạn chế này là gì?
  3. Thứ ba, cần có những định hướng và giải pháp cơ bản nào để có thể hoàn thiện thể chế kinh tế Việt Nam hiện nay?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Thể chế kinh tế của Việt Nam trong bối cảnh nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
• Phạm vi không gian: Không gian nền kinh tế Việt Nam.
• Phạm vi thời gian: Tập trung vào giai đoạn từ năm 2011 (thời điểm xác định thể chế là một trong ba đột phá chiến lược) đến năm 2022.
• Phạm vi nội dung: Luận án giới hạn phân tích trên các "thể chế kinh tế chính thức" (Hiến pháp, Luật, Nghị định...), không đưa thể chế phi chính thức vào nghiên cứu. Nội dung tập trung vào 3 trụ cột:
  1. Thể chế sở hữu (giới hạn ở sở hữu tài sản hữu hình là đất đai và sở hữu trí tuệ) và các thành phần kinh tế (quyền tự do và bình đẳng trong hoạt động kinh doanh).
  2. Thể chế quản lý của nhà nước trong hoạt động kinh tế (quy định và cơ chế tác động đến hiệu quả quản lý kinh tế).
  3. Thể chế phân phối nguồn lực phát triển (tập trung vào các nguồn lực do nhà nước nắm giữ và thực hiện phân bổ).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng tiếp cận nghiên cứu về thể chế kinh tế

Tác giả hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo 5 nhóm hướng tiếp cận chính:

1. Hướng tiếp cận dựa trên sự tiến hóa của thể chế kinh tế: Douglass C. North (1990, 1991) phân tích sự tiến hóa thể chế từ chuyên môn hóa, phân công lao động làm xuất hiện thể chế phi chính thức đến thể chế chính thức nhằm giảm chi phí giao dịch. Oliver Williamson (2000) khái quát hóa 4 tầng thể chế: Tầng 1 (thể chế phi chính thức, trơ ì), Tầng 2 (môi trường thể chế chính thức), Tầng 3 (thể chế quản trị hợp đồng), Tầng 4 (tối ưu hóa phân bổ tân cổ điển).
2. Hướng tiếp cận dựa trên tính chất của thể chế kinh tế: Daron Acemoglu và James A. Robinson (2013) phân loại thể chế kinh tế và thể chế chính trị thành hai trạng thái "dung hợp" (inclusive) và "chiếm đoạt" (extractive), khẳng định thể chế dung hợp khuyến khích sở hữu tư nhân, pháp luật bình đẳng và thúc đẩy tăng trưởng dài hạn.
3. Hướng tiếp cận trên cơ sở nền tảng thể chế kinh tế hiện đại: Báo cáo của Ngân hàng Thế giới (World Bank, 2009) chỉ ra hai khía cạnh cốt lõi của thể chế hiện đại là phân cấp trao quyền và trách nhiệm giải trình (theo hướng lên trên và hướng xuống dưới).
4. Hướng tiếp cận dựa trên các đặc tính hiệu quả của thể chế kinh tế: Kasper & Streit (1998) xác định ba đặc tính: tính phổ biến (generality - Hayek, 1973), tính chắc chắn (certainty - Schuck, 1992; North, 1987) và tính mở (openness).
5. Hướng tiếp cận trên cơ sở cơ cấu các yếu tố cấu thành thể chế: Trần Quốc Toản (2019) phân tích thể chế qua cấu trúc đồng bộ giữa ba yếu tố: người chơi, luật chơi, sân chơi và hệ thống chế tài đi kèm.

Các nghiên cứu về hạn chế và định hướng hoàn thiện thể chế kinh tế ở Việt Nam

• Nghiên cứu về hạn chế: Perkins D. và nhóm tác giả (2013) chỉ ra sự kém hiệu quả của doanh nghiệp nhà nước, khu vực tư nhân và nông nghiệp bắt nguồn từ thể chế sở hữu và quản lý. Mallon & Raymond (2015) nêu thách thức chuyển đổi sang thể chế dung hợp. Maruichi Daisuke & Abe Masato (2018) đánh giá tác động của tham nhũng đối với môi trường kinh doanh. Lê Xuân Bá (2013), Lê Đăng Doanh (2014) phân tích bất cập trong phân bổ nguồn lực ODA, đất đai và tài nguyên. Nguyễn Đình Cung (2015, 2019), Nguyễn Hồng Nga (2015), Phí Mạnh Hồng (2017), Lê Du Phong (2018), Nguyễn Văn Thạo (2019), Vũ Tiến Lộc (2019), Võ Đại Lược (2020), World Bank & Bộ Kế hoạch và Đầu tư (2016) chỉ rõ các rào cản: pháp luật chồng chéo, can thiệp hành chính, bất bình đẳng giữa các thành phần kinh tế và thiếu trách nhiệm giải trình.
• Nghiên cứu về định hướng và giải pháp: Tarp (2018) khuyến nghị cải cách thể chế để tránh bẫy thu nhập trung bình; Chu Văn Cấp (2018) đề xuất chuyển phương thức quản lý sang kiến tạo phát triển; Nguyễn Kế Tuấn (2019) nhấn mạnh mô hình nhà nước kiến tạo; Nguyễn Văn Vĩnh (2019) đề xuất đổi mới đồng bộ chính trị và kinh tế; Lê Thị Hồng Thúy (2022), Nguyễn Thị Hồng Hạnh (2022) đưa ra các giải pháp nâng cao chất lượng thể chế địa phương và thúc đẩy lan tỏa FDI.

Khoảng trống nghiên cứu

Luận án kế thừa các lý thuyết thể chế hiện đại và phân loại thể chế dung hợp/chiếm đoạt. Khoảng trống mà luận án tập trung giải quyết là: kết hợp lý luận kinh tế chính trị Mác - Lênin với lý thuyết kinh tế thể chế mới để phân tích một cách hệ thống thể chế kinh tế Việt Nam; làm rõ tác động của thể chế chính trị mang tính định hướng xã hội chủ nghĩa đến việc xây dựng và thực thi thể chế kinh tế.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án định nghĩa: Thể chế kinh tế là tập hợp các quy tắc được thiết lập nhằm chi phối, điều chỉnh các tương tác kinh tế, cùng với những cơ chế và chế tài để đảm bảo việc xây dựng và thực thi hiệu quả các quy tắc đã được đặt ra.

Khung phân tích của luận án kết hợp quan điểm kinh tế chính trị Mác - Lênin về ba mặt của quan hệ sản xuất (quan hệ sở hữu, quan hệ tổ chức quản lý, quan hệ phân phối) với lý thuyết kinh tế thể chế mới (North, Williamson, Acemoglu & Robinson) theo định hướng xây dựng thể chế dung hợp:

1. Thể chế sở hữu và các thành phần kinh tế: Bảo vệ quyền sở hữu tài sản (đất đai, sở hữu trí tuệ), tạo lập môi trường tự do kinh doanh và cạnh tranh bình đẳng.
2. Thể chế quản lý nhà nước trong hoạt động kinh tế: Phân định thẩm quyền lập pháp - hành pháp, phân cấp phân quyền thống nhất, loại bỏ can thiệp mệnh lệnh hành chính vào tín hiệu thị trường.
3. Thể chế phân phối nguồn lực phát triển: Phân bổ nguồn lực do nhà nước nắm giữ theo cơ chế thị trường, đảm bảo quyền tiếp cận công bằng.

Khung phân tích cũng xem xét 3 nhóm nhân tố ảnh hưởng: thể chế chính trị, bộ máy xây dựng và tổ chức thi hành, cơ chế xây dựng và tổ chức thi hành.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và phương pháp nghiên cứu định tính với các kỹ thuật cụ thể:

• Phương pháp trừu tượng hóa khoa học: Phân tích các khía cạnh xây dựng và thực thi thể chế, loại bỏ các yếu tố ngẫu nhiên, tạm thời để khái quát hóa các thuộc tính bản chất của thể chế kinh tế Việt Nam.
• Phương pháp chuyên gia: Khảo sát kết quả nghiên cứu công bố của 17 chuyên gia và công trình khoa học (Nguyễn Hồng Nga, 2015; Võ Phan Quang Thế, 2020; Lê Thị Hồng Thúy, 2021; Nguyễn Thị Hồng Hạnh, 2022; Đặng Văn Cường, 2016; Trần Quang Tuyến & Vũ Văn Hưởng, 2016; Huỳnh Công Minh & Nguyễn Tấn Lợi, 2017; Đỗ Tuyết Nhung & Lê Quang Cảnh, 2020; Đinh Thị Thanh Vân & Hồ Thị Phương Dịu, 2021; Bùi Hà Phương & Lê Hồng Thái, 2022; Lê Hồng Ngọc & Hồ Thị Lam, 2022) để xác định việc sử dụng các bộ chỉ số đánh giá.
• Phương pháp so sánh đối chiếu: So sánh dữ liệu WGI, PCI; so sánh chỉ số Tự do kinh doanh của Heritage Foundation giữa Việt Nam và các nước ASEAN (Singapore, Malaysia, Thái Lan, Indonesia, Philippines); so sánh hiệu quả kinh tế (vòng quay vốn, hệ số nợ, tỷ số lợi nhuận trên tài sản) giữa doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp ngoài nhà nước và doanh nghiệp FDI; so sánh số liệu bình quân cấp tỉnh giữa Việt Nam và các nước Đông Bắc Á (Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc).
• Phương pháp thống kê mô tả: Trình bày dữ liệu qua các bảng số liệu và biểu đồ từ các bộ chỉ số WGI (tiếng nói và giải trình, kiểm soát tham nhũng), PCI (gia nhập thị trường, cạnh tranh bình đẳng, chi phí không chính thức, tiếp cận đất đai), Heritage Foundation (quyền sở hữu, tự do kinh doanh), World Justice Project (thượng tôn pháp luật).
• Phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình: Phân tích thực tiễn phân cấp, phân quyền và ngân sách tại Thành phố Hồ Chí Minh; phân tích tác động của việc kiểm soát giá dịch vụ y tế trong phòng chống dịch bệnh Covid-19.
• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu thứ cấp thu thập tại bàn từ báo cáo của World Bank (WGI), VCCI & USAID (PCI), UNDP/CECODES/VFF-CRT (PAPI), The Heritage Foundation, World Justice Project.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương	Tên chương	Nội dung cốt lõi
Chương 1	Tổng quan tình hình nghiên cứu về thể chế kinh tế trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam	Hệ thống hóa 5 hướng tiếp cận lý thuyết, các nghiên cứu về hạn chế và giải pháp thể chế kinh tế Việt Nam; xác định giá trị kế thừa và khoảng trống nghiên cứu.
Chương 2	Cơ sở lý luận và thực tiễn về thể chế kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam	Xây dựng khung khái niệm, lý thuyết thể chế dung hợp, nội dung hoàn thiện 3 trụ cột thể chế; phân tích các nhân tố ảnh hưởng, phương pháp đo lường qua WGI, PCI và thiết lập khung phân tích.
Chương 3	Thực trạng thể chế kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam	Đánh giá thực trạng sở hữu, quản lý nhà nước, phân phối nguồn lực; chỉ ra hạn chế, yếu kém và nguyên nhân từ thể chế chính trị, bộ máy và cơ chế thực thi.
Chương 4	Định hướng và một số giải pháp nhằm hoàn thiện thể chế kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam	Phân tích các xu thế lớn (kinh tế số, kinh tế tuần hoàn, hội nhập); đề xuất định hướng và 3 nhóm giải pháp trọng tâm về sở hữu, quản lý nhà nước và phân phối nguồn lực.

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu về thể chế kinh tế trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam

Chương 1 tổng hợp các hướng nghiên cứu về thể chế kinh tế, phân tích các rào cản và giải pháp được đề xuất trong y văn. Tác giả chỉ ra rằng các công trình trước đây đã ghi nhận thành tựu chuyển đổi từ kế hoạch hóa tập trung sang kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, nhưng cũng đồng thuận về các điểm nghẽn: quy định sở hữu và hợp đồng còn yếu; bất bình đẳng giữa các thành phần kinh tế; tham nhũng làm giảm hiệu lực thể chế; can thiệp hành chính làm sai lệch thị trường; phân bổ nguồn lực công chưa hiệu quả. Chương này làm tiền đề xác lập khoảng trống nghiên cứu cho luận án.

Chương 2: Cơ sở lý luận và thực tiễn về thể chế kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Chương 2 luận giải các khái niệm, phân loại thể chế (chính thức, phi chính thức, bên trong, bên ngoài theo Bảng 2.1). Luận án vận dụng lý thuyết thể chế mới (North, Williamson, Acemoglu & Robinson) và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam để phân định 3 nội dung hoàn thiện:

• Hoàn thiện thể chế sở hữu và các thành phần kinh tế.
• Hoàn thiện thể chế quản lý nhà nước trong hoạt động kinh tế.
• Hoàn thiện thể chế phân phối nguồn lực phát triển.

Chương này cũng phân tích 3 nhân tố ảnh hưởng (thể chế chính trị, bộ máy, cơ chế xây dựng và tổ chức thi hành) và phương pháp đo lường chất lượng thể chế qua bộ chỉ số WGI (Hình 2.1, Bảng 2.2) và bộ chỉ số PCI (Hình 2.2, Bảng 2.3), từ đó hoàn thiện khung phân tích ở mục 2.7.

Chương 3: Thực trạng thể chế kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Chương 3 tập trung phân tích thực trạng giai đoạn 2011–2022:

• Thực trạng thể chế sở hữu và các thành phần kinh tế: Chỉ số Quyền sở hữu (Hình 3.1) và dữ liệu bảo vệ sở hữu trí tuệ (Bảng 3.1, Hình 3.4) cho thấy mức độ bảo vệ còn hạn chế. Chỉ số Tự do kinh doanh (Bảng 3.2, Hình 3.5) và chỉ số Gia nhập thị trường (Bảng 3.3) phản ánh các rào cản điều kiện kinh doanh. Chỉ số Cạnh tranh bình đẳng (Bảng 3.4, Hình 3.6) chỉ ra sự ưu ái đối với doanh nghiệp có liên kết chính quyền (Hình 3.8).
• Thực trạng thể chế quản lý nhà nước: Tồn tại sự chồng chéo giữa lập pháp và hành pháp; thể chế phân cấp, phân quyền còn bất cập qua nghiên cứu trường hợp phân bổ ngân sách TP.HCM (Hình 3.7); việc can thiệp mệnh lệnh hành chính vào giá cả (điển hình là giá dịch vụ y tế) làm giảm hiệu quả thị trường; chỉ số Thượng tôn pháp luật (Bảng 3.6, Hình 3.9) và chi phí không chính thức (Bảng 3.7) ở mức cần cải thiện.
• Thực trạng phân phối nguồn lực: Bảng 3.5 so sánh hiệu quả kinh tế giai đoạn 2016–2020 cho thấy doanh nghiệp nhà nước có hiệu quả sử dụng vốn và tài sản thấp hơn so với khu vực tư nhân và FDI.
• Nguyên nhân hạn chế: Do nội hàm "định hướng xã hội chủ nghĩa" chưa được thể chế hóa cụ thể; bộ máy xây dựng và tổ chức thi hành còn phân tán, chồng chéo; cơ chế tiếp thu ý kiến doanh nghiệp còn thấp (Hình 3.10) và trách nhiệm giải trình chưa cao.

Chương 4: Định hướng và một số giải pháp nhằm hoàn thiện thể chế kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Chương 4 phân tích tác động của kinh tế số, kinh tế chia sẻ, kinh tế tuần hoàn và hội nhập quốc tế. Trên cơ sở so sánh quy mô hành chính cấp tỉnh với Đông Bắc Á (Bảng 4.1), tác giả đề xuất 3 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Nhóm giải pháp về thể chế sở hữu và các thành phần kinh tế: Xác định "sở hữu nhà nước" thay cho "sở hữu toàn dân" về đất đai; thí điểm sở hữu tư nhân/tập thể đối với "đất ở"; xóa bỏ quy định thu hồi đất chung chung; thành lập tòa án chuyên trách về sở hữu trí tuệ; chuyển đổi quan điểm kinh tế nhà nước từ "giữ vai trò chủ đạo" sang "từng bước giữ vai trò chủ đạo".
2. Nhóm giải pháp về thể chế quản lý nhà nước: Sửa đổi Luật Giá để thị trường điều tiết giá dịch vụ y tế, giáo dục, điện, xăng dầu; hợp nhất Bộ Kế hoạch - Đầu tư và Bộ Tài chính thành "Bộ Kinh tế"; ban hành Luật Tổ chức thi hành pháp luật; thành lập Tòa án Hiến pháp; thành lập Ủy ban giám sát thuộc Quốc hội và Ban giám sát thuộc Hội đồng nhân dân.
3. Nhóm giải pháp về thể chế phân phối nguồn lực: Thiết lập cơ chế "thưởng, phạt" phân minh trong phân bổ nguồn lực công dựa trên hiệu quả và năng lực cạnh tranh.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Đề xuất hướng tiếp cận nghiên cứu thể chế kinh tế kết hợp giữa lý luận kinh tế chính trị Mác - Lênin (tiếp cận theo ba mặt quan hệ sản xuất: sở hữu, quản lý, phân phối) và trường phái kinh tế thể chế mới (North, Williamson, Acemoglu & Robinson) theo hướng xây dựng thể chế kinh tế dung hợp.
• Luận giải việc công nhận các quyền sở hữu khác nhau và bình đẳng giữa các thành phần kinh tế về mặt lý luận vẫn đảm bảo tính định hướng xã hội chủ nghĩa trong thời kỳ quá độ.
• Xác định yêu cầu phân định rõ quyền lực trong xây dựng và thực thi thể chế, hạn chế can thiệp hành chính và phân bổ nguồn lực theo nguyên tắc thị trường.

Đóng góp về mặt thực tiễn và giải pháp đề xuất

• Luận án chỉ ra việc nội hàm "định hướng xã hội chủ nghĩa" chưa được xác định cụ thể đã tạo ra vướng mắc trong thể chế hóa pháp luật về sở hữu đất đai và vai trò của kinh tế nhà nước.
• Đề xuất các giải pháp mang tính cụ thể:
  1. Về sở hữu và thành phần kinh tế: Chuyển đổi chế độ "sở hữu toàn dân" sang "sở hữu nhà nước" về đất đai; thí điểm cho phép tư nhân, tập thể sở hữu "đất ở"; loại bỏ quy định thu hồi đất vì mục tiêu "phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng" thiếu tiêu chí rõ ràng; lập tòa án chuyên trách sở hữu trí tuệ; tách chức năng làm kinh tế khỏi cơ quan hành chính; chuyển đổi quan điểm kinh tế nhà nước "từng bước giữ vai trò chủ đạo".
  2. Về quản lý nhà nước: Điều chỉnh Luật Giá để thị trường tự điều tiết đối với các lĩnh vực có nhiều thành phần tham gia (y tế, giáo dục, điện, xăng dầu); hợp nhất lĩnh vực Kế hoạch - Đầu tư và Tài chính thành "Bộ Kinh tế"; ban hành Luật Tổ chức thi hành pháp luật; thành lập Tòa án Hiến pháp; lập cơ quan giám sát chuyên trách thuộc Quốc hội (Ủy ban giám sát) và Hội đồng nhân dân cấp tỉnh (Ban giám sát).
  3. Về phân phối nguồn lực: Xây dựng thể chế "thưởng, phạt" phân minh trong phân bổ nguồn lực dựa trên hiệu quả sử dụng và năng lực cạnh tranh.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án

• Luận án chỉ tập trung vào các "thể chế kinh tế chính thức" (văn bản quy phạm pháp luật do nhà nước ban hành), chưa phân tích sâu tác động của các "thể chế kinh tế phi chính thức" (tập quán, quy ước xã hội, văn hóa kinh doanh).
• Đối với thể chế sở hữu, nghiên cứu mới chỉ giới hạn ở hai hình thức điển hình là đất đai (tài sản hữu hình) và sở hữu trí tuệ (tài sản vô hình).
• Đối với thể chế quản lý nhà nước và phân phối, luận án giới hạn trong phạm vi quản lý kinh tế và nguồn lực do nhà nước trực tiếp nắm giữ.
• Phạm vi dữ liệu và đánh giá thực tiễn giới hạn trong giai đoạn 2011–2022.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Mở rộng nghiên cứu sang mối quan hệ tương tác giữa thể chế kinh tế chính thức và thể chế phi chính thức trong quá trình vận hành nền kinh tế thị trường tại Việt Nam.
• Nghiên cứu hoàn thiện thể chế sở hữu đối với các loại hình tài sản mới (tài sản số, tài sản dữ liệu) và thể chế phân phối các nguồn lực ngoài nhà nước.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học ngành Kinh tế chính trị và Quản lý kinh tế: Luận án cung cấp khung phân tích kết hợp giữa lý luận Mác - Lênin và Kinh tế học thể chế mới; hệ thống hóa phương pháp đánh giá chất lượng thể chế qua các bộ chỉ số WGI, PCI, PAPI và Rule of Law.
• Đối với các cơ quan lập pháp và hoạch định chính sách: Các phân tích và đề xuất trong luận án có giá trị tham khảo cho quá trình sửa đổi Luật Đất đai, Luật Giá, Luật Cạnh tranh, cũng như việc nghiên cứu đổi mới cơ cấu tổ chức bộ máy quản lý kinh tế (mô hình Bộ Kinh tế, Tòa án Hiến pháp, cơ quan giám sát chuyên trách).

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án kết hợp những cơ sở lý thuyết nào để xây dựng khung phân tích?

Luận án kết hợp lý luận kinh tế chính trị Mác - Lênin về ba mặt của quan hệ sản xuất (quan hệ sở hữu, quan hệ tổ chức quản lý, quan hệ phân phối) với lý thuyết kinh tế thể chế mới của Douglass North, Oliver Williamson và lý thuyết thể chế dung hợp của Daron Acemoglu & James Robinson.

2. Tác giả sử dụng những bộ chỉ số nào để đo lường chất lượng thể chế kinh tế Việt Nam?

Luận án sử dụng hai bộ chỉ số chính: Bộ chỉ số Quản trị toàn cầu (WGI) của Ngân hàng Thế giới và Bộ chỉ số Năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) của VCCI & USAID. Ngoài ra, tác giả kết hợp số liệu từ chỉ số PAPI (UNDP/CECODES/VFF-CRT), chỉ số Tự do kinh tế (The Heritage Foundation) và chỉ số Thượng tôn pháp luật (World Justice Project).

3. Luận án đề xuất giải pháp gì đối với chế độ sở hữu đất đai ở Việt Nam?

Luận án đề xuất chuyển đổi chế độ sở hữu đất đai từ "sở hữu toàn dân" sang "sở hữu nhà nước", nghiên cứu thí điểm công nhận sở hữu tư nhân và tập thể đối với loại hình "đất ở", đồng thời loại bỏ các quy định thu hồi đất chung chung với lý do "phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng".

4. Luận án kiến nghị những đổi mới gì về tổ chức bộ máy quản lý nhà nước về kinh tế?

Tác giả kiến nghị hợp nhất các lĩnh vực Kế hoạch - Đầu tư và Tài chính thành "Bộ Kinh tế"; xây dựng Tòa án Hiến pháp; ban hành Luật Tổ chức thi hành pháp luật; và thành lập Ủy ban giám sát thuộc Quốc hội cùng Ban giám sát thuộc Hội đồng nhân dân cấp tỉnh.

5. Quan điểm của luận án về việc điều tiết giá các mặt hàng dịch vụ công như thế nào?

Luận án đề xuất điều chỉnh Luật Giá theo hướng các hàng hóa, dịch vụ có sự tham gia của nhiều thành phần kinh tế (y tế, giáo dục, điện, xăng dầu) cần để cho cơ chế thị trường điều tiết thay vì áp dụng mức giá hành chính do nhà nước quyết định.

---

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Nguyễn Minh Tuấn đã thực hiện nghiên cứu hoàn thiện thể chế kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam dựa trên sự kết hợp giữa kinh tế chính trị Mác - Lênin và kinh tế học thể chế mới. Thông qua phương pháp nghiên cứu định tính và dữ liệu thứ cấp từ các bộ chỉ số WGI, PCI, Heritage Foundation và WJP giai đoạn 2011–2022, tác giả đã làm rõ thực trạng, hạn chế và nguyên nhân của thể chế kinh tế Việt Nam trên ba trụ cột: sở hữu, quản lý nhà nước và phân phối nguồn lực. Công trình đề xuất các nhóm giải pháp cải cách về sở hữu đất đai, cơ chế định giá thị trường, tổ chức bộ máy cơ quan quản lý kinh tế và tăng cường tính thượng tôn pháp luật. Luận án là tài liệu tham khảo cho công tác nghiên cứu, đào tạo học thuật và hoạch định chính sách kinh tế tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu về thể chế kinh tế trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam. Cơ sở lý luận và thực tiễn về thể chế kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Thực trạng thể chế kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam.

Định hướng và một số giải pháp nhằm hoàn thiện thể chế kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ THỂ CHẾ KINH TẾ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG Ở VIỆT NAM 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến luận án 1.1 Một số hướng tiếp cận nghiên cứu vấn đề thể chế kinh tế Vấn đề thể chế kinh tế được nhiều nhà kinh tế trong và ngoài nước quan tâm nghiên cứu. Trong đó có nhiều hướng tiếp cận nghiên cứu được đưa ra.

• Hướng tiếp cận dựa trên sự tiến hóa của thể chế kinh tế Hướng tiếp cận này được các nhà kinh tế học thể chế mới đưa ra trên cơ sở xem xét quá trình ra đời, vận động và phát triển của các thể chế. “Vấn đề trung tâm của bộ môn lịch sử kinh tế và phát triển kinh tế là phải xem xét sự tiến hóa của các thể chế chính trị và kinh tế mà tạo nên một môi trường kinh tế khiến cho hiệu quả sản xuất ngày càng gia tăng., 1991) Những nghiên cứu của North đã cho thấy quá trình ra đời của thể chế kinh tế bắt nguồn từ quá trình chuyên môn hóa sản xuất và phân công lao động xã hội làm xuất hiện các thể chế kinh tế phi chính thức. Khi quá trình trao đổi ngày càng mở rộng, thị trường ngày càng phát triển đòi hỏi phải có các thể chế kinh tế chính thức nhằm đảm bảo quyền sở hữu cũng như việc thực thi hợp đồng trên cơ sở đó góp phần giảm chi phí giao dịch trong kinh tế. (Williamson, 2000) đã khái quát hóa sự tiến hóa thể chế kinh tế thành bốn tầng: Ở tầng thứ nhất các thế chế chủ yếu dưới hình thức phi chính thức và có tính “trơ ì” do tính thiết thực hoặc giá trị biểu tượng và thường vận hành trong xã hội khép kín để tự bảo vệ khỏi những giá trị ngoại lai.

Tầng thứ hai được gọi là môi trường thể chế, ở đây các quy tắc chính thức (hiến pháp, luật pháp, quyền tài sản) được áp dụng tạo điều kiện cho kinh tế hóa bậc 01: “tạo dựng những luật chơi chính thức tốt”. Tầng thứ ba là nơi các thể thế quản trị những quan hệ hợp đồng là trung tâm phân tích. Hệ thống những luật lệ để xác định luật hợp đồng và bắt buộc tuân thủ hợp đồng. Tầng thứ tư là nơi những phân tích tân cổ điển đang được thực hiện.

Những cơ chế nhằm tối ưu hóa thường được thông qua cách thức phân tích cận biên. Trong tầng này, sự điều chỉnh giá cả và sản lượng được diễn ra liên tục. 16 Trên cơ sở phân tích cách tầng nấc tiến hóa của thể chế, Williamson đã nhấn mạnh đối tượng nghiên cứu của kinh tế học thể chế chủ yếu là tầng 02 và tầng 03 tức là môi trường thể chế và thể chế quản trị. • Hướng tiếp cận dựa trên tính chất của thể chế kinh tế Daron Acemoglu và James A Robinson đã tiếp nối những nghiên cứu của trường phái kinh tế học thể chế, coi thể chế đóng vai trò quyết định đối với sự phát triển của một quốc gia trong thời đại ngày nay.

Các ông cho rằng thể chế là “một tập hợp các quy tắc kinh tế và chính trị được tạo ra và thực thi bởi cả nhà nước và dân chúng” (Acemoglu & Robinson, 2013, 68), Dựa trên sự phân chia thể chế thành hai loại thể chế dung hợp (inclusive institution) và chiếm đoạt (extractive institution), Acemoglu & Robinson đã lý giải sự thành công hay thất bại của các quốc gia. Thể chế kinh tế dung hợp là các thể chế kinh tế “cho phép và khuyến khích sự tham gia của đại đa số dân chúng vào các hoạt động kinh tế, sử dụng tốt nhất tài năng và trình độ của họ và giúp các cá nhân thực hiện những lựa chọn họ muốn” (Acemoglu & Robinson, 2013), Trong thể chế kinh tế dung hợp, thừa nhận và bảo vệ quyền sở hữu tư nhân, đề cao quyền tự do cá nhân, có hệ thống pháp luật bình đẳng và được thực thi nghiêm minh, nhà nước cung cấp các dịch vụ công đầy đủ và tạo ra một sân chơi bình đẳng, khuyến khích mọi người trao đổi, ký kết hợp đồng, thành lập doanh nghiệp và tự do kinh doanh. Thể chế kinh tế chiếm đoạt là loại hình thể chế thiếu cơ chế khuyến khích tham gia tích cực của thành viên trong xã hội vào hoạt động kinh tế. Thông qua những cơ chế ép buộc, cưỡng chế, trong đó thị trường không được phát triển đầy đủ, các quy luật thị trường không được tôn trọng và bị bóp méo, sở hữu tư nhân của người dân không được bảo đảm, hạn chế sự tự do sáng tạo, tự do làm ăn, không có động cơ đầu tư và động cơ tăng năng suất lao động dẫn đến thiếu động lực cho quá trình phát triển kinh tế.

Gắn liền với thể chế kinh tế là thể chế chính trị, thể chế chính trị cũng được chia thành hai loại cơ bản là thể chế chính trị dung hợp và thể chế chính trị chiếm đoạt 17 Các thể chế chính trị dung hợp: Các thể chế chính trị mà quyền lực được phân phối rộng rãi, cho phép mở rộng sự tham gia của cộng đồng xã hội, đồng thời đặt ra các giới hạn và kiểm tra đối với bộ máy quyền lực bởi các quy định của pháp luật. Bên cạnh đó nhà nước cần có sự tập trung quyền lực chính trị được đặt vào một liên minh rộng rãi hay nhiều nhóm. Các thể chế chính trị khai thác (chiếm đoạt) - trong giới hạn "chủ nghĩa chuyên chế" là các thể chế chính trị tập trung quyền lực vào tay một vài người, thiếu đi sự ràng buộc, kiểm tra, công bằng bởi các quy định của pháp luật. “Chúng ta sẽ gọi những thể chế chính trị có tính tập trung và đa nguyên là những thể chế chính trị dung hợp.

Khi một trong hai điều kiện này không được đáp ứng, chúng ta sẽ gọi đó là các thể chế chính trị chiếm đoạt” (Acemoglu & Robinson, 2013, 116) Ở các quốc gia mà nhà nước lựa chọn xây dựng thể chế (chính trị và kinh tế) theo hướng dung hợp sẽ có những điều kiện phát triển thuận lợi hơn các quốc gia có thể chế chiếm đoạt. “Các thể chế chính trị và kinh tế, suy cho cùng là sự chọn lựa của xã hội, có thể có tính dung hợp và khuyến khích tăng trưởng kinh tế. Hoặc các thể chế đó có thể có tính chiếm đoạt và trở thành chướng ngại đối với tăng trưởng kinh tế.” (Acemoglu & Robinson 2013, 119), • Hướng tiếp cận trên cơ sở nền tảng thể chế kinh tế hiện đại Ngân hàng thế giới trong báo cáo “Các thể chế hiện đại” (Worlbank, 2009) đưa ra quan điểm về thể chế hiện đại đó là “những nguyên tắc xác định mối quan hệ giữa xã hội và các thành viên trong xã hội và thể chế ngày càng được nhìn nhận như là yếu tố chính quyết định sự phát triển lâu dài của một quốc gia” (Worlbank 2009, 1), Nghiên cứu đã chỉ ra đòi hỏi khách quan của việc chuyển đổi sang xây dựng thể chế hiện đại trong đó tập trung vào việc phân cấp trao quyền và trách nhiệm giải trình, đây được coi là hai khía cạnh cơ bản của một thể chế hiện đại và cũng được coi là những khía cạnh đổi mới quan trọng nhất của Việt Nam trong từ khi đổi mới. Nhà nước cần đóng vai trò chủ yếu trong hoạt động xây dựng và thực thi thể chế phân cấp trao quyền cũng như trách nhiệm giải trình.

Trong đó, cần tăng cường phân cấp trao quyền cho các địa phương nhưng đồng thời phải đảm bảo tính thống nhất của các vấn 18 đề chung hệ thống (kế hoạch chiến lược, pháp luật.) Đồng thời, Nhà nước cũng phải xây dựng được cơ chế để đảm bảo trách nhiệm giải trình theo cả hai hướng: Hướng lên trên tập trung vào việc tuân thủ các quy tắc, các chỉ thị và chỉ đạo đến từ bộ máy nhà nước; Hướng xuống dưới tập trung vào các kết quả mà một cá nhân hay một cơ quan có nhiệm vụ thực hiện. Từ việc chỉ ra những nút thắt thể chế dẫn tới sự kém hiệu quả của hoạt động kinh tế nêu trên, nghiên cứu đã đưa ra những hàm ý chính sách đối với Việt Nam cho việc tháo gỡ những nút thắt này: Đối với thể chế kinh tế, cần xác định quyền sở hữu rõ ràng theo hướng ghi nhận và bảo hộ các quyền định đoạt, hưởng dụng tài sản trước mọi hành vi xâm phạm, nhà nước cần đảm bảo mọi tranh chấp cần được phán xử không thiên vị bởi toà án độc lập. Đối với thể chế chính trị, cần tạo điều kiện để tăng cường sự tham gia của nhân dân trong quá trình ủy trị quyền lực cho chính quyền. Để thực hiện được điều này cần tạo dựng những thể chế để giúp người dân thực hiện quyền được biết, được tham gia trong đời sống chính trị, qua đó người dân được quyền bày tỏ ý kiến và yêu cầu trách nhiệm giải trình của các cấp chính quyền khi cần thiết.

• Hướng tiếp cận dựa trên các đặc tính hiệu quả của thể chế kinh tế Kasper & Streit (1998) chỉ ra ba đặc tính cơ bản cần có để một thể chế kinh tế trở nên hiệu quả: Tính phổ biến (generality), tính chắc chắn (certainty) và tính mở (openness) Tính phổ biến của thể chế được hiểu là không có sự phân biệt đối xử giữa các chủ thể cũng như các tình huống trong quy tắc thể chế mà không có bất cứ một lý do đặc biệt nào. Nói cách khác các quy tắc này cần đảm bảo tính phổ biến “có thể áp dụng cho một số lượng người và tình huống chưa biết và chưa thể xác định” (Hayek, 1973, 50), tức là chỉ hạn chế một số hành vi nhất định không có sự phân biệt đối xử dù bất kể là ai hay tổ chức, thế lực nào, được thực hiện trong điều kiện nào mà không có lý do thích hợp. Tính chắc chắn biểu hiện ở việc các thể chế đưa ra phải đơn giản, dễ nhận biết, thống nhất, minh bạch nhằm làm cho ngay cả những người dân bình thường cũng có 19 thể đọc, hiểu và thực hiện những quy tắc thể chế một cách dễ dàng.